كوگىلدىر وتىن كوسەگەن

«ورتالىق ازيا – ورتالىق» ماگيسترالدى گاز قۇبىرى قۇرىلىسىنىڭ باستالعانىنا – 50 جىل كوگىلدىر وتىننان كەندە بول­ماساق تا, قاي كەزدە دە تابيعي گازدى وزىمىزدە ءوندىرۋ, جەتپەگەنىن كورشىلەردەن تاسىمالداۋ, ونى ەلى­­مىزدىڭ باتىسىنان باسقا ءوڭىر­لەرگە جەتكىزۋ, كەيىنگى كورشىلە­رى­مىزگە قا­راسۋ قاي كەزدە دە وزەكتى ماسەلەلەر قاتارىندا بولىپ كەلگەن. حالىقتى تابيعي وتىنمەن قام­تاماسىز ەتۋ­دە قاۋىپسىزدىك شا­را­لا­رىن ساقتاۋ, ماگيس­ترالدى گاز قۇ­بىر­لارىنىڭ قۇرىلىسىن جال­عاس­تىرۋ, جەتىلدىرۋ, توزعان تۇسىن ءجون­دەپ, ءار كىندىگىندەگى وڭىرلەر مەن ەلدى-مەكەندەرگە گاز كىرگىزىپ بەرۋ دە ەلدىڭ ءارى ەكونوميكالىق ءارى الەۋ­مەت­تىك مىندەتى ەكەندىگى اركىمگە بەلگىلى. وسى تۇرعىدان العاندا رەسپۋب­ليكالىق ماڭىزى بار «ورتالىق ازيا – ورتالىق» ماگيس­ترالدى گاز قۇبى­رى قۇرىلىسىنىڭ باستال­عا­نى­نا تۋرا جارتى عاسىر تولۋىن ايتۋلى وقي­عالار قاتارىنا جات­قىز­عان بولار ەدىك. وسى­دان 50 جىل بۇرىن, 21 ساۋىردە قولعا الىنعان جوبا قازاقستانداعى گاز تاسىمالى ءجۇ­يە­­سى­نىڭ دە نەگىزىن قالاپ بەرگەن. كەزىندە قازاق­ستان, ءتۇر­كى­مەن­­ستان, وزبەكستاننىڭ گاز ور­ىن­­دارىن ور­تا­لىق رەسەيدىڭ ءوندىرىسى دامىعان اۋ­داندارىمەن جالعاۋ ءۇشىن سالىنا باستاعان گاز ماگيس­ترا­لى­نىڭ قا­جەت­­­تىلىگى جىلدار ءوت­كەن سايىن كورىنۋدە. كەزىندە «ورتالىق ازيا – ور­تا­لىق» گاز قۇ­بىرىنىڭ قۇرى­لى­سى­نىڭ باستالۋى ءبىر شەكپەندى جا­مى­لىپ وتىرعان ەلدەرگە عانا ەمەس, بۇكىل كەڭەس وداعى مەن ون­ىڭ ىشىندە قازاق­ستان ءۇشىن دە گاز سالاسى دامۋىنىڭ ماڭىزدى كەزە­ڭى بولعاندىعىن ەشكىم جوققا شى­عارا المايدى. سول ۋاقىتتا قا­زاقستاندا قۇرىل­عان بەينەۋ ما­گيس­ترالدى گاز قۇبىرى باس­قار­ما­سىنىڭ بازاسىندا ارناۋلى قىز­مەت­تەر جا­ساقتالىپ, ەلىمىزدەگى گاز تاسىمالى جۇيە­سىنىڭ نەگىزى قالانعان. سودان بەرى دە جارتى عاسىر ءوتىپ, حالىق­ارا­لىق ماڭىزعا يە بولعان گاز قۇبىرى تار­ما­قتالىپ, قۇلاشىن جايىپ كەلەدى. قانداي كۇردەلى كەزەڭدەر وتسە دە ورتالىق ازيانى كوگىلدىر وتىنمەن جى­لىتىپ وتىرعان بۇل نىسان نازاردان تىس قالىپ كورگەن ەمەس. ءدال قازىرگى تاڭدا قازاق­ستان­نىڭ ماگيس­ترال­دى گاز تاسىمالى جۇيەسى «سامۇرىق-قا­زى­نا» ۇلت­تىق ءال-اۋقات» قورى باسقاراتىن «قاز­مۇنايگاز» ۇلتتىق كومپا­نيا­سىنا قا­راس­تى «قازترانسگاز» اق ەنشىسىندە. وعان قوسا, بۇل كۇندەرى دە «ورتالىق ازيا – ور­تالىق» گاز قۇبى­رى جۇيەسى ءوز ماڭىزدىلىعىن ارت­تىرماسا, جوي­عان ەمەس. ويتكەنى, ءدال وسى گاز قۇبىرى ارقىلى ورتا­ازيالىق گاز­دىڭ ايتار­لىقتاي كو­لەمى قازاق­ستان اۋماعى ارقى­لى رەسەيگە, ودان ءارى ەۋروپاعا تاسى­مال­دا­نا­دى. جانە تاۋەلسىز قازاق­ستان­نىڭ قازىنا­سى­نا دا ول تۇراقتى تابىس كەلتىرىپ تۇر. وسى ارادا اتىن ايتپاي كەتۋگە بولماي­تىن تاعى ءبىر كاسىپ­ورىن­نىڭ اتى ەسكە تۇسەدى. سوناۋ 60-شى جىلدارى «ورتالىق ازيا – ور­تالىق» جوباسى بويىنشا قازاق­ستاننىڭ ءار­ىپتەسى رەتىندە چەليابى قالاسىندا قۇبىرلار­دى جالعا بەرۋ زاۋىتى ىسكە كىرىسەدى. رەسەيدەگى قازىرگى ءىرى زاۋىتتىڭ دۇنيەگە كەلۋىنە اتال­مىش جوبانىڭ تىكەلەي ىقپالى بار. سول 60-شى جىل­داردىڭ باسىندا فەدەراتيۆتى گەرمانيا ءوز فيرمالارىنا كەڭەس وداعىنا گاز قۇبىرلارىن ساتۋعا تىيىم سالعانى قازىر ۇمىت بولا باستادى ەمەس پە؟! بۇل كاسىپورىن كسرو كەزىندە رەكوردتىق مەرزىم ارالىعىندا ۇلكەن ديامەترلى قۇبىر­لار شىعا­رۋدى مەڭگەرىپ قانا قويماي, وداق­تاس ەل­دەردىڭ قاجەتتىلىگى ءۇشىن جىل سايىن 2 ميلليون تونناعا دەيىن قۇبىرلار شىعارىپ وتىرعان. قازىرگى تاڭدا دا چەليابىدەگى ترۋبوپروكات زاۋىتى – رەسەي مە­تاللۋرگيالىق كەشەندە­رى­نىڭ ال­دىڭ­عى قاتارلى وندىرىستىك توپتا­رىنا جاتادى. ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن قازاق­ستانعا جونەلتىپ وت­ىرعان بۇل زاۋىت بۇگىنگى كۇندەرى دە بىزبەن ارىپتەستىككە مۇددەلى ەكەندىگىن ەستەن شىعارمايدى. وتكەن جىلى چتپز رەسەيلىك قۇبىر شى­عارۋ سالاسىندا سەرپىندى جوبانى ىسكە اسى­رىپ – «ۆىسوتا 239» ءبىر تىگىستى, ۇلكەن ديامەترلى قۇبىرلاردى شىعارۋ تسەحىنىڭ قۇ­رى­لىسىن اياقتاپ, ىسكە قوسقان. جا­ڭا تسەح – زاماناۋي ءون­دىرىس مادە­نيە­تىمەن ساباقتاسقان, ەكو­لو­گيا­لىق قاۋىپسىز, جوعارى ساپا مەن كاسىپ­قوي مامان­دارعا ارقا سۇيەگەن «اق مەتال­لۋر­گيانىڭ» العاشقى قارلىعاشى دەپ قابىل­دا­نىپ وت­ىر. وزىق تەحنولوگيالاردى قول­دانۋ­دىڭ ارقا­سىندا اتالمىش زاۋ­ىتتىڭ «اق مە­تال­لۋر­گيا­سى» مەتالمەن جۇمىس ىستەۋ تازا كيىم, اپپاق تۇسپەن قابىسپايدى دەگەن تۇسىنىكتى تۇبىرىمەن جويدى. وسى ۋاقىتقا دەيىن تەمىر ءوندىرىسى سا­لاسى ءداستۇرلى تۇردە «قارا» ءارى كىرشەڭ ءوندىرىس بولىپ كەلگەنى بەلگىلى. «ورتالىق ازيا – ورتالىق» گاز ماگيس­ترا­لى­نىڭ قۇرىلىسىنا ءساي­كەس دۇنيەگە كەلگەن چەليابى زا­ۋىتىن اينالسوقتاپ اڭگىمە ايتىپ وتىرعانىمىزدىڭ سىرى سول, كەدەندىك وداق­تىڭ قۇرىلۋى رەسەيمەن ارىپتەستىكتى قايتا جاڭعىر­تاتىنى بەلگىلى. ونىڭ ۇستىنە قازاق­ستان تمد ەلدەرىنىڭ ىشىندە ترۋبا قۇبىر­لا­رىنا دەگەن سۇرا­نى­سى ەڭ ۇلكەن ەل. بۇل زاۋىت ءونىم­دەرىن ەلىمىزدەگى «ينتەرگاز تسەنتر ازيا», «قازترانسويل», «قاز­ترانسگاز» جانە رەسەيلىك كا­سىپ­ور­ىن­دار ۇلەسى بار «كاسپي قۇبىر جۇرگىزۋ كونسورتسيۋمى» (كتك) تۇ­تى­نادى. اتالمىش زاۋىت سون­داي-اق «بەينەۋ – بوزوي – شىم­كەنت» قۇبىر جەلىسىن دە قۇبىر­مەن قام­تاماسىز ەتپەك نيەتتە. كەشە الماتىدا گاز قۇبىرى قۇرىلى­سى­نىڭ جارتىعاسىرلىق مە­رەكەسى اياسىندا «ورتالىق ازيا – ورتالىق: يننوۆاتسيا ارقىلى بو­لا­شاققا» دەگەن تاقىرىپتا عىلى­مي-ءتاجىري­بە­لىك كونفەرەنتسيا ءوتتى. وعان قازاقستانداعى گاز تاسىمال­داۋ جۇيەسى مەكەمەلەرى مەن كومپا­نيا­­لارىنىڭ باسشىلارى, ولار­دىڭ رەسەيلىك ارىپتەستەرى, اتاپ ايت­قاندا, چەليابى ترۋبوپروكات زا­ۋىتىنىڭ وكىل­دەرى, سونداي-اق قا­زاق­­ستان­نان وتكەن العاشقى گاز قۇبىرى ماگيسترالىن سالعان ارداگەرلەر قاتىستى. وسى شارا­لار­دىڭ بارلىعى قازاق­ستان تاۋەل­سىز­دى­گىنىڭ 20 جىلدىق مەرەكەسى ايا­سىن­دا اتالىپ وتۋدە. ايناش ەسالي. الماتى.