قاۋىپتى ايماقتار قاتاڭ باقىلاۋدا

وسى ورايدا وبلىستارداعى ءتيىستى مەكەمەلەر بارلىق مۇمكىندىكتەردى قاراستىرا وتىرىپ, قاۋىپتى ايماقتاردى قاتاڭ باقىلاۋعا الۋدا. تاسقىنعا قارسى كۇرەسكە قاجەتتى ماتەريالدار جەتكىلىكتى دەڭگەيدە جيناقتالعان. ەلدى مەكەندەردى سۋ باسقان جاعدايدا تۇرعىنداردى كوشىرۋ, ولاردىڭ وزگە دە قاجەتتىلىكتەرىن وتەۋ ماسەلەلەرى دە باستى نازاردا تۇر. وبلىستاردان كەلىپ تۇسكەن اقپاراتتارعا قاراعاندا, بارلىق ۇيىمداستىرۋ جۇمىستارى قاراپايىم تۇرعىنداردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان. 

پەتروپاۆلدان – ءومىر ەسقالي

كۇن جىلىنعان سايىن قىزىلجار وڭىرىندە سۋ باسۋ قاۋپى كۇشەيىپ كەلەدى. مامانداردىڭ توپشىلاۋىنشا, شال اقىن اۋ­دانىنا قاراستى 8 ەلدى مەكەندى قىزىل سۋ باسىپ قا­لۋى ىقتيمال. ولاردىڭ اراسىندا ەسىل وزەنىنە تا­قاۋ ورنالاسقان مەرگەن, اقانباراق, كريۆوششەكوۆو, سە­ميپولكا سياقتى اۋىلدار بار. وسىعان وراي, جەر­گى­لىكتى جەرلەردە توتەنشە جاعداي جاريالانىپ, ەلدى مە­كەندەردە ارىقتار قازىلىپ, جاعالاي بوگەتتەر تۇر­عىزىلۋدا. اۋدان اكىمىنىڭ ورىنباسارى جانات وسپانوۆتىڭ ايتۋىنشا, تاسقىننىڭ الدىن الۋ شا­رالارىنا 6,4 ميلليون تەڭگە قاراستىرىلىپ, مو­تو­پوم­پالار مەن جانار-جاعارماي الۋعا جۇمسالعان. ينەرت­تى ماتەريالدار جەتكىزىلىپ, قوسىمشا 3,6 توننا ديزەل وتى­نى بولىنگەن. قاۋىرت ماۋسىمعا 45 تەحنيكا بىرلىگى مەن ارنايى جاساقتالعان قۇرامدار ساقاداي-ساي دايىن. قا­ۋ­ىپتى ايماقتاردا كەزەكشىلىك شتابتارى قۇرىلىپ, ءمان-جايدى ءتيىستى ورىندارعا شۇعىل تۇردە حابارلاپ وتى­رادى.

مامليۋتكا جانە م. جۇماباەۆ اۋداندارى ماڭىندا ور­نالاسقان كولدەرگە 117 مىڭ تەكشە مەتر قار سۋى اي­دالىپ, جاقىن اۋىلداردى سۋ باسۋ قاۋپى ءبىرشاما سەيىلگەن.

پەتروپاۆل قالاسى توڭىرەگىندە احۋال الاڭ­دا­تار­لىق. ونىڭ ماڭايى دۇلەي سۋ العان «ۆەنەتسيانى» كوز­گە ەلەستەتەدى. الەۋمەتتىك جەلىلەرگە تولاسسىز ءتۇ­سىپ جاتقان شاعىمدارعا قاراعاندا, ەرىگەن قار سۋ­لا­رى ۇلكەن-ۇلكەن كولشىكتەردى قۇراعان. ەسىل وزەنى ار­ناسىنان اسسا, الدىمەن 2 مىڭداي تۇرعىنى بار بىل­عارى زاۋىتى شاعىن اۋدانىنا قاتەر تونەدى. وسى ىق­تي­مالدىلىقتى ەسكەرگەن بيلىكتەگىلەر ۇزىندىعى 900 مەتر­­دەي نىسانعا جاڭعىرتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزگەن. باس­­تى دامبانى قالپىنا كەلتىرۋگە 600 ميلليون تەڭگە جۇ­­م­سالعان. جالپى سىيىمدىلىعى 24,5 ميلليون تەك­شە مەتر بولاتىن پەتروپاۆل سۋ قويماسى دا ەرەكشە با­­قىلاۋعا الىنعان.

تۇتاستاي العاندا, وبلىستا سۋ تاسقىنىنا قارسى 827 ين­جەنەرلىك جانە ارنايى تەحنيكا, 300 سۋ ايداۋ تەح­ني­كا­لا­رى مەن موتوپومپالار, 133 ءجۇزۋ قۇرالدارى, 38,5 مىڭ توننا ينەرتتى ماتەريالدار, 40 مىڭ دانا ىدىس-قاپ, 14 جە­دەل جاۋاپ قايتارۋ جاساعى, 16 ازاماتتىق قورعانىس قىز­مەتى تارتىلاتىن بولادى.

كوكشەتاۋدان – اسقار تۇراپباي ۇلى

كوكتەم باستالماي جاتىپ اقمولا وب­لى­سى­نىڭ ور­تالىعى كوك­شەتاۋ قا­لا­سىن­دا سۋ ارنالارىن تازارتۋ جۇ­مىستارى دەر كەزىندە جۇرگىزىلگەن-ءدى. الايدا قا­لانى تولىق قاردان ارشىپ الۋ دا مۇمكىن بولماي وتىر.

وسىعان وراي قالا اكىمى ەرمەك مارجىقباەۆ قار ەرىسە سۋدىڭ استىندا قالاتىن پروبلەمالى كەنەسارى, ءۋاليحانوۆ جانە اقان سەرى كوشەلەرى بويىن­داعى جاعدايمەن ارنايى بارىپ تانىستى. قا­زىر ءاربىر پروبلەمالى ۋچاسكەلەردە كوممۋنالدىق قىز­مەت جانە توتەنشە جاعدايلار جونىندەگى قىزمەتى ءبىر­لەسە ارەكەتكە كوشكەن. تۇرعىن ۇيلەردى سۋ باسىپ قالۋدىڭ الدىن الۋ ءۇشىن اتالعان قىزمەتتەر كۇن­دىز-ءتۇنى جۇمىس رەجىمىنە كوشكەن. كۇن سايىن تۇر­عىنداردان ەرىگەن قاردىڭ سۋىن سورىپ الۋ نەمەسە قاردان تازارتۋ جۇمىستارىن جۇرگىزۋ ءۇشىن 35-44 ءوتىنىمنىڭ ءتۇسۋى جاعدايدىڭ ءالى دە قيىن ەكەندىگىن كورسەتەدى. «كوكشەتاۋ جانە ونىڭ اينالاسىن قارعىن سۋ باسۋى مۇمكىن. سوندىقتان تۇرعىنداردىڭ ءاربىر ءوتىنىشى بويىنشا جەدەل ءىس-قيمىلعا كوشۋ كەرەك. اۋا رايى ارنايى تەحنيكالاردىڭ ءۇزىلىسسىز جۇمىس ءىس­تەۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. ەڭ باستىسى – ءوزارا ءتۇ­سىنىستىك پەن كومەك», دەدى قالا اكىمى جاعدايعا ءتۇ­سى­نىك بەرە كەلە.

بۇگىنگى تاڭدا «كوكشە جاردەم» كاسىپورنىنىڭ كۇ­شى­مەن وبلىس ورتالىعىنان 260428 تەكشە مەتر قار سىرتقا شىعارىلدى. تاۋلىك سايىن 48 تەحنيكا مەن 101 جۇمىسشى قارعىن سۋ بولدىرماۋدىڭ اما­لىن جاساۋدا. «كوكشەتاۋ سۋ ارناسىنىڭ» بري­گاداسى قالا كوشەلەرىن قار مەن مۇزدان جانە قا­ر­عىن سۋدان تازارتۋعا بارىن سالۋدا. ديسپەتچەرلىك قىزمەت كۇنى-ءتۇنى قالا تۇرعىندارىنىڭ وتىنىشتەرىن قابىلداۋدا. ەڭ باستىسى, ەگەر توتەنشە جاعدايلار ورىن الا قالسا, وندا ارنايى تەحنيكالار دا ساقاداي-ساي تۇرعانىن ايتا كەتۋ كەرەك.

الماتى قالاسىنان – ارمان وكتيابر

الماتىدا قارعىن سۋ­عا قارسى ساقتىق شارالارى قار­قىن­دى ءجۇرىپ جاتىر. كۇن­­نىڭ كۇرت جىلۋى تاۋداعى قار­دى ەرىتسە, وزەندەر ارناسىنان اسىپ كەتۋى عاجاپ ەمەس. ەري­تىن سۋ كولەمىن انىقتاۋ, ءتو­تەن­شە جاع­داي­لاردىڭ الدىن الۋ, ارىق­تار مەن قۇبىرلاردىڭ ارنا­لارىن با­قىلاۋدا ۇستاۋ باس­تى نازاردا.

بيىلعى جىلدىڭ ءساۋىر اي­ىندا وزەندەرگە جاقىن ور­نا­­لاسقان اۋماقتاردا سەل ءجۇرۋ قاۋپىنىڭ الدىن الۋ شارالارى جۇرگىزىلۋدە دەيدى ماماندار. ارنايى تەحنيكالار مەن توتەنشە جاعدايلار قىز­مەتىنىڭ جەكە قۇرامىنىڭ ءازىر­لىگى بارىنشا پىسىقتالۋدا. قا­لا تۇر­عىندارى اراسىندا اۋ­ماقتى قاردان تازارتىپ, ارنالار­دى كەڭەيتۋ ماسەلەلەرى بويىن­شا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى ءجۇر­گىزىلىپ جاتىر. قاردىڭ ەرۋى مەن كوكتەمگى جاۋىن شاشىننان سوڭ ارناسىنان اسۋ قاۋپى بار ەسەنتاي, ۇلكەن الماتى, كىشى الماتى جانە قارعالى وزەندەرىنىڭ جاعالاۋلارى بە­رىك­تەندىرىلۋدە. قالا اۋما­عى­نىڭ تۇرعىندارىنا ارنايى جا­دى­نامالار تاراتىلىپ, ۇيا­لى بايلانىس وپەراتورلارى ار­قى­لى حابارلامالار جولدا­نۋدا. قاۋ­ىپسىزدىكتى قام­تا­ما­سىز ەتۋ بوي­ىنشا قوي­ىل­عان مىندەتتەردى ىسكە اسى­­رۋ­دا ال­ماتى قالا­سى­نىڭ ءتو­­تەن­شە جاع­دايلار دە­پار­تا­مەنتى اكىم­دىكپەن جانە ءمۇد­­د­ە­لى مەم­لە­­كەتتىك ورگاندارمەن ءبىر­لە­سە وتى­­رىپ, توتەنشە جاع­­داي­لار­دىڭ الدىن الۋ ءجا­نە ولار­دى جويۋ جۇيەسىنىڭ ين­فرا­قۇ­رى­لى­مىن جەتىلدىرۋ بويىنشا جۇ­مىستار جۇرگىزۋدە.

توتەنشە جاعدايلار دە­پا­ر­تا­مەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ ءما­لىمدەۋى بويىنشا, ناق وسى كەز­دە الماتى اۋماعى مەن ال­ماتى وبلىسىنا قوسىلعان 65 ۋچاس­كە ءجىتى باقىلاۋدا.

وسكەمەننەن – ازامات قاسىم

سوڭعى اپ­تا­دا ءوڭىر­دە كۇن كۇ­رت جى­لىنىپ, ارا­­سىن­­دا جاڭ­بىر جاۋىپ, قا­لىڭ قار­دىڭ كوپ بولىگى ەرىپ تە ءۇل­گەر­دى. كۇننىڭ كۇرت جى­لى­ن­ۋ­ى­­­نان سۋ دەڭگەيى كو­تەرىلىپ, 31 ناۋرىز كۇنى «سەمەي – قاي­نار» باعىتىنداعى تاس جول­دا­عى مۇقىر وزەنى ۇستىنەن سا­­­لىنعان كوپىردى سۋ شايىپ, جول قوزعالىسى شەكتەلگەن بو­لاتىن. قازىرگى ۋاقىتتا كو­لىك­تەر «سەمەي – قاراۋىل – سار­جال» باعىتى ارقىلى قا­تى­ناپ جا­تىر. قارعىن سۋدىڭ قار­قى­نى­نا توتەپ بەرە الماعان كو­پىر 1959 جىلى سالىنعان ەكەن. «قازاۆتوجول» ۇك» اق-تىڭ وب­­­لىستىق فيليالى كوپىرگە كۇر­­دەلى جوندەۋ جۇرگىزۋ ءۇشىن سمە­­تالىق-جوبالىق قۇجاتتاردى ءازى­ر­لەپ, «مەمساراپتاما» مە­كە­­مەسىنە جىبەرىپتى. جوندەۋ جۇ­­مىستارىنا قارجى رەس­پۋب­لي­كا­لىق بيۋدجەتتەن بولىنەدى دەپ جو­س­پارلانىپ وتىر.  

ەرىگەن قار سۋى سەنبى-جەك­­­­­سەنبى كۇندەرى دە قۇتقا­­­­رۋ­­­­­­­­شىلارعا تىنىم تاپ­تى­ر­­­­­­­­­­­عان جوق. توتەنشە جاع­داي­­­­­­لار دە­­­­پارتامەنتىنىڭ قىز­مەت­­­­­­كەر­لە­رى ءوڭىر­دىڭ ەكى بىردەي اۋ­­­­دانىن­­دا قار سۋىنىڭ قا­ماۋ­­­ىن­دا قال­عان ادام­دارعا كو­مەك كور­سەتتى. ەرى­گەن قار سۋى سە­مەي قالا­سىن­­داعى بىرنەشە جەر ءۇيدىڭ اۋلالارى مەن جەرتولەلەرىن باسىپ كەتكەندىگى تۋ­را­لى دا حابار تاراعان بو­لا­تىن. وبلىستىق ءتو­­تەن­شە جاعدايلار دە­­پار­­­تامەنتىنىڭ باس­پا­سوز قىزمەتى جاع­دايلار­دىڭ باقىلاۋعا الىن­عا­نىن, قالانىڭ ءورت ءسون­دى­رۋ­شىلەرى جەرگىلىكتى ات­­قا­رۋ­شى ورگاندارمەن ءبىر­لە­سە وتى­ر­ىپ, سۋدى سورۋ جۇ­مى­س­­تا­رىن ءجۇر­گى­زىپ جات­قان­دى­عىن حا­بار­لادى. با­س­­پا­سوز قىز­مە­تى­نىڭ تا­رات­قان ءما­لى­مەتتەرىنە سۇيە­ن­سەك, بارلىعى 40000 تەكشە مە­تر سۋ سورىلىپ الىنىپتى.    

ءوڭىردىڭ قارعىن سۋعا قارسى داي­ىندىعىنا كەلسەك, وبلىس اكى­مىنىڭ ورىنباسارى سەرىك اقتانوۆ باسشىلىق ەتەتىن ارنايى كوميسسيا تاسقىنعا قارسى ءىس-شارالار جوسپارىن بە­كىتىپ, سۋ تاسۋ قاۋپى بار جەر­لەر­دىڭ بارلىعى باقىلاۋعا الىن­عان. وڭىردەگى گيدرو نى­سان­داردىڭ بارلىعىندا كە­زەك­­شىلىك ۇيىمداستىرىلعان. ءىش­كى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ قول­داۋ­ىمەن جانە قارجى ءبو­لۋ­ى­مەن جەكە قۇرامنىڭ 960 ادامى, 268 تەحنيكا, 24 سۋدا ءجۇ­زۋ قۇ­رىل­عىلارى, 90 مىڭ قاپ قۇم, 382 توننا جانار-جاعارماي تاس­قىنعا توسقىن جاساۋعا ءازىر تۇر. سۋ باسۋ قاۋپى تۋعان كەز­دە تۇرعىنداردى ۋاقىتشا ور­نا­­لاستىراتىن ورىندار دا وي­لاستىرىلىپ, 259 بەكەت داي­ىندالىپتى.

تارازدان – حاميت ەسامان

وبلىستىق تا­بي­عي رەسۋرستار ءجا­­نە تابيعات پاي­دا­لا­نۋدى رەتتەۋ باس­قارماسى جىل ساي­ىن سۋ قويمالارىن جوندەۋ جۇمىستارىن قار­جى­لاندىرۋ ارتىپ كەلەتىندىگىن, سوندىقتان دا قار سۋىنان بولاتىن ەشقانداي قاۋىپتىڭ جوق­تىعىن ايتادى. بىراق جۋىردا عانا تا­بي­عاتتىڭ توسىن مىنەزىنەن قوس بىردەي اۋ­داندا سۋ قويمالارىنا بايلانىستى جاع­داي­دىڭ ورىن العانى بەلگىلى.

جۋالى اۋدانىنىڭ قىسى قاتتى, جازى سالقىن بولىپ كەلەدى. بيىل دا اۋداننىڭ تاۋلى ايماقتارىندا قالىڭ قار ءتۇسىپ, ءتىپتى, قايعىلى قار كوشكىنىنىڭ ورىن العانى دا ەل ەسىندە. ەندى ناۋرىز ايىنىڭ سوڭىن الا بەرە قىس بويى سىرەسىپ جاتقان قالىڭ قار ءبىر كۇندە ەرىپ, قار سۋى «تەرىس-اششىبۇلاق» سۋ قويماسىنداعى سۋدىڭ شامادان تىس كو­بەيۋىنە اكەلىپ سوققان بولاتىن. قويما رەس­پۋب­ليكالىق مەنشىكتە بولعانىمەن, جۋالى اۋ­ماعىندا ورنالاسقان. بىراق ىرگەسىندە ءتورت مىڭ­نان اسا حالىق تۇراتىن نۇرلىكەنت اۋىلىنا ەشقانداي قاۋىپ ءتونىپ تۇرعان جوق ەكەن. بۇل ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن اۋدان اكىمى­نىڭ ورىنباسارى نارباي ەرگەبەكوۆ بىزگە بى­لاي ءتۇسىندىردى.

– نۇرلىكەنت اۋىلىنىڭ اكىمىنەن كۇن سايىن حابار الىپ وتىرامىز. اۋىل ىشىندەگى ارىقتارمەن ارتىق سۋدىڭ ءبارى اعىپ كەتەدى. ونىڭ ۇستىنە, مۇندا سۋسورعى بەكەتى بار. تەك كۇن كۇرت جىلىنىپ, قار ەرىپ, ونىڭ سوڭى جاڭ­­بىرعا ۇلاسقان سوڭ ەل ءبىراز ابىگەرگە ءتۇستى. قازىرگى جاعداي تۇراقتى. بۇگىندە «تەرىس – اششىبۇلاق» سۋ قويماسىندا 144 ميلليون 711 مىڭ تەكشە مەتر سۋ بار. ال قويمانىڭ سىي­ىمدىلىعى 145 ميلليون تەكشە مەتر. ودان كەيىن سەكۋندىنا 65 تەكشە مەتر سۋ اسا وزەنىنە جىبەرىلۋدە. سوندىقتان دا ءدال قا­زىر قار سۋىنان كەلەتىن قاۋىپ جوق, – دەيدى نارباي ابىلقاسىم ۇلى.

سونداي-اق, كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى سال­دارىنان جامبىل اۋدانىنىڭ ىرگەسىندەگى اسا وزەنى دە اساۋ مىنەز تانىتتى. وزەن ءوز ارناسىمەن اعىپ جاتقانىمەن, سۋدىڭ ەكپىنى جاعالاۋىنداعى توسپالاردان جاسالعان ءبو­گەتتەردى بۇزىپ جىبەرگەن. سونىمەن قا­تار, وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دە­پار­تا­مەنتىنىڭ مالىمەتىنشە, ساياجاي الابىنا با­رار جولدى دا سۋ باسقان.   ال جامبىل اۋ­دانى اكىمىنىڭ ورىنباسارى ەرلان قى­دىرالى ۇلىنىڭ ايتۋىنشا, مۇنداي تو­سىن جاعداي سوڭعى جىلدارى مۇلدە بول­ما­عان. وقيعا ورىن العان كۇنى اۋدان اكىمى­نىڭ ورىن­با­سارى «جۋالىداعى «تەرىس – اششى­بۇلاق» سۋ قويماسىنان اسا وزەنىنە سە­كۋندىنا 40-60 تەكشە مەتر سۋ كەلۋى كەرەك بول­سا, ءبۇ­گىندە كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى سال­دا­رىنان 105 تەكشە مەتر سۋ بەرى جىبەرىلىپ وتىر» دە­گەن بولاتىن. ءتىپتى, بۇل جاعداي اۋداننىڭ اي­نال­ما جولىنداعى «باتىس ەۋروپا – باتىس قىتاي» كولىك دالىزىنە دە قاۋىپ توندىرەتىن كو­رىنەدى. بىراق بۇگىندە اسا وزەنىندەگى تو­س­پالاردان جاسالعان بوگەتتەردى كۇشەيتۋ ماق­ساتىندا وبلىستان 60 تەحنيكا جانە 200-گە تارتا جۇمىس كۇشى جۇمىلدىرىلعان. سوندىقتان دا جامبىل اۋدانىندا بۇگىندە جاع­­داي تۇراقتى. جەكسەنبى كۇنى جاۋعان جاۋ­ىن, ونىڭ سوڭىن الا بەرە تۇسكەن قار دا وزەن جا­عالاۋىنداعى جۇمىس قارقىنىن ودان ءارى ارتتىرۋدا.

 اۋىلشارۋاشىلىعى مينيسترلىگى سۋ رەسۋرستارى كوميتەتىنىڭ سۋ رەسۋرستارىن پايدالانۋدى رەتتەۋ جانە قورعاۋ جونىندەگى شۋ – تالاس باسسەيندىك ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى جۇمابەك مۇحاتوۆ كۇننىڭ كۇرت جىلىنۋى سالدارىنان جۋالى جانە جامبىل اۋداندارىندا سۋ كوبەيىپ كەتۋ وقيعاسى ورىن العانىمەن, ناقتى قار سۋىنان كەلەتىن قاۋىپتىڭ جوقتىعىن ايتىپ وتىر. سونداي-اق, وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ مالىمەتىنشە دە قازىرگى تاڭدا قار سۋىنان كەلەتىن قاۋىپتىڭ الدىن الۋ بارىسىندا ءتيىستى جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر ەكەن.

قاراعاندىدان – ميراس اسان

قارقارالىنىڭ قىزىل سۋى قارا جامىلدىرىپ جاتىر...

كەشەلى بەرى قۇتقارۋشىلار سۋ تاسىپ جاتقان نۇركەن اۋى­لىن­دا ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەت­كەن اعايىندى ەكى جىگىتتى ىزدەستىرۋ ۇستىندە. بۇعان دەي­ىن 31 ناۋرىز كۇنى  بەسوبا اۋىلى­نان 13 شاقىرىم جەردە «ۋاز» كو­لىگى قار سۋىنا باتىپ, 3 ادام قا­زا تاپقان ەدى...

– 1977 جانە 1980 جىل­­­­دارى تۋعان نۇركەن اۋىلى­نىڭ تۇرعىندارى قو­پا وزەنى­نەن ءوتۋ كەزىندە جو­عا­لىپ كەت­كەندىگى تۋرالى حا­بار 2 ءساۋ­ىر­دە, كەشكى ساعات جە­تى­نىڭ كەزىندە كەلىپ ءتۇستى. وقي­عا نۇركەن اۋىلىنان 500 مەتر جەردە ورىن العان. وقي­عا ورنىنا وبلىس اكىمى ەر­لان قوشانوۆ باستاعان قۇت­قارۋ­شىلار تىكۇشاقپەن اتتان­دى. جەرگىلىكتى تۇر­عىن­دار دا كو­­مەكتەسىپ جاتىر, – دەيدى وب­لىستىق تجد باس­شىسىنىڭ ورىن­باسارى م.قاتپانوۆ.

حابارسىز كەتكەن اعايىن­دى­­­لاردىڭ ءبىرى اۋىلداس جىگىت­پەن مال ىزدەۋگە شىققان. ولار كوپىر ارقىلى كۇندىز وزەن­­نىڭ ارعى بەتىنە وتكەن, ال قايتاردا اتقا ءمىنىپ, وزەن ارقىلى وتپەك بولعان. الايدا اتتىلاردىڭ ءبىرىن وزەن­­نىڭ قاتتى اعىسى اعىزىپ اكەت­كەن. ەكىنشىسى جاعاعا شى­عىپ, كومەككە جەرگىلىكتى تۇر­عىن­داردى شاقىرعان.ونىڭ ءىشىن­دە جوعالعاننىڭ اعاسى دا كەلگەن. باۋىرىن ىزدەۋ ءۇ­س­تىندە ونى دا اعىس الىپ كەت­كەن...

توتەنشە جاعدايلار دە­پار­­تامەنتى ەكى وقيعانى دا تاس­قىنعا قاتىستى دەمەيدى. سە­ب­ەبى, اۋىل تۇرعىندارىنا قاتاڭ ەسكەرتۋلەر جاسالىپ, ال­دىن الا ساقتاندىرۋ شا­را­لارى جۇرگىزىلگەندىگىن ال­عا تارتادى. – «قاراشوقى – بەس­وبا» جەرگىلىكتى ماڭىزداعى تاس­جولىندا بولعان قاي­عى­لى وقي­عا كوكتەمگى سۋ تاس­­قىنىمەن باي­لانىستى ەمەس. اۋماقتا تا­سىعان سۋ­دىڭ بي­ىكتىگى نەبارى 10 سان­تي­مەتر­­دى قۇ­رادى, – دە­دى قا­را­عان­­دى وب­لىستىق توتەنشە جاعدايلار دە­پار­تا­مە­نتى­نىڭ باس­پا­سوز حات­شى­سى قۋانىش ءمۇ­تال­لاپوۆ.

ال ەندى  قارقارالى اۋ­دا­نىنىڭ پروكۋراتۋراسى ول جاي­تقا قاتىستى «قازاقپارات» ءتىل­شىسىنە «بۇل جول-كولىك وقي­عا­سى ەمەس, سوندىقتان «جولدا ءجۇ­­رۋ قاعيدالارىن بۇزۋ»  با­بى بويىنشا قىلمىستىق ءىس قوز­عامادىق, وعان ەش نەگىز جوق» دەپ حابارلايدى.

بەسوبا اۋىلىندا سۋعا كەت­كەن 13 جاسار ەراسىل دار­حان ۇلىن, 19 جاستاعى جان­بو­لات ءماجيتوۆتى جانە 56 جاس­تا­عى بولات ءابىلدينوۆتى كەشە جەرلەدى.

تالدىقورعاننان  – نۇربول الدىباەۆ

جەتىسۋدىڭ قالالارى مەن اۋىلدارىن اينالا ور­نا­لاسقان الاتاۋ مەن جەتىسۋ (جو­ڭعار) الاتاۋىنىڭ باسى جىلداعىداي اق قار بولىپ جاتىر. ازىرگە قار سۋىنان قاۋىپ جوق. تالعار, قاسكەلەڭ, اقسۋ, سارقان وزەن­دەرىنىڭ ارنالارى تول­عا­نىمەن سايابىرسي اعۋدا. ەندى شىلدەنىڭ ورتاسىندا تاۋ باسىنداعى مۇزداقتار ەرىپ, سۋ دەڭگەيى كوتەرىلۋى ءمۇم­كىن. ەگەر كۇن كۇرت ىسىپ كەت­سە, تاۋ قويناۋىنداعى كول­دەردىڭ بەتىندەگى مۇزدار بۇ­زىلىپ, تاۋ تاسى مەن توپى­را­عىن قوپارا قوزعالۋى بەك ءمۇم­كىن. مۇنى توتەنشە جاع­داي­لار كوميتەتىنە قاراستى قا­زسەلدەنقورعاۋ مەم­­لە­كەتتىك مەكەمەسىنىڭ ما­مان­دا­رى باقىلاپ وتىر. ءتيىستى ورىن­د­ارعا سورعىلار مەن قۇ­بىرلار ورنالاستىرىلعان. وسى قۇرالدار كومەگىمەن قار سۋىنىڭ قاۋپى جوي­ى­لا­تىن­دىعىنا ماماندار سەنىم ارتۋدا.

پاۆلوداردان – فاريدا بىقاي

بۇعان دە­ي­ىن وڭىردەگى رەس­پۋب­­ليكالىق ما­ڭى­زى بار لەنين – اق­سۋ – ۇلكەن اق­جار جو­لىندا, با­يان­اۋ­ىل­دىڭ ۋل­يا­نوۆ­سكي – كەر­نەي – قالقامان جول­د­ارىندا تاسقىن سۋدىڭ ءجۇرىپ وتكەنى انىقتالدى. بىراق, توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتى, وبلىس اۋىلدارىنا كولىكپەن جەتۋ مۇمكىندىگى بار دەپ وتىر. سۋ جول دەڭگەيىنەن اسقان اۋىلدارعا قوسىمشا كۇش پەن تەحنيكا جۇمىلدىرىلدى. قۇت­قا­رۋ­شىلار اۋىلداردى سۋ باسۋ قاۋپى جوق, ال, سۋ بولسا بۇل اۋىلداردان قاردىڭ دەر كەزىندە شى­عارىلماۋىنا بايلانىستى دەيدى.

وبلىس ورتالىعىنا قاراستى كەنجەكول اۋىلىندا تاسقىننىڭ الدىن الۋ ءۇشىن جەدەل توپ جۇمىس جاساۋدا. اۋىل ىشىنەن 35 تەكشە مەتر قار, 645 تەكشە مەتر سۋ شىعارىلدى. اۋىل ماڭىنا ۇزىندىعى 1,2 شاقىرىم, بيىكتىگى 2 مەتر بولاتىن ءبىر دامبا سالىنسا, قازىر ۇزىندىعى 700 مەترلىك تاعى ءبىر سۋ بوگەتىنىڭ جۇمىسى ءجۇرىپ جاتىر. بىراق, ەندى ءبارى دە جاقسى, سۋ قاۋپى جوق دەپ جاسىرىپ- جابا بەرۋگە دە بولماس, جىلداعىداي كەنجەكول, باياناۋىلدىڭ تەڭدىك, قارااششى, كوكدومباق, جاڭاجول, جۋانتوبە, اقشي, لەبياجى اۋدانىنىڭ ورتالىعى, جامبىل, كەڭشىلىك اۋىلدارى, پاۆلودار اۋدانىنىڭ ميچۋرين, اقتوعاي اۋدانىندا شولاقسور اۋىلدارىنا سۋ تاسقىنى كەلۋ قاۋپى بار.

وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار باس­قار­ماسى ەگەر تاسقىن كەلۋ قاۋپى كۇشەيسە, شىعىس قازاقستان, قاراعاندى وبلىستارىنان قوسىمشا كۇش كەلۋى مۇمكىن. قازىرگى كۇنى 2923 توننا جانار-جاعارماي, 8 000 توننا ينەرتتى ماتەريال مەن 60 000-عا جۋىق قۇم تولى قاپ, 140-قا جۋىق تەحنيكا مەن 400-دەن اسا مامان دايىن. دەپارتامەنت وكىلدەرى وسى ۋاقىتقا دەيىن تاسقىننىڭ الدىن الۋ بويىنشا وڭىردەگى 200-گە جۋىق ۇيلەردى ارالاپ, 5 مىڭنان استام قالا, اۋىل تۇرعىندارىنا ءتۇسىندىرۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپتى.

جالپى, تاسقىنعا قارسى جۇمىس شارالارى قاردىڭ تولىق ەرۋ كەزىندە, ەكىنشىسى, وڭىردەگى سۋ قويمالارىنداعى سۋ مولشەرىنىڭ ارتۋى كەزىندە قولعا الىنادى. مىسالى, قاراعاندى وبلىسىنداعى قاراتوقا بوگەتى اۋماعىنان اعاتىن قار سۋى باياناۋىلدىڭ تەڭدىك, ال اقمولا وبلىسىنداعى سىلەتى سۋ قويماسىنان كەلەتىن سۋ اقتوعاي اۋ­دا­نىنىڭ شولاقسور اۋىلدارىنا قاۋىپ ءتون­دىرەدى. وسىنىڭ الدىندا عانا لەنين كەنتى – اقسۋ – اقجار اۋىلى باعىتىنداعى رەسپۋبليكالىق ماڭىزداعى اۆتوكولىك جولىن تاسقىن سۋ باسىپ كەتكەن-ءدى. ءتىپتى, قارا جولدى قويىپ, تاسقىن سۋ وڭىردەگى اقسۋ, ماي اۋدانى – دەگەلەڭ باعىتىنداعى پاۆلودار – الماتى پويىزى جولىنا دا قاۋىپ ءتوندىردى. سوندىقتان, «قازاقستان تەمىر جولى» اق جولاۋشىلاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن ساقتاۋ ماقساتىندا پويىزداردىڭ باعىتىن وزگەرتۋگە ءماجبۇر بولدى. وبلىستىق توتەنشە جاعدايلار دەپارتامەنتىنىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى حابارلاعانداي, 30 ناۋرىز كۇنى كەشكى ساعات 20:13-تە اقسۋ – ماي – دەگەلەڭ باعىتىنداعى تەمىر جول جول بويىن سۋ باسىپ كەتكەنى تۋرالى اقپارات كەلىپ تۇسكەن. تاسقىن سالدارىنان №31 «الماتى-1 – پاۆلودار», №376 «استانا – لەنينوگورسك», №67 «زاششيتا – استانا», №68 «استانا – زاششيتا» پويىزدارى رەسەيدىڭ ق ۇلىندى مەن لوكوت ستانسالارىن اينالۋلارىنا تۋرا كەلگەن.

سەنبى كۇنى وبلىس اكىمى بولات باقاۋوۆ باياناۋىل اۋدانىنا بارىپ, كوكتەمگى سۋ تاسقىنىنا بايلانىستى جاعدايدى ءوز كوزىمەن كورىپ, جوعارىدا ءبىز جازعان سۋ باسۋ قاۋپى بار بىرنەشە اۋىلدى ارالاپ, اعىن سۋ ءوتىپ جاتقان جولداردى قاراپ شىعىپتى. سوندىقتان جاڭاجول اۋىلىندا اۋىل مەن ەسكەلدى شاتقالى اراسىنداعى شايىلا باستاعان توسپەلى جولدىڭ جانىندا قۇتقارۋشىلار تاۋلىك بويى كۇزەت جۇرگىزەتىن بەكەت قۇرۋدى تاپسىردى. كوكدومباق اۋىلىنا اپاراتىن قيىرشىق تاس توسەلگەن جولدىڭ بىرنەشە جەرىن اعىن سۋ شايىپ كەتكەن. تەڭدىك, قارااششى اۋىلدارىندا تاسقىن سۋدى باسقا ارناعا بۇرۋ ءۇشىن ارنايى ارىقتار قازىلعان. ياعني, تاسقىننىڭ العاشقى تولقىنى ءوتتى. ەندىگى توسقىن قاراعاندى وبلىسىنداعى سۋ قويمالارىنان جىبەرىلەتىن سۋعا ءازىر بولۋ كەرەك.

– بارلىق اۋىلداردا تاۋلىك بويى كە­زەك­شى­لىك جۇرگىزىلسىن. اۋداندا ارنايى تەحنيكا مەن قورعانىس كۇشتەرى بار. كوكتەمگى سۋ تاسقىنى كەزىندە بىردە-ءبىر اۋىلدىڭ سۋ وتىندە قالۋىنا جول بەرمەۋىمىز كەرەك, – دەدى ب.باقاۋوۆ.

ەكىنشىدەن, ماي اۋدانىنداعى ماي – دەگەلەڭ تەمىر جولىنىڭ بويىندا بولعان سۋ تاسقىنىنىڭ زارداپتارى قازىرگى كەزدە جويىلدى. بىراق, «قازاقستان تەمىر جولى» اق ءۇشىن تەمىر جول بويىن سۋ الىپ كەتۋ قاۋپى الداعى جىلدارعا ۇلكەن ساباق بولدى, قازىر پويىزداردىڭ قاتىناسى قالپىنا كەلتىرىلدى, سۋ باسۋ قاۋپى جوق.