وكىنىشكە وراي, باس مەردىگەر «يرتىشگەسستروي» جشس مەن قوسىمشا مەردىگەر «مەدتەحنيكا» اق-تىڭ جاۋاپسىزدىعىنان نىسان ۋاقتىلى پايدالانۋعا بەرىلمەدى. سەمەي يادرولىق سىناق پوليگونىنان زارداپ شەككەن حالىققا اسا قاجەتتى راديولوگيالىق ورتالىق جاي قۇرىلىس نىسانى ەمەس, رادياتسيالىق قاۋىپ-قاتەر بولماس ءۇشىن ىشىنە جاڭا تەحنولوگيالار ورناتىلعاندىقتان دا, شىعىن مولشەرى وتە كولەمدى. وسىنىڭ بارىنە الاڭداۋشىلىق تانىتقان وبلىس اكىمى دانيال احمەتوۆ قۇرىلىس نىسانى تولىق اياقتالۋى ءۇشىن ماسەلەنى ءجىتى نازارعا الىپ, ءتيىستى شارالار قولدانۋدا.
راديولوگيالىق ورتالىقتىڭ قۇرىلىسى كەشەۋىلدەۋىنىڭ باستى سەبەبى – سۇيىق كۇيىندەگى راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جيناپ ءارى ساقتايتىن جۇيە تالاپقا ساي ەمەس. جەلدەتكىشتەر دۇرىس ورناتىلماعان. ەلەكتر جۇيەسى شاشىلعان كۇيدە.
2015 جىلدىڭ 5 ماۋسىمىنداعى سوت شەشىمىنە وراي, «يرتىشگەسستروي» جشس مەن «مەدتەحنيكا» اق-قا بايلانىستى ارىز-شاعىمدار ىشىندە رادياتسيالىق قالدىق سۇيىقتى جيناپ, ساقتايتىن جۇيەنى اۋىستىرۋ ماسەلەسى قاناعاتتاندىرىلماعان. «مۇنداي جابدىق جوبالاۋ-سمەتالىق قۇجاتتارداعى تالاپتارعا ساي بولماسا, ادام ومىرىنە قاۋىپتى ەمەس دەپ كىم كەپىلدىك بەرەدى, سوت ورگاندارى شەشىم شىعارعاندا وسىنى نەگە ەسكەرمەيدى», دەپ الاڭداپ وتىر جەرگىلىكتى حالىق. ال سۇيىق راديواكتيۆتى قالدىقتار جۇيەسى قالىپقا كەلمەي, بۇل نىسان ىسكە قوسىلمايدى ەكەن.
سەمەي ءوڭىرى عانا ەمەس, بۇكىل قازاقستان بويىنشا ءتۇرلى رادياتسيالىق قاۋىپتى اۋرۋلاردى ەمدەيتىن اسا ماڭىزدى نىساننىڭ جۇمىسى تۇرالاپ قالعان سوڭ, جاعدايدى كوزبەن كورۋگە دەنساۋلىق ساقتاۋ ۆيتسە-ءمينيسترى الەكسەي تسوي, كۋرچاتوۆ قالاسىنداعى رادياتسيالىق قاۋىپسىزدىك جانە ەكولوگيا ينستيتۋتىنىڭ باسشىسى سەرگەي لۋكاشەنكو باستاعان جۇمىس توبى ارنايى كەلدى. سەمەيدەگى وڭىرلىك ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ ديرەكتورى مارات ساندىباەۆ ۆيتسە-مينيسترگە عيماراتتى تولىق ارالاتىپ كورسەتتى. ماسەلەنىڭ ەڭ كۇردەلىسى دە سۇيىق راديواكتيۆتى قالدىقتاردى جيناقتاپ, ساقتايتىن جۇيەگە كەلىپ تىرەلۋدە.
– بىزگە مەديتسينالىق قۇرال-جابدىقتاردى اكەلگەن كەزدە ونكولوگيالىق ديسپانسەردىڭ وكىلدەرىن مۇلدە ارالاستىرمادى, − دەيدى ديسپانسەر ديرەكتورى مارات ساندىباەۆ, – ەندى, مىنە, ءبىراز مەديتسينالىق جابدىقتار مەحانيكالىق مونتاجدالعانىمەن, ىسكە قوسىلماي جاتىر.
ال شىعىس قازاقستان وبلىسى بويىنشا قۇرىلىس, ساۋلەت جانە قالا قۇرىلىسى باسقارماسىنداعىلار وقيعا بولىپ جاتقان جەرگە بارماستان, ورىن العان اقاۋلارعا نازار اۋدارماستان, قوسىمشا قاراجات ءۇشىن جالعان قۇجاتتارعا قول قويىپ بەرگەن. ال زاڭ بويىنشا مەملەكەتتىك ساراپتاما مەردىگەرلىك قۇرىلىس كومپانياسىنىڭ جۇمىسىن ناقتى تەكسەرۋى ءتيىس ەدى. سولاردىڭ سالاقتىعىنان 513 842 ملن تەڭگە بيۋدجەت قاراجاتى جىمقىرىلدى, دەگەن شەشىمىن ايتتى سەمەي قالاسىنداعى №2 سوتتىڭ سۋدياسى ەرنار بەرەكبۇلوۆ. ونكولوگيالىق اۋرۋلاردى ەرتە باستان انىقتايتىن جانە ەمدەيتىن نىساندى حالىقتىڭ جىلداپ توسۋىنىڭ ءوزى ۇلكەن قىلمىس. وسى ىستەر سوتقا تاپسىرىلعاننان كەيىن شقو قۇرىلىس باسقارماسىنىڭ جاۋاپتى قىزمەتكەرى جەتى جىلعا باس بوستاندىعىنان ايىرىلىپ, مۇلكى تاركىلەندى جانە مەملەكەتتىك قىزمەتپەن اينالىسۋىنا تىيىم سالىندى. ال كىنالى, «يرتىشگەسستروي» جشس-ءنىڭ ديرەكتورىنىڭ سەگىز جارىم جىلدى ارقالاۋىنا تۋرا كەلدى. ول سونداي-اق, كوممەرتسيالىق ۇيىمداردا ون جىلعا دەيىن باسشىلىق قىزمەتتە بولا المايدى. 3000 اەك كولەمىندە, ياعني 5,5 ملن تەڭگە ايىپپۇل وتەۋى ءتيىس. مۇنىڭ ءبارى سوت شەشىمى. سەبەبى, زارداپ شەگىپ, ءتۇرلى قاتەرلى دەرتتەردەن ۋاقتىلى ەم قابىلداي الماي قانشاما ادام كوز جۇمدى. ول ءوز الدىنا دەسەك, قۇرىلىس «ساقالدى قۇرىلىسقا» اينالىپ, ۇكىمەتتىڭ قاراجاتى جەلگە ۇشتى.
– ءبىز بۇل جەردە 2015 جىلى كەلىپ, باس مەردىگەر مەن قوسالقى مەردىگەردىڭ ءوز مىندەتتەرىن اتقارماعانىن كوردىك. سۇيىق راديواكتيۆتى وتىنداردى ساقتاۋدا قاۋىپسىزدىك شارالارى ساقتالماعان. ەكى جىلدان كەيىن كەلسەك, پروبلەما سول كۇيى تۇر. بۇل ورتالىقتىڭ جۇمىسى بىزگە اسا قاجەت. مۇنداعى تەحنولوگيا تمد ەلدەرىندە جوق. ءبىز ءالى كۇنگە دەيىن جەمساۋ اۋرۋلارىنىڭ قاتەرلى وبىر دەرتىنە ۇشىراعان ءتورتىنشى دەڭگەيلى سىرقاتتاردى وتا جاساۋ ءۇشىن سوناۋ رەسەيگە جىبەرەمىز. ونداي وتالاردى وسىندا جاساۋعا ابدەن بولادى. كورشى رەسەيدەگى ءنوۆوسىبىر, بارناۋل قالالارىنداعى دارىگەرلەر مىنا ورتالىقتىڭ جۇمىسى قاشان اياقتالادى دەپ سۇراپ جاتىر. رادياتسيانى ەمدەۋدىڭ وزىق ۇلگىسى وسىندا بولۋى كەرەك. يادرولىق مەديتسينا كلاستەرىن سەمەيدە قۇرامىز دەپ وتىرمىز. ويتكەنى, سەمەيدە ەلىمىز بويىنشا ونكولوگيالىق اۋرۋلاردىڭ اسقىنعان ءتۇرى وتە كوپ مولشەردە تىركەلىپ وتىر.
راديوفارماتسەۆتيكالىق ءدارى-دارمەكتەردى الۋ, ءوندىرۋ ءۇشىن يزوتوپتار زەرتتەلەدى. بۇلار ەرتە دياگنوستيكا جاساۋدىڭ كىلتى. مۇندا سىرقاتتار راديو-يود-تەراپياسىن قابىلداۋى كەرەك. بۇل الەم بويىنشا ءوزىنىڭ تيىمدىلىگىن كورسەتىپ وتىر. قازاقستان تۇگىلى, تمد-دا مۇنداي الەۋەتى جوعارى, دامىعان مەديتسينا ورتالىعى جوق. ء بىز مۇنى ەسكەرۋىمىز كەرەك. جانە راديولوگيالىق ورتالىقتى تەزدەتىپ ىسكە قوسىپ, حالىق يگىلىگىنە بەرگەنىمىز ءجون. رادياتسيالىق مەديتسينا دامىسىن دەسەك, وسىنداي قۇرىلىستاردىڭ ساپاسىنا ساق بولايىق – دەدى ۆيتسە-مينيستر الەكسەي تسوي.
راۋشان نۇعمانبەكوۆا
سەمەي
