«شاتتىق سىيلار شيپالى سۋ» – مەملەكەتتىك ماڭىزدى قاناتقاقتى جوبا

«كوكشەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق بيىل ءوزىنىڭ 20 جىلدىعىن اتاپ وتەدى. قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتول قۇرداسى ءارى سولتۇستىك وڭىردەگى سۋسىن يندۋسترياسىنىڭ قارلىعاشى سانالاتىن زاماناۋي كاسىپورىن قازىرگى تاڭدا كوكشەتاۋ قالاسى بويىنشا سالىق ءتۇسىمىنىڭ 40 پايىزىن, رەسپۋبليكامىزداعى الكوگولدى ءوندىرىس سالىعىنىڭ 35 پايىزىن قامتاماسىز ەتۋدە. الەۋمەتتىك باعدار ۇستاناتىن سەرىكتەستىك 1500 ادامعا تۇراقتى ناپاقا كوزىن اشۋمەن قاتار, قۋاتتى دا سالاماتتى قوعام ورناتۋ, ادامداردىڭ ءومىر cاپاسىن جاقسارتۋ مىندەتىن ابىرويلى پارىز سانايدى. بۇل ورايدا تالاي بايگەنىڭ تورىنەن كورىنگەن ونەگەلى ىستەردەن تاراتىپ كوپ اڭگىمە ايتۋعا بولاتىن ەدى. بىراق, ءبىز «بالالارعا شاتتىق سىيلار شيپالى سۋ» اتالاتىن قاناتقاقتى جوبا جايلى وي قوزعاۋدى ءجون كوردىك. اكتسيونەرلىك قوعام 2009 جىلدان باستاپ «بالالارعا شات­تىق سىيلار شيپالى سۋ» اتالا­تىن الەۋمەتتىك ماڭىزدى قانات­قاقتى جوبا شەڭبەرىندە استانا قالاسىنىڭ مەكتەپتەرى مەن بالالار باقشالارىنا بيوگەندى «تۇران» اۋىز سۋىن جەتكىزۋدە. ءوزىنىڭ فيزيولوگيالىق تولىق­قان­دىلىعىمەن ەرەكشەلەنەتىن «جان­دى سۋ» ادام دەنساۋلىعىنا وڭ ىقپال ەتەتىندىكتەن, جوبانىڭ وقۋ ورىندارىمەن بايلانىس­تى­رىلۋى مەملەكەتتىك ماڭىزدى ماسەلە بولىپ سانالادى. بۇل ەلباسى ن.نازارباەۆتىڭ «بولا­شاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالاي­مىز!» جولداۋىنداعى «ۇلت ساۋ­لىعىنا» قاتىستى باسىمدىق­تار­دىڭ ءبىرى. – كوكشەتاۋدا وتىرىپ جۇ­مىستى استانادان باستاۋى­مىز­دىڭ نەگىزگى سەبەبى, ەلوردا - جا­سامپازدىق پەن جاقسى ىستەردىڭ جارشىسى. ۇمتىلىستارىمىز بەن ىزدەنىستەرىمىز دە باس قالا­مىز­دان ءوربىپ, وڭىرلەرىمىزدى قوز­عا­لىسقا تۇسىرۋدە. مۇنى كوم­مەر­تسيالىق مۇددەمەن شەكتەۋگە بولمايدى, – دەيدى قر مينەرال­دى رەسۋرستار اكادەمياسىنىڭ كور­رەسپوندەنت-مۇشەسى, «كوكشە­تاۋ­مينەرالدىسۋلارى» اق عىلىمي جۇمىستار ءجونىن­دەگى ۆيتسە-پرەزيدەنتى ەۆگەني پياتوۆ. سونداي-اق, ءبىز ۇجىمدى تول­عا­نىسقا تۇسىرگەن مىنا ءبىر مىسالدىڭ كوكەيدەگى ويدى جەدەلدەتىپ جىبەرگەنىن دە بىلەمىز. وسىدان ەكى جىل بۇرىن استانا قالاسىنداعى اۋرۋحانالاردىڭ بىرىندە ءبىر جاستاعى ءسابيدىڭ ءومى­رىن ساقتاپ قالۋ ءۇشىن حيرۋر­گيالىق وتا جاساۋ قاجەت بولادى. بىراق, ونىڭ قانىنداعى گەموگلو­بيننىڭ تاپشىلىعىنان دارىگەر­لەر بۇعان كىرىسە الماعان. ءدارى-دارمەك پەن مەديتسينالىق قۇرال­دار ەريتروتسيت قۇرامىن­داعى تى­نىستىق پيگمەنتتى شۇعىل كو­تەرۋگە مۇمكىندىك بەرمەدى. داع­دارىس ساتىندە كونسيليۋم مۇشە­لەرى, باسپاسوزدە جازىلعانىن­داي, تىرشىلىك پەن تابيعاتتىڭ تۇتاس جۇيەسىن بىرىكتىرەتىن, ياعني, ادام اعزاسىنداعى گەموگلوبيندى تۇراقتاندىراتىن «تۇران» بيوگەندى سۋىن پايدالانۋدى ۇيعارا­دى. اقىرىندا وپەراتسيا ءساتتى اياقتالىپ, ءسابيدىڭ اتا-اناسى­نان, دارىگەرلەردەن كوكشەتاۋعا العىس حاتتار كەلدى. كاسىپورىن «جاندى سۋ», عى­لىمي تىلمەن ايتقاندا, فيزيو­لو­گيالىق تولىققاندى سۋ «تۇران­دى» زەرەندى اۋدانىنداعى كەڭ­وت­كەل جەراستى سۋ قورىنان الا­دى. بۇل تەرمين قۇتىعا قۇيىلا­تىن سۋ وندىرىسىندەگى مەملەكەتتىك ءنورماتيۆتى قۇجاتتاردا زاڭ­دى تۇردە بەكىتىلگەن. «اۋىز سۋ قاۋىپسىز جانە سانيتارلىق-ەپيدەميولوگيالىق تالاپتارعا ساي بولۋمەن قاتار, ونىڭ قۇرا­مىندا ادام اعزاسىنىڭ قالىپتى جۇمىسىن قامتاماسىز ەتەتىن بىرقاتار بيولوگيالىق بەلسەندى ميكروەلەمەنتتەر بولۋى قاجەت,-دەيدى ەۆگەني الەكساندروۆيچ. ءبىزدىڭ ءونىمىمىز, اسىرەسە, جاس ورگانيزمنىڭ دامۋىنا سەپتىك جا­سايتىن تابيعي قوسپالارعا باي. قازاقستان, رەسەي, ۋكراينا ما­مان­دارىنىڭ زەرتتەۋلەرى «تۇ­ران» سۋىن تۇراقتى پايدالانعان جاعدايدا ادامنىڭ كوڭىل-كۇيىن, ۇيقىسىن, تابەتىن جاقسارتىپ, قان قىسىمىن, اسقازان-ىشەك جو­لى قىزمەتىن قالىپتاستىرۋعا بولاتىنىن كورسەتتى. بۇعان قو­سىم­شا, بۇيرەكتە جينالعان تۇز­دى ەرىتىپ شىعارۋعا, قانداعى گەموگلوبين قۇرامىن تۇراقتان­دى­رۋعا جانە اعزانى تەمىر تاپ­شى­لىعىنان قورعاۋعا سەپتىك جا­سايدى». ايتىلعانداردىڭ سوڭعىسى «با­لالارعا شاتتىق سىيلار شي­پالى سۋ» قاناتقاقتى جوباسىن ءتۇزىپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدا ما­ڭىزدى تۇتقا بولعان كورىنەدى. مەديتسينا, رەسپۋبليكانى تۇتاس­تاي العاندا, بالالاردىڭ ميكرونۋتريەنت (تاعام قۇرامىنداعى قورەكتىك زاتتار) تاپشىلىعىنان زارداپ شەگەتىنىن انىقتاپ وتىر. ونى تولىققاندى تاماقتانۋمەن قاتار, ساپالى تابيعي سۋدى پايدالانۋ ارقىلى تولىقتىرۋعا بولادى. ال, «تۇران» سۋىنىڭ كەسەلدىڭ الدىن-الۋ, قاننىڭ ازدىعىن جويۋ ماسەلە­سىندەگى ورنى ايرىقشا. جالپى, جو­بانىڭ باستى ماقساتى – وسكە­لەڭ ۇرپاق دەنساۋلىعىن نىعاي­تۋ­عا, ۇلت ساۋلىعىن قالىپتاستىرۋعا ساپالى سۋدىڭ تيگىزەتىن اسەرىن قو­عام نازارىنا ۇسىنۋ. – ءبىزدىڭ جوبانىڭ قر دەن­ساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگى, قر ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى, قازاق تاعامتانۋ اكادەمياسى, قر بالالاردىڭ قۇقىعىن قورعاۋ كوميتەتى, استانا قالاسىنىڭ ءبىلىم باسقارماسى تاراپىنان قولداۋ تاپ­قانىنا قۋانىشتىمىز, – دەيدى ە.پياتوۆ. جوبانىڭ ءبىرىنشى كە­زە­ڭىندەگى  (2009-2010 جىلدار) بار­لىق جۇمىسىمىز اقپاراتتىق-اعار­تۋ قىزمەتىن قامتىدى. استاناداعى 77 مەكتەپ پەن 36 بالا باقشادا اتا-انالاردىڭ قاتىسۋىمەن بيوگەندى سۋدىڭ شيپالى قاسيەتتەرى تۋرالى لەكتسيالار وقىلسا, ۆالەولوگيا جانە بيولوگيا پاندەرىنىڭ مۇعالىمدەرىنىڭ كۇشىمەن «سۋ الەمى» ەلەكتروندى وقۋلىعى دا­يىن­دالدى. مۇعالىمدەر مەن مەكتەپ باسشىلارى, مەكتەپ دارىگەر­لەرى, ەكولوگتار, مەملەكەتتىك ستاندارتتار مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ ورگاندارىنىڭ وكىلدەرى ساپالى سۋ پروبلەماسىن تالقىلاعان ساباق­تار مەن «دوڭگەلەك ۇستەل» سۇح­باتتارىن وتكىزدى.بالالار اراسىن­دا ۇيىمداستىرىلعان تازا جانە شيپالى سۋ تاقىرىبىنداعى  شى­عار­ماشىلىق بايقاۋلار ۇلكەن اسەر قالدىردى. 2010 جىلدىڭ كوكتەمىندە, بۇكىلدۇنيەجۇزىلىك سۋ كۇنىنە ورايلاستىرىلىپ, استانا قالاسىنىڭ بارلىق مەكتەپتەرىندە بىرىڭعاي تاقىرىپتاعى ساباقتار وتكىزىلدى. العاشقى كەزەڭ قورىتىن­دىسىنداعى «قازىرگى زامان مەكتەپتەرى وقۋشىلارىنىڭ ساناسىن­دا دۇرىس تاماقتانۋ جانە ساپالى سۋدى پايدالانۋ داعدىسىن قالىپ­تاس­تىرۋ ماسەلەسى» اتتى جالپى­مەكتەپتىك كونفەرەنتسيانىڭ تا­بىس­تى­لىعىن اتاپ وتكەن ءجون. ماڭىزدى باسقوسۋدىڭ نۇسقاۋلىق­تارى بالالار مەن جاسوسپىرىمدەر تاماقتانۋ قاۋىپسىزدىگى جانە اۋىز سۋدى پايدالانۋ جونىندەگى قولدا­نىس­تاعى ۇلتتىق تەحنيكالىق رەگلامەنتكە ەنگىزىلسە, تاماق ينستي­تۋتى مەكتەپتەر مەن مەكتەپ جاسى­نا دەيىنگى مەكەمەلەر باسشى­لارى­نا ارناپ ادىستەمەلىك نۇسقاۋ­لىق­تار ازىرلەدى. مۇنى قوعامنىڭ بولاشاق ۇرپاق تاربيەسىندەگى سا­پا­لى اۋىز سۋعا قاتىستى ۇجىمدىق شەشىم قابىلداعانى دەپ ءتۇ­سىنۋگە دە بولادى. دەمەك, جوبا­نىڭ ءبىرىنشى كەزەڭى ءوز مارەسىنە ايتار­لىقتاي  تابىسپەن جەتتى دەۋىمىز كەرەك. جوبانىڭ ەكىنشى كەزەڭى بيىل­عى وقۋ جىلىندا باستالىپ, عىلى­مي ىزدەنىستەردى ماقسات ەتۋدە. ونىڭ بارىسىندا تولىق­قاندى اۋىز سۋدىڭ بالانىڭ ءومىر ساپا­سىنا اسەرى جان-جاقتى زەرتتەلەدى. جۇمىستار ءومىر ساپاسىن زەرتتەۋ جونىندەگى حالىقارالىق قوعامنىڭ ارنايى باعدارلاماسى نەگىزىندە جۇرگىزىلۋدە. بۇل نەگىزىنەن استانانىڭ ءتورت مەكتەبىندەگى تومەنگى سىنىپتىڭ 800 وقۋ­شى­سىن قامتيدى. وعان «كوكشە­تاۋ­مينەرالدىسۋلارى» اق ما­مان­­دارىمەن بىرگە تاجىريبەلى ۇستاز­دار, ايگىلى عالىمدار مەن ماماندار, اتا-انالار تارتىل­عان. مەكتەپتەر 19 جانە 10 ليترلىك ىدىستاعى «تۇران» سۋىمەن, كۋلەرلەرمەن قامتاماسىز ەتىلدى. ارنايى كىتاپشاعا بالانىڭ مەكتەپتە جانە ۇيدە بەلگىلەنگەن مەرزىمدە سۋدى پايدالانعان­دىعى جونىندەگى جازبالار, ونىڭ دەنساۋلىعى مەن مىنەز-قۇلقىن­داعى وزگەرىستەر مۇقيات تىركەلەدى. بۇل ورايدا, «تۇراندى» ىشەتىن ەكى مەكتەپ پەن ىشپەيتىن ەكى مەكتەپ وقۋشىلارى اراسىندا سالىستىرمالى زەرتتەۋ جۇرگىزى­لەتىنىن ەسكە سالعىمىز كەلەدى. ەۆگەني پياتوۆتىڭ جۇمىس بولمەسىندە مۇقيات قاتتالعان قوراپتار بىردەن كوزگە تۇسەدى. مۇندا بالالار مەن ولاردىڭ اتا-انالارى, مۇعالىمدەر قاتىس­قان سۇراۋ سالۋ دەرەكتەرى جيناق­تالعان. جەكە پاپكالاردى پاراق­تاعانىمىزدا سۇراقتاردىڭ كەڭ اۋقىمدىلىعىن بايقادىق. ءما­سەلەن, بالالار مەن ولاردىڭ اكە-شەشەسىنە قويىلعان «وقۋ­شى ەكى اۆتوبۋس ايالداماسى ارالىعىن ەركىن ءجۇرىپ وتە الا ما؟» سۇراق­تى الايىق. ۇلكەندەردىڭ بارلى­عى دەرلىك «ءيا» دەسە, بالالار­دىڭ باسىم بولىگى «جوق» دەپ جاۋاپ قايتارعان. مەديتسينالىق تەكسەرىس بالا اعزاسىنداعى تەمىر تاپشىلىعى مەن انەمييانى انىق­تاپ وتىر. سونداي-اق, وسى­ناۋ ءۇش جىلعا جۋىق ۋاقىتتاعى «تۇراننان» كەيىنگى تۇرلەنۋ دەرەكتەرى اي-كۇنىنە دەيىن تىركەلىپ, ونداعى وڭ وزگەرىستەر قۋانتادى. ەلىمىزدەگى ەرەكشە جوبا بيىلعى وقۋ جىلىنىڭ سوڭىندا اياقتالادى. ونىڭ قورىتىندىسى جۇرتشىلىق كوڭىلىنەن شىعىپ, مەملەكەت نازارىنا ىلىنەدى دەگەن ويدامىز. جوبانى جۇزەگە اسىر­عان ءبىلىم وشاقتارى مەن عا­لىم­­دارعا, ماماندارعا, ارينە, «كوك­شەتاۋمينەرالدىسۋلارى» اق باس­­شىلىعىنا كوپشىلىكتىڭ ريزاشى­لىعى شەكسىز. بيزنەستىڭ الەۋ­مەت­تىك جاۋاپكەرشىلىگىن ءاردا­يىم بيىك ۇستايتىن اق ديرەكتورلار كە­ڭەسىنىڭ توراعاسى, ءوڭىر­گە بەلگىلى ازامات اسقار اليەۆ, فيرما پرەزيدەنتى الەكساندر ساموي­ل­وۆ­تىڭ قولداۋىنسىز سەرىكتەس­تىك­تىڭ عىلىم ءبولىمى ماڭىزدى جوبانى قولعا الىپ, ناتيجەلى جۇمىس جاساي الماس ەدى. مۇن­داي يگى ىسكە 40 مىڭ دوللاردان استام ينۆەستيتسيا سالىنعا­نىمەن ءدا­لە­لە­دەۋگە بولادى. تاعى ءبىر اي­تارىمىز, ءدال استانانىڭ وزىندە كادىمگى سۋ جۇيەسىن پايدالانىپ-اق, ساۋ­دا­نى ساپىرىپ جاتقان وننان استام فيرما جۇرت­شىلىق نا­زارىنداعى قانات­قاقتى جوبادان ۇلگى السا دەيمىز. باقبەرگەن  امالبەك. كوكشەتاۋ.