ورتا تولسىن, اعايىن!

قازاق قاشاندا ءتىلى مەن تاريحىن بىلەتىن, سالت-ءداستۇرىن اسپەتتەيتىن حالىق قوي. سونداي-اق, قازاق – اتام زاماننان ءور, جومارتتىعىمەن اتى شىققان ەل, سوناۋ زورلىعى كوپ زوبالاڭ جىلداردا تالاي ۇلت پەن ۇلىس وكىلدەرىن باۋىرىنا باسىپ, جاتتى جاتسىنباي, ولاردىڭ كوڭىلىنە قاراپ, قاباقتارىن كىربىڭ شالماسىن دەپ, قاتاردان قالماسىن دەپ, كەڭدىگى دالاسىمەن, پەيىلى اسپانىمەن ولشەنەتىن, جاقسىنىڭ داڭقىن الىسقا ەستىرتەتىن ۇلت. ەگەمەندىگىن الىپ, تاۋەل­سىز مەملەكەت قۇرعان قا­زاق حالقى بۇگىندە الەم­گە ءوزىن پاش ەتىپ, سايا­سي ۇردىستەرگە بەلسەنە ارا­لاسىپ, ەكونو­مي­كاسىن ىلگەرىلەتۋدە. «ەلگە ەل قو­سىل­سا – قۇت» دەمەكشى, قا­زىرگى ۋاقىتتا ءدۇ­نيەنىڭ ءتورت بۇرىشىنا تا­رىداي شاشىلعان قازاقتى قازاقستان دەگەن كيەلى ءبىر شاڭى­راقتىڭ استىنا جيناۋ شارا­لارى جۇرگىزىلۋدە. ەتنوستىق قا­زاق­تار­دى اتاجۇرتىنا ورالتۋ سايا­ساتىن جۇزەگە اسىرۋ ماق­ساتىندا تالاي قاۋلى-قارار قابىلداندى. قۇداي­عا شۇكىر, بۇ­عان دەيىن ايتىلىپ, جازىلىپ ءجۇر­گەن ازدى-كوپتى كەمشىلىكتەرگە قا­راماستان, سىرتتان كەلگەن قان­داس­تارى­مىز­دىڭ ارقا­سىن­دا كەرەگەمىز كەڭەيىپ, كوسە­گەمىز كوگەرىپ, ەلىمىز­دىڭ دەمو­گرا­فيالىق احۋالى جاق­سارىپ, مەملەكەتتى قۇرايتىن ۇلت رەتىندە قا­لىپتاستىق. سولاي بولا تۇرا, بۇگىندە تاع­دىردىڭ سالۋىمەن شەتەل اسىپ كەتكەن قانداس باۋىرلارىمىز اتامەكەنىنە ورالعان شاقتا ولارعا دەگەن نيەتىمىز قارايىپ, پەيىلىمىز تارى­لا­تىنى نەلىكتەن؟ «بولار ەلدىڭ بالاسى ءبىرىن-ءبىرى باتىر دەر» دەمەۋشى مە ەدى؟.. قازاقتىڭ ءبىر-اق وتانى بار, ول – قازاقستان! قازاق­ستان رەسپۋبليكاسى – تۇر­عى­لىقتى حالىقتىڭ وتانى بولسا, شە­تەلدەگى قازاقتىڭ تاريحي وتانى. بىرىگۋ – بابا وسيەتى, ءبولىنۋ زامان قاسىرەتى ەكەنىن ۇمىتپايىق جانە ءوز ۇلتى­مىزدى ۇلىقتاي بىلەيىك, اعايىن! قازاق حالقى – ەلىكتەۋگە وتە بەيىم حا­لىق. اسىرەسە, سانامىزعا جات, ۇلت­تىق بولمىسىمىزعا ءتان ەمەس سان ءتۇرلى «اۋليە ۆالەنتين كۇنى», «حەللوۋين» مەرەكەلەرىن اتاپ ءوتۋ سياقتى وزگەنىڭ جاعىم­سىز قاسيەت­تەرىنە تامسانىپ, ونى قابىلداپ الۋعا قۇمار-اقپىز. نەگە بىزگە ءوزىنىڭ ەتنوستىق وتان­داستارىن كوشىرىپ الۋدا يزرايل, گەرمانيا, پولشا مەملەكەت­تەرى­نىڭ ءتاجىري­بە­سىنەن ۇلگى الماسقا؟! مىسالى, يزرايلدە شەتەلدەن قونىس اۋدارىپ كەلگەن ەۆرەيلەر سول ەلدىڭ ازاماتتىعىن اۆتوماتتى تۇردە الادى. ال ازاماتتىقتان ۇمىتكەر وزگە ۇلت وكىلدەرى يزرايل ازاماتى بولىپ قالۋى ءۇشىن, ەڭ ال­دىمەن, مەملەكەتكە, ەۆرەي ۇلتىنا ادالدىق تۋرالى انت بەرەدى. وسى ورايدا, يزرايل ۇكىمەتى ۇلتى ەۆرەي ەمەستەر ياحۋدي مەملەكەتىنە ادال بولۋ تۋرالى انت بەرۋدى مىندەتتەيتىن زاڭ جوباسىن ءازىر­لەپ, پارلامەنتتىڭ قاراۋىنا جول­دادى. «ءبىز مەملەكەت قۇراۋشى ۇلت – ەۆرەي ۇلتىنا باسىمدىق بەرۋگە مىندەتتىمىز ءھام ءماجبۇرمىز! ەۆ­رەيلەردىڭ يزرايلدەن باسقا ەلى دە, جەرى دە جوق! ءبىز مەملەكەتتىك ءتىلىمىزدىڭ ءوز ەلىمىزدە عانا ەمەس, بىرىككەن ۇلتتار ۇيىمىنىڭ قا­بىر­عاسىندا قولدانىلاتىن حا­لىق­ارالىق تىلدەردىڭ ساناتىنا ەنۋى ءۇشىن جۇمىسىمىزدى جالعاس­تىرا بەرەتىن بولامىز. سەبەبى, كەز كەلگەن مەملەكەتتىڭ يممۋندىق قورعا­نى­شىن ارتتىراتىن كۇشى مەم­لەكەتتىك تىلىندە عانا», – دەيدى جوبا اۆتورلارىنىڭ ءبىرى, يز­رايل­دىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى اۆيگدور ليبەرمان. مىنە, نا­عىز ۇلت­جان­دىلىق! سونداي-اق, شەكارالاس جاتقان رەسەيدىڭ سىرتتان كوشىپ كەلگەن ءوز وتانداس­تارىنا كور­سە­تىپ جاتقان الەۋ­مەتتىك قولداۋىن نەگە وزىمىزگە ۇلگى ەتىپ, سول ءتا­جىريبەنى ءوز مەملەكەتىمىزدە قان­داس­تارىمىزدى جاي­­­­­­عاس­تىرۋ بارىسىندا جۇزەگە اسىرماسقا؟ بۇل ورايدا, مىنا ءما­سە­لەلەرگە نازار اۋدارعان ءجون دەپ ويلاي­مىن. بىرىنشىدەن, شەتەلدەن كەلگەن قانداس باۋىرلارىمىزدى باسپانامەن قامتۋ ماسەلەسى. بارىمىزگە ءمالىم, كەڭەس وداعى ىدىراپ, مەملەكەتىمىز ەگەمەندىك العاننان كەيىن 1992 جىلى قازاقستان رەس­پۋبلي­كا­سى مەن موڭعوليا ەڭبەك مي­نيستر­لىگىنىڭ ارا­سىندا قول قويىلعان ەڭبەك شار­تىنىڭ نەگىزىندە موڭ­عو­لياداعى قا­زاق­تار­دىڭ العاشقى كوشىنىڭ باسى اتامەكەنگە قاراي بەت العان بولاتىن. سول كوش­پەن قونىس اۋدارعان قان­داستارىمىز رەسپۋبلي­كا­نىڭ بار­لىق ايماقتارىنا قونىس­تان­دى­رى­لىپ, جەر­­گىلىكتى اتقارۋشى ورگاندار ولار­دى باسپانامەن, ءۇي تۇر­مىسىنا قا­جەت تاۋارلارمەن ءجا­نە ەڭبەككە جا­رامدى وتباسى مۇشە­لەرىن جۇمىس­پەن قامتىعان بولا­تىن. وسى اتالعان شارا­لار­دىڭ بار­لىعى جەرگىلىكتى بيۋدجەت ەسەبىنەن اتقارىلعان. ال 2004 جىلدان بەرى قان­داستارىمىزعا ءۇي بەرۋ مۇلدەم توق­تاتىلىپ, ونىڭ ورنىنا ءار وت­باسىنىڭ جان باسىنا ەڭ تومەنگى ءجۇز ەسەپتىك كورسەتكىش مولشە­رىن­دە قارجى بولىنەتىن بولدى. بىراق, بۇگىندە بۇل بولىنگەن قاراجات وت­باسىن باسپانامەن قامتۋعا جەتپەيتىنى بەلگىلى. «ءۇيى جوقتىڭ – كۇيى جوق» دەمەكشى, سىرتتان كو­شىپ كەلگەن اعايىندارىمىز تاستاي باتىپ, سۋداي سىڭۋدە, قالىپتى تۇرمىس-تىرشىلىكتەرىن قۇرۋدا ءبىرشاما قيىندىقتارعا تاپ بولدى. وزدەرىنە ىڭعايلى دا جايلى تىرشىلىك ىزدەۋ ماقساتىندا قانداس­تارىمىز رەسپۋبليكانىڭ ءبىر اي­ماعىنان ەكىنشى ايماعىنا كوشىپ-قونىپ, تۇراقتاي الماي جۇرگەن فاكتىلەر دە از ەمەس. وسىنداي كەلەڭسىز جاعداي­لاردى بولدىرماۋ ماقساتىندا ۇكى­مەت شەتەل تاجىريبەسىن زەردەلەي وتىرىپ, ءوزىمىزدىڭ ۇلتتىق قا­سيەتتەرىمىز بەن قۇندىلىقتارى­مىزدى ەسكەرە كەلىپ, الداعى ۋا­قىتتا ەلىن اڭساپ كەلگەن باۋىر­لارىمىزدى باسپانامەن قام­تۋ ءما­سەلەسىن قايتا پىسىقتاۋى كەرەك دەپ ويلايمىن. بۇل ولاردىڭ جەرسىنىپ, ءسىڭىسىپ كەتۋىنە مۇمكىندىك بەرىپ, الەۋمەتتىك ماسەلەلەرىنىڭ وڭ­تايلى شەشىلۋىنە ىقپال ەتەتىن ءجا­نە قانداستارىمىزدىڭ كەلەشەكتە ­ەلىمىزدىڭ ءوسىپ-وركەندەۋىنە ءوزىن­دىك ۇلەستەرىن قوسۋلارىنا جاڭا سەرپىن ۇستەيتىن بولادى. ارينە, وسى ماسەلەنى ويلاس­تىرۋ بارىسىندا بەرىلەتىن باسپا­نانى بىردەن وتاعاسىنىڭ نەمەسە اتا-اناسىنىڭ اتىنا جازباي, جەرگىلىكتى اتقارۋشى ورگاننىڭ با­لانسى­نا بەرىپ, اعايىندارىمىز تامىرلارىن تەرەڭگە جايىپ, ارقا­لارىن كەڭگە سالعاننان بەس جىل مەرزىم ءوت­كەننەن كەيىن ءۇيدى ءوز اتتارىنا اۋدارۋ تەتىكتەرىن قاراس­تىرۋ كەرەك. قان­داستارىمىزدى باسپانامەن قامتۋ – وزەكتى ماسەلە جانە بۇل ولاردىڭ ءبىر جەردە تۇراقتانىپ قالۋلارىنا زور ىق­پالىن تيگىزەر ەدى. ەكىنشىدەن, ورالمانداردى ما­لى­مەن كوشىرىپ اكەلۋ ماسەلەسى. موڭعوليادا تۇراتىن قانداس­تارىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگى مال شارۋاشىلىعىمەن اينالىسادى. ءار وتباسىندا تابىنىمەن سيىر, ۇيىرىمەن جىلقى, وتارىمەن ۇساق مال بار. مال شارۋاشىلىعىنىڭ دامۋ قارقىنى جاقسى بولعان­دىقتان, وعان ساباقتاس ۇلتتىق قولونەرى دە ۇمىت بولماعانىن ايتا كەتكەن ءجون. العاشقى كوش كەرۋەنىمەن موڭ­عوليادان كوشىپ كەلگەن وتباسىلارعا شەكارادان وزدەرىمەن بىرگە ءبىر بۇزاۋلى سيىر, سەگىز باس قوي-ەشكى الىپ كەلۋگە رۇقسات بەرىلگەن بولا­تىن. مال الىپ ءوتۋ شارالارىن ەكى جاقتى شەكارا قىزمەتىمەن, سونى­مەن قاتار, شەكارانىڭ ءبىراز جەرى رەسەيمەن شەكارالاس بولعان­دىق­تان, رەسەيمەن كەلىسىلىپ, ىسكە اسى­رىلعان. بۇل ورايدا, مالدى ساني­تارلىق تەكسەرۋدەن وتكىزۋ اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگىنىڭ تىكەلەي جەتەكشىلىگىمەن جۇزەگە اسى­رىلىپ, سونداي-اق وسى شاراعا سەمەي قالاسىنىڭ «سكوتويمپورت» مەكەمەسى بەلسەندى اتسالىسقان بولاتىن. الايدا, بۇل يگى جۇمىس بىرەر جىلدان كەيىن جالعاسىن تاپپاي, توقتاپ قالدى. بۇگىنگى تاڭدا اۋىل شارۋاشى­لىعىمىز دەڭگەيىنە جەتە الماي, ونىڭ ىشىندە ۇلتتىق بولمىسى­مىزعا ءتان مال شارۋاشىلىعىمىز اقساپ تۇرعان كەزدە موڭعوليا­دان كەلەتىن باۋىرلارىمىزدى ما­لىمەن بىرگە كوشىرىپ اكەلۋ اتا كاسىبىمىزدىڭ جاندانۋىنا ەرەكشە سەپتىگىن تيگىزەرى حاق. ارينە, بۇل وڭاي شارۋا ەمەس. دەگەنمەن, «جۇ­مى­لا كوتەرگەن جۇك جەڭىل» دەمەكشى, اتالعان ءىس-شاراعا مۇددەلى مەملەكەتتىك جانە مەملەكەتتىك ەمەس ورگاندار بەل شەشە كىرىسسە, بۇل ءىستى دە ەڭسەرىپ تاستاۋعا ءمۇم­كىندىك جەتەرلىك. قا­زاق­تىڭ قاراشاڭىراعى –  جانعا, يەن دالامىز مالعا تولىپ جاتسا, نۇر ۇستىنە نۇر ەمەس پە؟! ۇكىمەتىمىز ەلىمىزدىڭ تۇعىرى­نىڭ بيىكتەپ, ەكونوميكامىزدىڭ وركەندەۋىنە, اسىرەسە, حالقى­مىز­دىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ بۇدان دا ءارى جاقسارۋىنا وزىندىك اسەرىن تيگىزەتىن, ۋاقىت كۇتتىرمەيتىن وسى ءبىر يگى شارانى قولعا الۋى ءتيىس. بۇل – حالقىمىزدىڭ تاماعى توق, كيىمى كوك بولۋىنىڭ كەپىلى. سونداي-اق, قانداس باۋىرلارىمىز قونىستان­عان جەرلەرىندە مالىنىڭ ەتىن ازىق ەتىپ, ارتىلعانىن ساتىپ, پۇل­عا اينالدىرسا, ەشقانداي تار­شىلىق كورمەي, ءوز قولدارى ءوز اۋىزدارىنا جەتەر ەدى. ۇشىنشىدەن, ءتىل مەن ءدىل, سالت-ءداستۇر, ادەت-عۇرىپ ماسەلەسى. ءبۇ­گىن­دە ءوز جەرىندە تۋىپ, ءوز ەلىندە جۇرگەن اعايىندارىمىزدى انا تىلىندە سويلەتە الماعان كەزىمىزدە ءبىز جات جەردە وزگە ەلدىڭ ساياساتى مەن مادەنيەتىن سىيلاي ءجۇرىپ, وزىندىك قازاقى بولمى­سىن, ۇلتى­مىز­دىڭ ءتىلى مەن ءدىنىن, ادەت-عۇر­پىن ساقتاپ قالعان قان­داس باۋىر­لارىمىزدى ماق­تان تۇت­قانىمىز ءجون. وسى وراي­دا, ولاردىڭ كوش با­سىن اتامەكەنگە بۇرىپ, اتا­جۇرتى­مەن قوسىل­عا­نىنا قۋانۋى­مىز كەرەك. ويتكەنى, ولار – سان عاسىرلار بويى بابالاردان مۇرا بولىپ كەلە جاتقان ۇلت­تىق مادە­نيەتىمىزدىڭ التىن قورى مەن قازىناسى. قازىرگى ۋا­قىتتا شەتەلدەن كەلگەن باۋىر­لارى­مىز ەلىمىزدە ۇمىت بولۋعا اينالعان سالت-ءداستۇرىمىزدىڭ جاڭ­عىرۋىنا ەرەكشە ۇلەسىن قوسۋدا. سول بابالارى­مىز­دان امانات بو­لىپ قالعان كيەمىزگە يەلىك ج­ا­سايتىن كەز كەلدى. دالامىزداي كەڭپەيىلى مەن اق كوڭىلگە سالىپ, ەڭ الدىمەن, ۇلت بو­لاشاعى مەن مەملەكەت قاۋىپ­سىزدىگىن ويلاۋىمىز كەرەك. توپ­تانىپ ۇشقان تورعايعا تۇرىمتاي دا باتا الماس. الدىمەن, سانى­مىزدى كوبەيتىپ, ودان كەيىن ساپا­لىق جاعىمىزعا كۇش سالىپ, ءور­لىگىمىزدى كورسەتىپ, تۇعىرى­مىزدى اسقاقتاتۋىمىز قاجەت. وسى ورايدا, سۇرىنگەنگە سۇيەۋ, قۇلاعانعا تىرەۋ بولىپ, كوشىپ كەلگەن اعايىن­نىڭ جانىنا جەلەۋ, كوڭىلىنە دەمەۋ بولايىق, باۋىرلار. بۇگىن شەتەلدەگى باۋىرلارى­مىز­دى قۇشاق جايا قارسى الا وتى­رىپ, ەلىمىزدىڭ كەمەل بولاشاعىن, وسىناۋ اللا بەرگەن ۇلان-عايىر دالا, جەر مەن سۋدى, كەن باي­لىقتارىن اماناتتاپ قالدىراتىن كەلەلى ۇرپاقتىڭ قامىن ويلاۋى­مىز قاجەت. ارتى­مىز­دا قارايىپ ۇرپاق قالسىن, شاڭى­راعىمىزدا شىراق جانسىن! ىرگەمىز سوگىلمەي, ءتۇتىنىمىز ءتۇزۋ شىققان جاع­دايدا عانا تۋعان وتانىمىز ءوسىپ-وركەن­دەيتىن تۇعىرى بەرىك مەملەكەتكە اينالا الادى. «التاۋ الا بولسا, اۋىزداعى كەتەدى. تورتەۋ تۇگەل بولسا, توبە­دەگى كەلەدى», دەگەن تولە بي بابا­مىزدىڭ وسيەت سوزدەرىن ۇنەمى جا­دىمىزدا ساقتاپ جۇرەيىك, ار­داق­تى اعايىن. ەندەشە, كوش كولىكتى دە, كورىكتى دە قونىستى بولسىن!   قۇرمانعالي ءۋالي, ءماجىلىس دەپۋتاتى.