وتكەن عاسىردا وتاعاسى كوزى تىرىسىندە بالالارىنا ەنشى ءبولىپ, سالت-ءداستۇر بويىنشا مۇراگەرلىكتى رەتتەپ وتىرسا, قازىر اتادان بالاعا قالاتىن ميراس ازاماتتىق كودەكستىڭ باپتارى بويىنشا راسىمدەلەدى.
ەنشىگە يە بولۋ ماقساتىندا باۋىر-تۋىس اراسىندا سوتتاسۋعا دەيىن بارىپ جاتاتىن جاعدايلار دا كوپتەپ كەزدەسىپ ءجۇر. مۇندايدى بولدىرماس ءۇشىن مۇراگەرلىك تۋرالى قۇقىقتىق ساۋاتىڭىز بولعانى ابزال. وسى رەتتە تۋىندايتىن بىرقاتار سۇراققا جاۋاپ الۋ ماقساتىندا كاسىبي زاڭگەر نۇرا وتەباەۆانىڭ قۇقىقتىق كەڭەسىنە جۇگىنگەن ەدىك.
– م ۇلىكتى مۇراعا قالدىرۋ كوپ قيىندىق پەن كۇدىك تۋعىزادى, ءتىپتى كەيدە مۇددەلى تاراپتاردىڭ اراسىندا داۋ-دامايعا اكەلىپ سوعۋى مۇمكىن. وسىنداي ماسەلەلەردى وركەنيەتتى تاسىلمەن شەشۋ جولدارى قانداي؟
– مۇرا ماسەلەسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ازاماتتىق كودەكسىنىڭ 6-بولىمىندە تولىق قاراستىرىلعان. 1039-باپقا سايكەس, مۇراگەرلىكتىڭ نەگىزىن ءبىلۋ كەرەك. زاڭ بويىنشا ەكى نەگىز بار. 1) زاڭدى مۇراگەرلىك; 2) وسيەتپەن قالدىرىلعان مۇراگەرلىك.
ءبىرىنشى نەگىزدى تالقىلايتىن بولساق, 1060-باپقا سايكەس مۇراگەرلەردىڭ كەزەگىن انىقتاۋ قاجەت. ولاردىڭ ءتىزىمى ازاماتتىق كودەكستىڭ 1061-1064-باپتارىندا كورسەتىلگەن. كەزەك انىقتالعاننان كەيىن 60-تاراۋعا سايكەس مۇراگەرلىكتى قابىلداۋ پروتسەدۋراسى ورىن الادى. ياعني, مۇراگەرلەر وزىنە ءتيىستى مۇراعا زاڭ بويىنشا يە بولا الادى. ەگەر قوسىمشا داۋلى ماسەلەلەر تۋىنداپ جاتسا, بۇل ماسەلەنى سوت نەگىزىندە قاراستىرۋعا ءار ادامنىڭ قۇقىعى بار.
– جالپى, م ۇلىكتى مۇراعا قالدىرۋدىڭ ەكى جولى بار, ياعني زاڭعا سۇيەنە وتىرىپ نەمەسە وسيەت بويىنشا ەنشىسىن بەرۋ. وسى رەتتە, قازىردەن باستاپ وسيەت قالدىرعىسى كەلەتىندەرگە قانداي كەڭەس بەرەسىز؟ ەگەر وسيەتتە ءبىر عانا ادامعا بار مۇرانى قالدىرۋ جازىلسا, كەيىننەن ونىڭ باسقا تۋعان-تۋىستارى ورتاقتاسۋ ءۇشىن تالاسۋى مۇمكىن بە؟
– وسيەتپەن قالدىرىلعان مۇرا ماسەلەسى دە ازاماتتىق كودەكستىڭ 58-بابىندا قامتىلعان. وسيەت بويىنشا قالدىرىلعان مۇراگەرلىككە قاراستىرىلعان ءبىرشاما تالاپتار دا, ارينە, بار. ولار كودەكستىڭ 1046-1059-باپتارىندا كورسەتىلگەن. وسيەت جازۋ نوتاريۋس ارقىلى راسىمدەلەدى. وسيەتتە وسيەت قالدىرۋشى ءوز مۇلكىنە بايلانىستى نيەتىن قۇجات نەگىزىندە بىلدىرەدى.
داۋلى ماسەلەلەرگە كەلەتىن بولساق, وسيەت تالاپتارىمەن كەلىسپەيتىندەر دە ومىردە كەزدەسەدى. ولار وزدەرىنىڭ نارازىلىعىن سوتتا ءبىلدىرىپ, وسيەت تالاپتارىن بۇزۋ ماسەلەلەرىن قاراستىرادى. ەگەر وسيەت جالعان نەمەسە ونىڭ زاڭسىزدىعى انىقتالاتىن جاعدايدا, سوت نەگىزىمەن ول زاڭسىز دەپ تانىلۋى دا ابدەن مۇمكىن.
– ەگەر ەشقانداي وسيەت حات قالدىرماي اياق-استى قايتىس بولعاندا, مۇراعا يەلىك ەتۋ شارالارى قاي كەزدە باستالادى؟ مۇراگەرلىك قۇقىق قانشا ۋاقىت ىشىندە ءراسىمدەلۋى كەرەك؟ مۇنىڭ ۋاقىتىنا بايلانىستى شەكتەۋلەر بار ما؟
– مۇرا ازاماتتىڭ قايتىس بولۋى نەمەسە ونى قايتىس بولدى دەپ جاريالاۋ سالدارىنان اشىلادى. ازاماتتىق كودەكستىڭ 1072-2-بابى بويىنشا مۇراگەرلەر مۇرا اشىلعان كۇننەن باستاپ التى اي ىشىندە مۇرانى قابىلداۋعا نەمەسە باس تارتۋعا ءوتىنىش جازۋلارى كەرەك, ءوتىنىشتى مۇرا قالدىرۋشىنىڭ سوڭعى تىركەلگەن مەكەنجايى بويىنشا ورنالاسقان نوتاريۋسقا بارىپ جازادى. ەگەر ءسىز بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرمەن بەلگىلەنگەن مەرزىمدى وتكىزىپ الساڭىز, وندا سوت ارقىلى قابىلداۋ ۋاقىتىن قالپىنا كەلتىرە الاسىز جانە سوت مۇرانى قابىلداۋ ۋاقىتىن تاعى ەكى ايعا سوزىپ بەرە الادى. ول ءۇشىن مۇراگەرلەر سوتقا ارىز جازادى, ەگەر سوت قايتىس بولعان مۇراگەردىڭ مۇراگەرلەرىنىڭ وسى مەرزىمدى وتكىزىپ الۋ سەبەپتەرىن دالەلدى دەپ تاپسا, وندا سوت ولاردى كودەكستىڭ 1072-3-بابىنا سايكەس مۇرانى قابىلدادى دەپ تانۋى مۇمكىن.
– ەگەر مۇراگەر وعان قالدىرىلعان دۇنيەدەن باس تارتىپ, ونى باسقا تۋىسىنا نەمەسە باسقا ادامعا اۋدارعىسى كەلسە, زاڭ وعان شەكتەۋ قويۋى مۇمكىن بە؟
– مۇرادان باس تارتۋ, 1074-باپتىڭ 1-تارماقشاسىنا ءسايكەس جۇزەگە اسىرىلادى. مۇرا اشىلعان كۇننەن باستاپ التى ايدىڭ ىشىندە مۇراگەردىڭ مۇرادان باس تارتۋعا قۇقىعى بار. سەبەپتى جاعدايلاردا سوت بۇل ۋاقىتتى ەكى ايعا سوزۋى مۇمكىن.
شەكتەۋ ماسەلەسى 1074-باپتىڭ 4-تارماقشاسىنا سايكەس قاراستىرىلعان. مۇراگەر مۇرادان كەز كەلگەن كەزەكتەگi زاڭ بويىنشا مۇراگەردiڭ قاتارىنداعى نەمەسە باسقا ادامداردىڭ پايداسىنا, ونىڭ ىشىندە ۇسىنۋ قۇقىعى بويىنشا مۇرا الۋعا شاقىرىلعان ادامداردىڭ پايداسىنا باس تارتا الادى, بىراق وسيەت قالدىرۋشى مۇرادان ايىرعان مۇراگەرلەردiڭ پايداسىنا مۇرادان باس تارتۋعا جول بەرiلمەيدi.
– مۇراگەرلىكتى رەتتەۋ ىسىندە نوتاريۋستىڭ اتقاراتىن قىزمەتى قانداي؟ازاماتتار نوتاريۋستان نەنى تالاپ ەتۋگە قۇقىلى؟
– كوپ جاعدايدا مۇراگەرلىك نوتاريۋس ارقىلى راسىمدەلەدى. مۇرا اشىلعان جەر بويىنشا نوتاريۋس مۇراگەردiڭ وتiنiشiمەن وعان مۇراگەرلiككە قۇقىق تۋرالى كۋالiك بەرۋگە مiندەتتi. مۇراگەر ەڭ ءبىرىنشى مۇرانى قابىلداۋعا ءوتىنىش جازۋى كەرەك, ءوتىنىشتى مۇرا قالدىرۋشىنىڭ سوڭعى تىركەلگەن مەكەنجايى بويىنشا ورنالاسقان نوتاريۋسقا بارىپ جازادى. ءوتىنىشتى نوتاريۋس جەرگىلىكتى ورتالىق بازاعا تىركەيدى. جانە دە مەملەكەتتىك گازەتتەرگە نوتاريۋستىڭ مەكەنجايىن كورسەتىپ, مۇرا اشىلعانى تۋرالى حابارلاما بەرىلەدى. مۇرا اشىلعان كۇننەن باستاپ التى اي وتكەننەن كەيىن نوتاريۋس ورتالىق بازاعا سۇرانىس جىبەرەدى. وسى سۇرانىس ارقىلى مۇرا قۇقىعىن قابىلداۋعا بەرگەن وتىنىشتەر ءتىزىمى تەكسەرىلەدى. ەگەر سىزدەن باسقا دا مۇراگەرلەر قابىلداۋعا ءوتىنىش بەرگەن بولسا, ولاردىڭ قۇجاتتارىن الدىرتىپ زاڭدى قۇقىقتارىن تەكسەرەدى, بارلىعى دۇرىس بولسا, مۇراگەرلەر قاتارىنا قوسادى. مۇراگەرلەر تۋىستىق قاتىناستارىن دالەلدەۋلەرى قاجەت. مۇراگەرلiككە قۇقىق تۋرالى كۋالiك بەرۋگە دەيىن مۇراگەرلىكتى رەتتەۋ ىسىندە ازاماتتار نوتاريۋستىڭ كومەگىنە جۇگىنە الادى.
اڭگىمەلەسكەن
ارمان وكتيابر,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
