− اقىلجان مالىك ۇلى, ەڭ الدىمەن, تولەم بالانسى دەگەنىمىز نە جانە ول نە ءۇشىن قاجەت؟
− تولەم بالانسى – حالىقارالىق ماكروەكونوميكانىڭ اسا ماڭىزدى تەپە-تەڭدىگى, ول ۇلتتىق ەكونوميكادا ورىن العان جانە ونىڭ قالعان الەممەن ءوزارا قارىم-قاتىناسىنداعى بارلىق تەڭگەرىمسىزدىكتەردى كورسەتەدى. تولەم بالانسى بويىنشا ستاتيستيكالىق ەسەپ شوعىرلاندىرىلعان جانە جىكتەلگەن تۇرىندە بەلگىلى ءبىر ۋاقىت كەزەڭىندەگى رەزيدەنتتەر مەن بەيرەزيدەنتتەر اراسىنداعى ەكونوميكالىق وپەراتسيالار تۋرالى دەرەكتەردى قامتيدى. تولەم بالانسىنىڭ دەرەكتەرىن زەردەلەۋ ۆاليۋتالىق باعامنىڭ ونىڭ ىرگەلى ماندەرگە سايكەستىگى, تۇتاستاي العاندا ەكونوميكاداعى ينۆەستيتسيالار مەن جيناقتار تەڭگەرىمسىزدىگىنىڭ بولۋى, قارجىلاندىرۋ كوزدەرى نەمەسە كاپيتالدىڭ اكەتىلۋ سەبەپتەرى سياقتى ماڭىزدى سۇراقتارعا جاۋاپ بەرەدى. تولەم بالانسى ماكروەكونوميكالىق مىندەتتەر تۋرالى تۇسىنىك بەرەدى, ولاردى مەملەكەت ىشكى ەكونوميكا اياسىندا عانا ەمەس, سول سياقتى, تۇتاستاي العاندا ەلدىڭ الەمدىك ەكونوميكاداعى ۇستانىمىن جانە ونىڭ حالىقارالىق مىندەتتەمەلەرىن نازارعا الا وتىرىپ شەشۋى قاجەت.
− باسقا سوزبەن ايتقاندا, بۇل بۋحگالتەرلىك بالانس, تەك تۇتاس ەلدىڭ اۋقىمىندا عوي؟
− ءيا, بەلگىلى ءبىر ماعىناسىندا سولاي. باسقا بۋحگالتەرلىك ەسەپپەن – اقشا قوزعالىسى تۋرالى ەسەپپەن سالىستىرۋ ناقتىراق بولادى. تولەم بالانسىنا ناقتى رەسۋرستاردىڭ اعىندارى (تاۋارلار مەن قىزمەتتەردىڭ ەكسپورتى مەن يمپورتى) جانە قارجى رەسۋرستارىنىڭ اعىندارى كىرەدى, ولار ناقتى رەسۋرستاردى, نە ولاردان تاۋەلسىز قارجىلىق رەسۋرستاردى ساتىپ الۋعا نەمەسە ساتۋعا تولەم بولىپ تابىلادى. پراكتيكالىق جانە تالدامالىق ماقساتتا اعىمداعى وپەراتسيالار شوتى نەمەسە تاۋارلارمەن, كورسەتىلەتىن قىزمەتتەرمەن جانە كىرىستەرمەن وپەراتسيالاردى كورسەتەتىن اعىمداعى شوت تولەم بالانسىنىڭ نەعۇرلىم ماڭىزدى بولىگى بولىپ تابىلادى. بۇل – نەگىزگى ماكروەكونوميكالىق ۇعىم, ول, ءبىر جاعىنان, ىشكى جالپى ءونىمنىڭ قۇراۋشىلارى بولىپ تابىلاتىن سىرتقى ەكونوميكالىق وپەراتسيالار بويىنشا اعىنداردى, ال ەكىنشى جاعىنان, ىشكى ينۆەستيتسيالار مەن جيناقتاردىڭ تەڭگەرىمىن ايقىندايدى. باسقاشا ايتقاندا, اعىمداعى وپەراتسيالار بالانسى ەلدىڭ ء«وزىنىڭ ۆاليۋتالىق كىرىستەرى بويىنشا» ءومىر ءسۇرۋ, نە ءومىر سۇرمەۋىن كورسەتەدى.
− قازاقستاننىڭ ۆاليۋتالىق كىرىستەرىنىڭ احۋالى قانداي؟
− مۇنايدىڭ باعاسى جوعارى بولعان كەزەڭدە, ياعني 2010 – 2014 جىلدار ارالىعىندا قازاقستان تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى شوتى پروفيتسيتپەن قالىپتاستى. ماسەلەن, 2014 جىلى اعىمداعى شوتتىڭ وڭ سالدوسى 6,1 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستاننىڭ ەكسپورتتىق تاۋارلارىنا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا نەگىز بولعان سىرتقى فاكتورلار تولەم بالانسىنىڭ كورسەتكىشتەرىنە تەرىس اسەر ەتتى, ماسەلەن, 2016 جىلى مۇنايدىڭ ورتاشا قۇنى 2015 جىلعى كورسەتكىشتەن ەداۋىر تومەن بولدى. Brent سۇرىپتى مۇنايدىڭ الەمدىك باعاسى 2016 جىلى ورتاشا العاندا ءبىر باررەل ءۇشىن 44 دوللاردى قۇرادى, بۇل 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا 16%-عا تومەن. وتكەن جىلدىڭ ەكىنشى جارتىسىنداعى الەمدىك باعالاردىڭ وڭ سەرپىنىنە قاراماستان, تولەم بالانسىن 2015 – 2015 جىلداردىڭ سالدارىنان قالپىنا كەلتىرۋ ءۇشىن كوپ ۋاقىت تالاپ ەتىلەدى.
ەنەرگيا تاسىمالداۋىشتارعا باعانىڭ قۇلدىراۋىنا, جانە تيىسىنشە, ەكسپورتتان كىرىستەردىڭ كۇرت قىسقارۋىنا وراي, اعىمداعى وپەراتسيالار شوتىنىڭ تاپشىلىعى پايدا بولدى. 2015 جىلى اعىمداعى شوت تاپشىلىعى 5,1 ملرد دوللار بولدى, ال 2016 جىلى ول 8,5 ملرد دوللارعا جەتتى. 2016 جىلى مۇنايدى, گاز كوندەنساتىن, مۇناي ونىمدەرىن جانە گازدى قامتيتىن مۇناي ەكسپورتىنىڭ قۇنى 28,2%-عا (نەمەسە 8,6 ملرد دوللارعا) قىسقاردى. بۇل رەتتە قازاقستاننىڭ مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورتى نەبارى 568 ملن دوللارعا (نەمەسە 3,7%-عا) تومەندەپ, 14,8 ملرد دوللاردى قۇرادى. ونىڭ جالپى ەكسپورتتاعى ۇلەسى 6,8%-عا ءوسىپ, 40,4% بولدى. مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورت ۇلەسىنىڭ ۇلعايۋى مۇناي ەكسپورتىنىڭ قۇلدىراۋى ەسەبىنەن عانا بولماعانىن اتاپ وتكەن ءجون. مۇنايعا جاتپايتىن ەكسپورت تاۋارلارىنىڭ ۇشتەن ەكىسى دەرلىك جەتكىزىلىمدەردىڭ ناقتى كولەمىنىڭ ءوسۋىن كورسەتتى. تەڭگەنىڭ السىرەۋى وتاندىق تاۋارلاردىڭ سىرتقى باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە قولداۋ كورسەتىپ, ەكسپورتتىق جەتكىزىلىمدەردىڭ ناقتى كولەمىن قالپىنا كەلتىرۋگە, سونداي-اق, ولاردى ۇلعايتۋعا مۇمكىندىك بەردى.
− تەڭگەنىڭ دوللارعا قاتىستى قۇنسىزدانۋى يمپورتتى بارىنشا قىمبات ەتتى. ونىڭ كولەمى قالاي تومەندەدى؟
− تاۋارلار يمپورتى باياۋ بولسا دا قىسقارتىلدى, بۇل اعىمداعى شوتقا ايتارلىقتاي قىسىم كورسەتتى. يمپورتتى تۇتىنۋدى قىسقارتۋعا جانە اعىمداعى شوتتى تۇراقتاندىرۋعا تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامعا ءوتۋى ايتارلىقتاي اسەر ەتتى. تاۋارلار يمپورتىنىڭ تومەندەۋى نەگىزگى ساۋدا ارىپتەستەر بويىنشا بايقالىپ وتىر – 2016 جىلى رەسەيدەن يمپورت 13%-عا − 9,1 ملرد دوللارعا دەيىن, ال قىتايدان كەلگەن يمپورت 28%-عا − 3,7 ملرد دوللارعا دەيىن تومەندەدى. رەسەيدەن يمپورتتىڭ قىسقارۋى نەگىزىنەن كەلىسىمشارتتىق باعالاردىڭ تومەندەۋىنە بايلانىستى, ال قىتايدان يمپورت كولەمىنىڭ تومەندەۋى باعانىڭ, سول سياقتى, تاۋارلاردىڭ ساندىق اكەلىنۋىنىڭ قىسقارۋى ەسەبىنەن ورىن الدى.
2016 جىلدىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا تاۋارلار ەكسپورتى وتكەن جىلمەن سالىستىرعاندا 19,8%-عا تومەندەگەن كەزدە تاۋارلار يمپورتى 17,7%-عا تومەندەدى. ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ تومەندەۋ قارقىندارى اراسىنداعى الشاقتىقتىڭ قىسقارۋى تولەم بالانسىنىڭ جاي-كۇيىن تۇراقتاندىرۋعا جاعداي جاسادى جانە بۇگىنگى كۇنى تولەم بالانسىنىڭ جاعدايى ەكونوميكانىڭ مۇنايدىڭ تومەن باعاسىنا بەيىمدەلۋىنىڭ كۇردەلى پروتسەسىنىڭ نەگىزىنەن اياقتالعانىن كورسەتىپ وتىر. ماسەلەن, 2016 جىلعى 4-توقساندا 3-توقسانمەن سالىستىرعاندا تاۋارلار ەكسپورتى 7,5%-عا ءوستى.
ينۆەستيتسيالىق تاۋارلار يمپورتىنىڭ جانە ينۆەستيتسيالارمەن بايلانىستى قىزمەتتەردىڭ ەداۋىر كولەمى مۇناي-گاز سالاسىنداعى ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبالاردى ىسكە اسىرۋعا نەگىزدەلگەن. سونىمەن بىرگە, ادەتتە, مۇنداي جوبالار شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ قاتىسۋىمەن ىسكە اسىرىلادى, سوندىقتان ولارمەن بايلانىستى اعىمداعى شىعىستار تارتىلعان شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار ەسەبىنەن قارجىلاندىرىلادى.
− رەسپۋبليكاعا ينۆەستيتسيالاردىڭ كەلۋ جاعدايى قالاي؟
– ماسەلەن, 2016 جىلى شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالار اعىنىنىڭ 14,4 ملرد دوللار مولشەرىندەگى رەكوردتىق كورسەتكىشى تىركەلدى, ال 2015 جىلى بۇل كورسەتكىش 3,1 ملرد دوللارىن قۇراعان بولاتىن. مۇنداي ينۆەستيتسيالار سالىمىنىڭ نەگىزگى باعىتى ءىرى مۇناي-گاز جوبالارىن قارجىلاندىرۋ بولىپ تابىلادى. شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستيتسيالاردىڭ اعىنىنىڭ كوبەيۋىنە تىكەلەي بەيرەزيدەنت ينۆەستورلاردىڭ ينۆەستيتسيالىق كىرىستەرىنىڭ 24,6%-عا 10,9 ملرد دوللارعا دەيىن ءوسۋى سەبەپشى بولدى. شەتەلدىك ينۆەستورلارعا تولەنۋگە ءتيىس كىرىستەردىڭ 60%-دان استامى ەلدە قالعانىنا جانە وزدەرىنىڭ قازاقستانداعى كاسىپورىندارىن, ءبىرىنشى كەزەكتە مۇناي-گاز سالاسىنداعى كاسىپورىندارىن قارجىلاندىرۋعا باعىتتالعانىنا قاراماستان, شەتەلدىك تىكەلەي ينۆەستورلارعا تولەنەتىن كىرىستەر ستاتيستيكالىق تۇرعىدان تولەم بالانسىنىڭ اعىمداعى شوتىنىڭ ناشارلاۋىنا اكەپ سوعادى. تۇتاستاي العاندا 2016 جىلى قارجى شوتى (ۇلتتىق بانكتىڭ رەزەرۆتىك اكتيۆتەرىمەن وپەراتسيالاردى ەسەپتەمەگەندە) بويىنشا كاپيتالدىڭ تازا اعىنى وتكەن جىلداعىدان ءسال ازىراق – شامامەن 8,7 ملرد دوللاردى قۇرادى.
قارجى شوتى بويىنشا اعىندار ءىس جۇزىندە ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرىن جۇمساماستان, اعىمداعى شوتتىڭ قالىپتاسقان تاپشىلىعىن تولىق وتەدى. 2016 جىلدىڭ سوڭىندا التىن-ۆاليۋتا رەزەرۆتەرى جىلدىڭ باسىنداعى 27,9 ملرد دوللار بولعان كورسەتكىشپەن سالىستىرعاندا 29,5 ملرد دوللارىن قۇرادى. وتەۋدىڭ ەڭ از مەرزىمىن 3 اي دەپ ەسەپتەۋ قاجەتتىلىگىنە قاراماستان, ۇلتتىق بانكتىڭ حالىقارالىق رەزەرۆتەرى قازاقستاننىڭ تاۋارلار مەن كورسەتىلەتىن قىزمەتتەر يمپورتىن 9 اي بويى قارجىلاندىرۋدى قامتاماسىز ەتەدى.
– تولەم بالانسى ءۇشىن ەڭ قيىن كەزەڭ ارتتا قالدى دەپ ساناۋعا بولا ما؟
ء−يا, تولەم بالانسىنىڭ مۇناي باعاسىنىڭ تومەندەۋىمەن جانە نەگىزگى ساۋدا-ارىپتەس ەلدەر ۆاليۋتالارىنىڭ دەۆالۆاتسياسىمەن بايلانىستى نەگىزگى تاۋەكەلدەرى مۇناي باعاسىنىڭ ەڭ تومەنگى باعاسىنا جەتكەن كەزدە (2016 جىلعى 20 قاڭتار) ىسكە اسىرىلعان بولاتىن. تەڭگەنىڭ ەركىن وزگەرمەلى باعامى جانە تەڭگەنىڭ كورشىلەس – ساۋدا ارىپتەستەرىنىڭ ۆاليۋتالارىنا قاتىستى تەپە-تەڭدىگى قازاقستاندىق وندىرۋشىلەردىڭ باسەكەگە قابىلەتتىلىگىنە ايىرباستاۋ باعامىنىڭ قىسىمىن ازايتتى, شيكىزاتقا جاتپايتىن ەكسپورتتىڭ قۇلدىراۋىن توقتاتۋعا نەگىز جاسادى جانە ەكسپورت پەن يمپورتتىڭ قىسقارۋ قارقىنىنىڭ تەڭەسۋىن قامتاماسىز ەتتى.
ۇلتتىق بانكتىڭ بولجاۋىنشا, الەمدىك تاۋار نارىقتارىنداعى باعا كونيۋنكتۋراسىنىڭ جاعىمدى بولۋىنا جانە ەكونوميكانىڭ جاڭا اقشا-كرەديت ساياساتىنا بەيىمدەلۋىنە بايلانىستى اعىمداعى شوتتىڭ تاپشىلىعى تۇراقتى تۇردە تومەندەيتىن بولادى. شەتەلدىك قارجىلاندىرۋ اعىنىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى سىرتتان الىنعان قارىز ەسەبىنەن دە قامتاماسىز ەتىلەدى, ونى ەكونوميكانى جاڭعىرتۋ, ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ جانە بيزنەسكە قولداۋ كورسەتۋ ءۇشىن مەملەكەت پەن مەملەكەت قاتىساتىن كاسىپورىندار تارتادى.
− شەت ەلدەن قارىز الۋ قازاقستاننىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلەدى. بۇل جەردە ەكونوميكانىڭ بولاشاقتا تۇراقتى دامۋى ءۇشىن تاۋەكەلدەر جوق پا؟
− قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى بورىشى 2016 جىلعى 4-توقساندا 1,4 ملرد اقش دوللارىنا قىسقارىپ, 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا 163,8 ملرد اقش دوللارىن قۇرادى. قازاقستان سىرتقى بورىشى كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى, نەگىزىنەن, ەلىمىزدە ءوزىن-ءوزى وتەۋ مەرزىمى ۇزاق, وتاندىق ينۆەستورلاردىڭ قارجىلاندىرۋعا قاۋقارى جەتپەيتىن تەحنيكالىق تۇرعىدان كۇردەلى ءىرى جوبالاردى ىسكە اسىرۋمەن بايلانىستى. ماسەلەن, سىرتقى بورىشتىڭ 40%-ى 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا مۇناي مەن گازدى شىعارۋمەن جانە وندىرۋمەن, ونىڭ ىشىندە قاشاعان جانە قاراشىعاناق كەن ورىندارىن ءوندىرۋ سياقتى جوبالاردا جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ فيليالدارىنا تيەسىلى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ قۇرىلىمىندا ۇلەستەس كرەديتورلار – تىكەلەي ينۆەستورلار, ەنشىلەس جانە تەل كاسىپورىندار الدىنداعى مىندەتتەمەلەردى بىلدىرەتىن فيرماارالىق بەرەشەك ۇلەسىنىڭ ايتارلىقتاي بولۋى وسىمەن تۇسىندىرىلەدى. بۇل رەتتە فيرماارالىق بەرەشەك بورىشتىق ورنىقتىلىق تۇرعىسىنان تاۋەكەلى ەڭ از بەرەشەك بولىپ تابىلادى, ال ۇلەستەس تاراپتار قارىز الۋشىنىڭ دەفولت بولۋى ەمەس, قىزمەتىنىڭ جالعاسۋىنا مۇددەلى.
سىرتقى بورىشپەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر تۋرالى ايتاتىن بولساق, ورىندالۋى ەلدىڭ سالىق-بيۋدجەت ساياساتىنا, سونىڭ سالدارىنان ازاماتتاردىڭ ءال-اۋقاتىنا اسەر ەتەتىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي جانە جاناما مىندەتتەمەلەرى ماڭىزدىراق بولادى. 2016 جىلعى 31 جەلتوقسانداعى جاعداي بويىنشا قازاقستاننىڭ تىكەلەي مەملەكەتتىك سىرتقى بورىشى جانە مەملەكەت باقىلايتىن (شارتتى) ۇيىمداردىڭ سىرتقى بورىشى 35,8 ملرد اقش دوللارىن نەمەسە ءىجو-ءنىڭ 26,8%-ن قۇرادى. قازاقستاندى ەاەو بويىنشا ارىپتەس ەلدەرمەن سالىستىرساق, قازاقستاننىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ ءىجو-گە قاتىناسى رەسەيگە, بەلورۋسسياعا جانە ارمەنياعا قاراعاندا جوعارى بولعانىمەن, ول ەلدەردىڭ سىرتقى بورىشىنىڭ قۇرىلىمىندا بورىشتىڭ جارتىسىنان كوبىن مەملەكەتتىڭ تىكەلەي جانە شارتتى بورىشى قۇرايتىنىن اتاپ وتۋگە بولادى. بورىشتىق مىندەتتەمەلەردىڭ ەل رەسۋرستارىنا قاتىستى قاتىناسىن كورسەتە وتىرىپ, سىرتقى بورىشتىڭ ءىجو-گە قاتىستى كورسەتكىشى سىرتقى بورىشپەن بايلانىستى تاۋەكەلدەر تۋرالى جان-جاقتى مالىمەت بەمەيدى. بۇل ورايدا ءبىرىنشى كەزەكتە تارتىلعان قاراجات ەسەبىنەن ىسكە اسىرىلاتىن جوبالاردىڭ تيىمدىلىگى جانە ولاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق ءوسۋ قارقىنىنىڭ جىلدامداۋىنا قوساتىن ۇلەسى ماڭىزدى.
