«بار بولۋ» نەمەسە «بورداي توزۋ» ديلەمماسى

عاسىرلار توعىسىندا 6 ملن قانداسىمىزدىڭ ساناسى مەن جۇرەگىن جاۋلاپ الۋىمەن ۇلتتىق تاريحىمىزداعى ەرەكشە قۇبىلىسقا اينالعان الاش قوزعالىسى قازاق حالقىنىڭ وتكەنى مەن بولاشاعىن, الەمدىك ۇدەرىستەگى ورنى مەن مارتەبەسىن جاڭاشا پايىمداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. كەڭەستىك تاريحنامادا الاش تاريحى الەۋمەتتىك ىلگەرىلەۋگە كەسە-كولدەنەڭ تۇرعان قۇبىجىقتاي اياۋسىز كۇيەلەنگەنىنە قوسا, رەۆوليۋتسياعا دەيىنگى وتارلىق ولكە, ونىڭ بايىرعى تۇرعىندارى – قازاقتار بارىنشا مەشەل قالعان, سوتسياليستىك رەۆوليۋتسيانىڭ ارقاسىندا عانا ءتول مەملەكەتىنە قولى جەتكەن, ۇلتقا اينالعان قاۋىم رەتىندە زەردەلەنگەنى بەلگىلى. ­شىنتۋايتىنا كەلگەندە, ەدىل-جايىق­تان جەتىسۋ مەن تۇركىستانعا دەيىن اق پات­شا­نىڭ قۇزىرىنا ءوتىپ, حح عاسىرعا قا­دام باسقان ۇلى دالا ەلى ازيا مەن افريكاداعى, ەۋروپا مەن امەريكاداعى حا­لىقتاردىڭ ءبى­رەۋ­ىنەن ىلگەرى, بىرەۋىنەن كەيىن ءومىر ءسۇرىپ جات­قان ەدى. ونى تاپتىق يدەو­لوگيا وكتەم­دى­گىمەن الدىنداعى اسىن ىشە المايتىنداي جا­مانداردىڭ قاتارىنا جاتقىزۋ بەرىسى – اقي­قاتتى بۇرمالاۋ, ءارى­سى – قاسكويلىك. بىردە كە­دەي, بىردە باي بول­عان­دار از با, ءتايىرى. ادام­زات بالاسىنىڭ دا­مۋى ەشقاشان بىركەلكى بول­عان ەمەس. بۇگىندە اۋزىمەن قۇس تىستەگەن اقش-تىڭ ءوزى وتارلىق قامىتىنان XVIII عاسىردا ارىلىپ, تاۋەلسىزدىككە قول جەتكىزسە, گەرمانيا­نىڭ ءبىر ورتالىققا باعىنعان مەملەكەتكە اي­نالعانى ءحىح عاسىردىڭ ەنشىسىندە. تاپ سول عاسىرلاردا ەۋروپا مەن ازيانىڭ ۇلان-عايىر كەڭىستىگىندە ۇستەمدىك قۇرعان وسمان يمپەرياسى ءى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستا كۇيرەي جەڭىلىپ, اۋپىرىممەن جانى قالعان ەدى. راس, وتارلانعان قازاق ولكەسىنىڭ زاماناۋي زاۋىتى مەن فابريكاسى, تەمىر جولى مەن بايلانىسى, ۋنيۆەرسيتەتى مەن تەاترى بول­­عان جوق. حات تانىمايتىندار دا, ءسىڭىرى شىق­­قان كەدەيلەر دە بارشىلىق-تىن. بىراق جە­تى اتاسىن, حاندارى مەن باتىرلارىن, بابالار ءسوزى مەن ءان-كۇيىن, اسپان الەمى مەن جەر بەدەرىن جازباي تانىعان, ادامزاتقا ءال-فا­رابي مەن ءياساۋيدى, شوقان مەن ابايدى بەرگەن حالقىمىزدىڭ ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى بۇرىنعى عاسىرلارداعىدان ارتپاسا, كەمىگەن جوق ەدى. جاڭا زاماندا ءوسىپ-ءور­كەندەۋدىڭ كىلتى ءبىلىم مەن عىلىمدا جات­قانىن قاپىسىز ايىرا الدى. وسىنى بايقاعاندىقتان دا الاش كوسەمى ءا. بوكەيحان 1889 جىلى: «قىر حالقى... عىلىم-ءبىلىم جايىپ جاتقان ءھام ءوز­دەرى عىلىم-بىلىمگە كوڭىل بولگەن سەبەبىنەن كە­­شىكپەي-اق جاقسىلىقتى ءبىلىپ, ەڭسەسىن كوت­ە­رۋ­گە اياق باسار, وزدەرىنىڭ سۇيەكتەرىنە بەرگەن اقىلى-ساناسى بولعان سوڭ, سول ... زاماندا بول­عان بالالارىمىز بىزدەن اقىلدى بولىپ, ءبىز­دىڭ زامانىمىزداعى اتالارىمىزدىڭ قى­ل­ع­اندارىن كورىپ تاڭعالار يا ويلاماي قا­تى­رار», دەپ جازۋى استە كەزدەيسوقتىق ەمەس. ەڭ باستىسى, وقۋ-ءبىلىمدى, ۇلتتىق ءبى­رە­گەيلىكتى, بەلسەندى ءومىر پوزيتسياسىن اۋىل­دا قوي باعۋدان جوعارى باعالاپ, ءور­كەنيەت كوشىنە ىلەسۋدىڭ باستى شارتى ەكە­نىن قاراپايىم جاندار دا مويىندادى. سول زاماندا ءا. بىرمۇحاممەد ۇلى دەگەن ازا­ماتتىڭ: «بيسميللا دەپ باستاعاندا قول­عا الاتىن ەڭ مۇقتاج جۇمىس – وقۋ... وقۋ-بىلىمنەن سوڭعى ءبىزدىڭ حالىققا ەكىنشى مۇ­ق­تاج ءىس – ىنتىماق... سول سەبەپتى ءار ادامعا كە­رەك باي, كەرەك عالىم, كەرەك بىلگىش بول­سىن, بەس پارىزدىڭ بىرىندەي مىندەت: شا­ماسىنان كەلگەنشە ىجداھات ەتىپ, حا­لىققا داۋلەتىمەن بولسىن, بىلىمىمەن بول­سىن, ونەرىمەن بولسىن قىزمەت ەتىپ, پاي­دا كەلتىرىپ, حالىقتىڭ قامىن ويلاۋ», دەپ جازۋى ناعىز كورەگەندىك ءارى ەش­قاشان وزەكتىلىگىن جويمايتىن ءسوز. جانە ول قوعامدىق پىكىردىڭ ساپالى بيىك دەڭگەيگە كوتەرىلگەنىن ايعاقتايدى. ءول­كە­دە­گى قايشىلىقتى احۋال, ەۋروپاداعى ونەر­كاسىپتىك توڭكەرىس, جاراتىلىستانۋ مەن مەحانيكا عىلىمدارىنىڭ جەتىستىكتەرى وسىلاي ويلاۋعا يتەرمەلەدى. ۋنيۆەرسيتەت ءبى­تىر­مەگەن پەرزەنتى مازمۇن-ورەسى بويىنشا جا­ھان­دىق دەڭگەيدە وي-پايىم تۇيىندەۋگە قا­بى­لەتتى حالىقتىڭ ازاتتىقتى اڭساماۋى, الەم­دىك دودادان تىس قالۋى مۇمكىن ەمەس قوي. قالاي دەسەك تە, ساۋدا-ساتتىقپەن, ءدىني قا­جەتتىلىكپەن, وقۋ قۋمەن, تاعدىردىڭ جا­زۋى­مەن ءار جەردىڭ ءدامىن تاتقان قازاقتار تاياۋ-الىس ەلدەردىڭ تىرشىلىگىنەن حاباردار بولدى. «ءبىز» جانە «ولار» نەسىمەن ەرەك­شە­لەنەتىنىن ايىرا الدى. حح عاسىرعا قا­راي ولكەگە شەتەل كاپيتالى كەلدى. الەم دي­دارىن قازاقتىڭ تانۋى تەرەڭدەي ءتۇستى. ءما­سەلەن, 1904 جىلى قۇرىلعان «سپاسسك كەن رۋدالارىنىڭ اكتسيونەرلىك قوعامى» باس­ق­ار­ماسىنا ءتورت اعىلشىن جانە ءتورت فرانتسۋز كىردى, ال قوعامنىڭ اكتسيالارىن امەريكانىڭ, گەرمانيانىڭ, شۆەتسيانىڭ, يسپانيانىڭ جانە باسقا كاپيتاليستىك ەلدەردىڭ ىسكەر اۋقاتتىلارى ۇستادى. قولى جەتكەن قازاقتار «امىرقان (امەريكان) ەتىك» كيدى, «بولىسكەي (پولسكي) كەرەۋەتتە» جاتتى. قىسقاسى, الەم قازاقتى قالاي بىلسە, قازاق تا الەم ديدارىن سولاي بىلە الدى. مىنە, وسى ءۇردىستى قوعامدىق-ساياسي, عى­لىمي وي ەلەگىنەن وتكىزۋدى بارىنشا تەرەڭ­دەتكەن, وعان تانىمدىق-قولدانبالىق سيپات بەرۋدى جاڭا بەلەسكە شىعارعان كۇش الاش­تىقتار ەكەنى ءسوزسىز. 1913 جىلعى 5-سا­نىندا «قازاق» گازەتى بىلاي جازعان ەكەن: «بۇگىن ەۋروپادا بولىپ جاتقان ۋاقيعا ەرتەڭ ازيادا بولۋعا ىقتيمال. جەر جۇزىندە تىرشىلىك ەتىپ تۇرعان ادامدار, بولىپ جاتقان ۋاقيعا, ىستەلىپ جاتقان جۇ­مىس, جۇمسالىپ جاتقان قۋلىق, سۇمدىق ءبا­رىنەن دە حاباردار بولماق كەرەك. نەگە دە­سەڭ, دۇنيەدەگى ادامداردىڭ پايدا, زارارى ماتاسۋلى». «ماتاسۋلى» الەمنىڭ ۇلتىنا بەرەرى مەن سىن-قاتەرىن باعالاۋ, حالقىن ازاتتىققا الىپ شىعۋدىڭ ماقسات-مىندەتتەرىن تارقاتا تال­داۋ ميسسياسى الاشتىڭ پەشەنەسىنە جا­زىلىپتى. ءحىح عاسىردىڭ اياعىندا باس­تال­عان بۇل ميسسيا كۇنى بۇگىنگە دەيىن جال­ع­اسىپ كەلەدى. ونىڭ تاريحىن ادامي-ەلي­تالىق كاپيتال جانە يدەيالار تاعدىرى ولشەمىمەن ءۇش داۋىرگە جىكتەۋگە بولادى. ءبىرىنشىسى – الاشتىقتاردىڭ كوزى ءتى­رى­­سىندەگى ءداۋىر. 1937-1938 جىلدارعى «ءۇل­كەن تەررورعا» دەيىنگى ارالىقتى الىپ جا­تىر. ءبىر ۇرپاقتىڭ عۇمىرىنان دا قىس­قا مەرزىم ىشىندە تىندىرعان ىستەرىنە – ءالىپ­پەنى جازعاننان قازاقستان شەكاراسىن انىقتاعانعا دەيىن – باعا جەتپەيدى. ەكىن­شىسى – الاش قايراتكەرلەرى اقتالعانعا دەيىن­گى ءداۋىر. 1990 جىلعا بارىپ تىرەلەدى. كە­ڭەستىك بيلىك الاش ەسىمى مەن ءىسىن سانادان ءوشى­رۋ­گە قانشا تىرىسقانىمەن, ماقساتىنا جەتە المادى. ءۇشىنشىسى – الاش يدەيالارى قاي­تا ورالعان ءداۋىر. ول تاۋەلسىزدىكپەن كەل­دى, «ماڭگىلىك ەل» يدەياسىمەن بىرگە جاساسا بەرەدى. ال ۇيىمدىق-پراكتيكالىق ولشەممەن قارايتىن بولساق, الاش قوزعالىسىنىڭ ءداۋىر­لەرى, ءبىزدىڭ ويىمىزشا مىناداي: ءبىرىن­شى – اباي ماقتاعان تولىق تا كەمەل جانداردان قۇرالعان الاشتىڭ «ويانۋ» ءداۋىرى. 1905 جىلى قارقارالى پەتيتسياسىن ءتۇزۋ­مەن اياقتالدى; ەكىنشىسى – الاشتىڭ قازاقتى «ويات­­قان» ءداۋىرى. 1916 جىلعى كوتەرىلىسكە دەي­ىن سوزىلدى; ءۇشىنشى – حالىقتى قورعاۋ ءجا­نە قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەل­تىرۋ ءۇشىن كۇرەس ءداۋىرى. 1919 جىلى الاش وردا تا­را­تىلعانشا جالعاستى; ءتور­تىن­شى – الاش­تىڭ ۇيىمدىق تۇرعىدان تال­قان­دالعان ءداۋىرى. ف.ي. گولوششەكيننىڭ قازاقستانعا كەلۋىمەن اياق­تالدى. مۇنداعى «ويانۋ» مەن «وياتۋدىڭ» ءمانى – وتارلىق ەزگىدەگى حالقىنىڭ ءحالى اۋىر­لا­عانىن, بولاشاعى ب ۇلىڭعىر تارت­قا­نىن ينتەل­لەكتۋالدىق وي-سانامەن ۇعىنعان الەۋ­مەتتىك توپتىڭ قالىپتاسقانى ءارى سولاردىڭ سان-الۋان ءىس-ارەكەتىمەن قالىڭ بۇقارانىڭ ازاتتىق جولىنا ءتۇسۋى. «ويان, قازاق!» – حح عاسىردىڭ باسىنداعى ۇلتتىق يدەيا­مىز. قازاقتىڭ ويانعانىن 1916 جىلعى كوتەرىلىس پاش ەتتى. كوتەرىلىسشىلەر ءار وڭىردە حاندىقتار قۇرا باستادى. 1917 جىل­عى اقپان رەۆوليۋتسياسىنان كەيىن رەسەي يمپەرياسىنىڭ ىدىراۋى باستالدى. وسى­نىڭ ءبارى الاش قوزعالىسىنىڭ تۇپكى ماق­ساتىن – قازاق مەملەكەتتىلىگىن قالپىنا كەل­تىرۋ ميسسياسىن اتقارۋدى تەزدەتتى. بۇل ورايدا تارازىنىڭ ەكى باسىن تەڭ ۇستاۋدىڭ ما­ڭىزى زور بولدى. ءبىرى – الەمدىك ءتاجىر­ي­بە­نى تەوريالىق بىلىممەن ۇشتاستىرۋ. مەم­لە­كەت, ونىڭ سيپاتى مەن قۇرىلىسى تۋرالى ماكياۆەلليدىڭ, رۋسسونىڭ, سپەرانسكيدىڭ, لەنيننىڭ, ۆەبەردىڭ, ت.ب. ەڭبەكتەرىمەن الاش كوسەمدەرى تانىس بولعانىنا ءوز باسىم كۇماندانبايمىن. ەكىنشىسى – قازاق مەم­لە­كەتى مەن بيلىگىن حالىققا قىزمەت ەتەتىن نىساندا ءتۇزۋ. الەمنىڭ دامۋىنداعى تۇپكى ماق­ساتتى ادامزاتتىڭ ازاتتىقتى ىزدەۋى دەپ ءبىل­گەن عوي گەگەل. ەندەشە, الاش اۆتو­نو­ميا­­سى – الاشتىقتار دايەكتەگەن ەكىنشى ۇلت­تىق يدەيامىز. بىراق رەسەيدەگى بيلىكتى قول­عا العان بولشەۆيكتەردىڭ تەورياسى مەن پراكتيكاسى الاشتىقتار يدەياسىمەن ۇندەسۋى ەش مۇمكىن ەمەس ەدى. قارا كۇشكە سۇيەنگەن ستالين, ونىڭ قولشوقپارى ف.ي. گولوششەكين الاش قوزعالىسىن تالقاندادى. ۇلتىنىڭ ازاتتىعىن كوزدەگەن الاش­تىق­تار قولدان كەلگەن مۇمكىندىكتىڭ ءبارىن كا­دە­گە جاراتتى. م.دۋلاتوۆتىڭ 1909 جى­لى جارىق كورگەن «ويان, قازاق!» ولەڭدەر جي­نا­عى جاڭا تولقىننىڭ مانيفەسى دەۋ­گە لايىق. اسىرەسە, قازاقتى وياتقان ءداۋىر­دە «كوزى, قۇلاعى ءھام ءتىلى» بولعان «قازاق» گازەتى وقىعان جاندى اقپاراتپەن, ءبىلىم نارىمەن سۋسىنداتتى. ۇلى دالاعا جاھاننىڭ جاڭالىعىن, قۋانىشى مەن رەنىشىن, تۇلعالارى مەن قاراپايىم جاندا­رى­نىڭ قام-قارەكەتىن جەتكىزۋدە جاسىنداي جارقىلدادى. «سىرتقى حابارلار» اي­دا­رىمەن تۇركيا مەن بالقانداعى سوعىس با­رىسى, قىتايداعى قازاقتار تاعدىرى, تۇركيانىڭ, بولگاريانىڭ, سەربيانىڭ, گرەكيانىڭ, چەرنوگوريانىڭ قىسقاشا تاريحى, جاپونيانىڭ ساياساتى, فرانتسيانىڭ, اۆستراليانىڭ, انگليانىڭ, گەرمانيانىڭ حا­لىقارالىق قاتىناستارداعى ۇستا­نىمى, اۋعان مۇسىلماندارىنىڭ وتان­سۇي­گىش­تىگى, قىتايدىڭ اقش-پەن, جا­پونيا­مەن, موڭعوليامەن بايلانىسى, انگليا­دا­عى, گەرمانياداعى, فرانتسياداعى, شۆەي­تسارياداعى, جاپونياداعى كى­تاپ شىعارۋ ءىسى, اۆسترالياداعى قوي شارۋا­شى­لىعى, پولشانىڭ ازاتتىق ءۇشىن كۇ­رە­سى, ۇندىلەردىڭ اعىلشىندارعا نا­را­زى­لىعى, ت.ب. ىرگەلى وقيعالار بايانى وقىر­ماندارعا ۇزدىكسىز جەتكىزىلىپ جاتتى. نيەتى تۇركيا جاعىندا ەكەنىن بىردە اشىق, بىردە ىممەن بىلدىرە الدى. الىستاعى امەريكانى قازاقتىڭ جاتسىنباعانىن 1913 جىلعى اقپان ايىنداعى گازەت ماقالاسى كۋالاندىرادى. «وقۋ-جازۋ بىلمەگەن ادامدى قوسپا امەريكا جۇمھۇريەتىنىڭ توپىراعىنان قۋارعا دەگەن زاكونعا ءجۇم­ھۇر­يەت باستىعى تافت قول قويىپتى. قازاقتان بارۋشى بولسا امەريكاعا كىرە الماي­دى ەكەن دەپ قورىققانىنان بۇل حاباردى جازىپ تۇرعانىمىز جوق. جازۋ بىلمەگەن ادام دۇنيەدە تۇرۋعا لايىقتى ەمەس ەكەنىن ءبىلدىرۋ ءۇشىن جازامىز», دەلىنگەن وندا. الاش قوزعالىسى ۇلى دالا توپى­را­عىندا بوي كوتەردى. ارتىنا جالتاقتاماي, قيىرعا كوز جىبەردى. الايدا, ونىڭ بۇكىل تاريحى كۇلتەگىن, التىن وردا عاسى­ر­لارىنان ۇزىلمەگەن يمپە­ريالىق ورشىلدىكتى دە, ەۋروپالىق اعار­تۋ­شى­لىقتى دا, XVIII عاسىردان بەرگى وتارلىق ەزگى­نى دە بويىنا جيناعانىن بايقاي الامىز. الاشقا ءتان قوعامدىق-ساياسي وي-سانا باتىس ويشىلدارى مەن وركەنيەتىنىڭ ءبيى­گىنە كوتەرىلگەنىنە پەداگوگيكادان, مەدي­تسي­نادان, تاريح پەن ادەبيەتتەن, اۋىل شا­رۋا­شىلىعى عىلىمدارىنان جازعان ەڭ­بەك­تەرى مەن يدەيالارى, ءا.بوكەيحاننىڭ ف.ا.بروكگاۋز بەن ي.ا.ەفرون شىعارعان ەن­تسيك­لوپەديادا رەداكتسيالىق القاعا كىر­گە­نى, بارلىبەك سىرتانوۆتىڭ 1911 جىلى جاز­عان «قازاق ەلىنىڭ ۋستاۆى» ايعاق-ءدا­لەل. بۇگىنگى ۇعىممەن ايتساق, ۋستاۆ قازاق ەلىنىڭ روسسيامەن دومينيوندىق قا­رىم-قا­تىناستا بولۋىن دايەكتەيدى, پار­لا­مەن­ت­تىك-پرەزيدەنتتىك بيلىكتى, ادام قۇ­قى­عىن ساق­تاۋدى كونستيتۋتسيالىق دەڭ­گەيگە كو­تە­رۋدى قاجەتسىنەدى, جەرگە جەكە­مەن­شىكتى قا­­بىلدامايدى. يمپەريالىق ءورشى­ل­دىك­تىڭ اسقار شىڭى – الاش پارتياسى باع­دار­لاماسىنىڭ جوباسى ەدى. بوداندىقتا جۇرگەنىنە مويىماعان اۆتورلار الدىمەن بۇكىل رەسەيدىڭ, سودان كەيىن قازاق ولكەسىنىڭ جايىن قوزعايدى: ءى-باپتا رەسەيدىڭ تاياۋ اراداعى مەملەكەت قالپىن بولجاسا, ءىى-باپتا قازاقستاننىڭ بولاشاعى ءسوز بولىپ, رەسەي رەسپۋبليكاسىنىڭ فەدەراتسيالىق سۋبەكتىسى مارتەبەسىن الاتىنى جاريالانعان. فەدەراتسيا قۇرامىنان شىعۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلعان. باعدارلامادا ەكى عاسىر بويى قالىپ­تاس­قان بۋرجۋازيالىق ۇستانىمدار مەن قۇن­دىلىقتار كورىنىس تاپقان. «نەگىزگى قۇ­قىق­تار», «ءدىن ءىسى», «بيلىك ءھام سوت», «ەل قورعاۋ», «سالىق», ت.ب. باپتاردىڭ قا­عيدالارىن باس­قاشا ۇعىنۋ مۇمكىن ەمەس. دەمەك, الاش جە­تەك­شىلەرى دامۋدىڭ ەۋروپالىق جولىن تاڭ­داپ, جاھاندىق باسەكەگە قابىلەتتىلىك بيىگىنەن كورىنۋگە قول سوزدى. ەگەر ولار زاماناۋي ءبىلىم الماسا, الەمدىك تاجىريبە مەن پراكتيكادان حابارسىز ءومىر كەشسە, ەڭ اۋىرى – ايتقان ءسوزدى ۇعاتىن الەۋمەتتىك ورتاسى بولماسا, قوعامدىق-ساياسي ويدىڭ ۇلتتىق شەڭبەرىندە شەكتەلۋى بەك مۇمكىن ەدى. ورەسىز جاندى ماسوندىقتار, ءار جىلدارى رەسەيدى بيلەگەن كەرەنسكي مەن لەنين ماڭىنا جاقىنداتپايدى عوي. الاشتىقتاردىڭ ەڭبەگىن پاريج بەن لوندوندا, بەرلين مەن اقش-تا زەرتتەمەس ەدى. ال وتارلىق ەزگى ىقپالى نەدەن كورىنەدى دەسەك, ول بوداندىقتى قابىلداۋمەن كەلگەن «دەرتتەردى» – ۇلت تەڭدىگى, ايەل ماسەلەسى, ءبىلىم بەرۋ جايى, مەملەكەتتىك دۋماعا قازاقتان دەپۋتات سايلاۋدى قالپىنا كەل­تىرۋ, پەرەسەلەندەرگە كەتكەن جەردى قاي­تا­رۋ ءتارىزدى تالاپتاردى كۇن تارتىبىنە قوي­عانىنان مەنمۇندالاپ تۇر. بۇل – وتار ەل­دەردىڭ ءبارىنىڭ باسىنان وتكەن تاعدىر. الاش قوزعالىسىنىڭ دۇنيەگە كەلگەن مەرزىمى قازاق قوعامى مەن الەمدىك تاريح تولقىنىنىڭ اجىراعىسىز بايلانىسىن ايعاقتايدى. ءسال شەگىنىس جاساساق, ءحىح عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا-اق وتار حالىقتار تاۋەلسىزدىككە جەتىپ, مەم­لە­كەتىن قۇرا الاتىنىن س.بوليۆار باس­قار­عان ۆەنەسۋەلا, پەرۋ, بوليۆيا رەس­پۋب­ليكالارىنىڭ شاڭىراق كوتەرۋى العا تارتتى. ال حح عاسىر باسىندا وتار جانە جارتى­لاي وتار ەلدەردە ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى با­رىنشا قانات جايا باستاعان ەدى. ونى «ازيانىڭ ويانۋى» دەپ ايشىقتايتىنىمىز بار. اقيقاتىندا قالىڭ قاتپارلى تاريحى بار ازيا دا, ۇلى دالا دا ەشقاشان مەڭى­رەۋ ۇيقىعا كەتكەن ەمەس. بۇلار جات قو­لىنا قاراعاندىقتان, بار بولۋ نەمەسە بورداي توزۋ ديلەمماسىنا جەتكەندىكتەن شەشۋشى كۇرەستى باستادى. ونىڭ بىرنەشە ۇقساس ءارى ءماندى بەلگىلەرى بار: بىرىنشىدەن, قوزعالىستىڭ باسىندا ينتەللەكتۋالدىق قا­رىمى زور, حالىقارالىق تانىمالدىققا يە زيا­لىلار قاۋىمى تۇردى. ۇلتتىق ازاتتىق يدەيا­سىنا بىردەن كەلە قالماسا دا, ۇلتىنىڭ ازات­تىعىن ءتول مەملەكەتىن قۇرۋدان بولە-جا­را قاراماعاندارى اقيقات. ەكىنشىدەن, قويعان تالاپتارى كە­شەن­دى ءارى جان-جاقتى (ساياسي, عىلى­مي, يدەو­لوگيالىق, الەۋمەتتىك ...) ءداي­ەك­تەل­­گەندىكتەن ارقايسى تۋعان حالقىنىڭ كو­كەي­كەستى قاجەتتىلىگىن ءدال بەينەلەدى. ەلى, جەرى بولەك بولعانمەن بۇل تالاپتار وتار ەلدەرگە وتە جاقىن, قيسىندى ەدى. ماسەلەن, قىتايداعى ءمانجۋ بيلىگىن قۇلات­قان, ۇلت-ازاتتىق كۇرەسىن بيىك بەلەس­كە كو­تە­ر­گەن سۋن ياتسەن ء(ا. بوكەيحانمەن ءتۇي­دەي قۇرداس, ەكەۋى دە 1866 جىلى ءدۇ­نيە­گە كەلگەن) وتارلاۋشىعا قارسى ءۇش ۇستا­نىم­دى – ۇلتجاندىلىق, حالىق بيلىگى, حا­­لىق تۇرمىسى – باسشىلىققا الدى. ال ءۇندىستان­نىڭ ءتاۋ­ەل­­سىزدىگى ءۇشىن كۇرەسكەن م. گاندي كۇش قول­دان­باۋ يدەولوگياسىن ءتۇ­­زىپ, ۇلت-ازاتتىق كۇرە­سىن­دە حالىقتار ءبىر­لى­گىنە ايرىقشا ءمان بەردى. دۇرىس تابىلعان يدەيا­لار تاريحتى وزگەرتتى. وسىلاردىڭ باسىم بولىگى الاش قوز­عا­لى­سىندا دا ورىن العانى بەلگىلى. ايتالىق, ازيا­نىڭ ويانۋىنداعى, ازاتتىق كۇرەسىندەگى ۇق­ساستىق الاشتىقتار 1905 جىلى رەسمي بيلىك يەسى پەتەربورعا جولداعان قار­قا­رالى پەتيتسياسىندا اپ-انىق سىرتقا شىق­تى. بۇل قۇجاتتىڭ مازمۇنى مەن ءمانىن م.اۋەزوۆ بىلايشا اشقان ەدى: «پەتيتسياداعى اتالعان ۇلكەن سوزدەرى – ءبىرىنشى, جەر ماسە­لە­سى. قازاقتىڭ جەرىن الۋدى توقتاتىپ, پەرە­سە­لەندەردى جىبەرمەۋدى سۇراعان, ەكىنشى, قازاق جۇرتىنا زەمستۆو بەرۋدى سۇراعان, ءۇشىن­شى, وتارشىلاردان ورىس قىلماق سايا­ساتىنان قۇتىلۋ ءۇشىن ول كۇننىڭ قۇرالى بار­لىق مۇسىلمان جۇر­تىنىڭ قوسىلۋىندا قا­زاق جۇرتىن مۋفتيگە قاراتۋدى سۇراعان. پەتيتسياداعى تىلەك قىلعان ءىرى ماسەلەلەر وسى. ول كۇندەگى وي ويلاعان قازاق بالاسىنىڭ دەرتتى ماسەلەلەرى وسىلار بولعاندىقتان, احاڭدار باستاعان ىسكە قىر قازاعىنىڭ ىشىندە تىلەۋلەس كىسىلەر كوپ شىققان. كوپشىلىكتىڭ ويانۋىنا سەبەپشى بولعان». باسقا وڭىرلەردە دە پەتيتسيالار قابىلداندى. بۇل ارنايى زەرتتەۋگە لايىق قۇبىلىس. ۇشىنشىدەن, بۇرىن-سوڭدى بەيمالىم بولىپ كەلگەن, بىراق ساياسي جاڭعىرۋعا اۋاداي قاجەت كۇش – پارتيالار دۇنيەگە كەلدى. سۋن ياتسەن نەگىزىن قالاعان گوميندان پارتياسى 1912 جىلى قۇرىلسا, م. گاندي ءۇندىستان ۇلتتىق كونگرەسى پارتياسىنىڭ تىزگىنىن 1915 جىلى ءوز قولىنا الدى. الاش پارتياسىنىڭ راسىمدەلگەنى 1917 جىلى بولعانىمەن, پارتيا قۇرۋعا تالپىنىس 1905 جىلى باستالعان ەدى. سوڭعى زەرتتەۋلەردەگى مالىمەت بويىنشا, الاش پارتياسىنىڭ جۇمىسىنا تارتىل­عان مۇشە سانى 1000 ادامنىڭ شاماسىندا ەكەن. تورتىنشىدەن, عاسىرلار توعىسىندا الەم­دى اۋزىنا قاراتقان ەۋروپادان دا تىنىشتىق كەتە باستاعان بولاتىن. انتانتا مەن ۇشتىك وداق اراسىنداعى الەم­دى قايتا بولۋگە تالاس سوعىس قاۋپىن جا­قىن­داتا بەردى. اقىرى ول قازاق جاستارىن تىلداعى جۇمىسقا جەگۋگە سوقتىردى. كوپ ۇزاماي رومانوۆتار اۋلەتى تاقتان تايدى. 1917 جىلعى ماۋسىمدا ءا. بوكەيحان, ا. بايتۇرسىن ۇلى, م.دۋلات ۇلى جا­ريا­لاعان ۇندەۋدە ءدۇبىرلى ءدۇ­نيە­­گە ارالاسۋ­دان باسقا جول جوق ەكەنى انىق اي­تىلدى. «ءبىر مەملەكەتكە باعىنعان ءبىزدىڭ قازاق سياقتى ىرگەلى جۇرت جاسىرىنىپ ءجۇرىپ كۇن كورە المايدى. ەندى بۇرىنعى قاتە ءىزدى باسپالىق, ۇلگىلى جولعا تۇسەلىك, مىناۋ ۇلى دۇبىرگە قوسىلالىق, ءتيىستى بايگەمىزدەن قۇر قالمالىق, جۇرت بولالىق. ەگەر, قازاق, مۇنى ىستەمەسەك, كەيىنگى ءناسىل-ءناسىپتىڭ كوز جاسىنا قالعانىڭ...», دەلىنگەن وندا. الاش قوزعالىسى الەمدىك تاريح با­رى­سى مەن زاڭدىلىقتارىنا تابيعي كىرى­گىپ تۇرعانىنا جانە ءبىر ايعاق-دالەل – ءا. بوكەي­حان, ا. بايتۇرسىن ۇلى, م. دۋلات ۇلى باس­تا­عان جۇلدىزدى توپتىڭ جال­پى­ادام­زاتت­ىق ءجا­نە ۇلتتىق قۇندىلىقتاردى تەڭدەي قاس­تەرل­ە­گە­نى. بۇلاردىڭ ەڭبەكتەرىندە بەس قۇرلىق تۇل­عالارى, ويشىلدارى, مادەنيەتى, عىلىمى, تاريحى قىلاۋداي الالاۋسىز ۇلىقتالعان. بىردە-ءبىر ۇلتتىڭ اتىنا عايبات ءسوز ايتىلمايدى. وزگەنى وزىندەي كورۋ, ۇزدىكتەن ۇيرەنۋگە شاقىرۋ زايا كەتپەدى. سوندىقتان دا شىعار, ەميگراتسياعا كەتكەندەرى (م. شوقاي, ا.ز. ۆاليدي) دەموكراتيالىق ورتاعا كىرە قالسا, بارعان جەرىنىڭ كەتىگىن تاۋىپ, كىرپىش بولىپ قالاندى, ساياسي-شىعارماشىلىق قىزمەتتەرىن جالعاستىرا بەردى, تانىمالدىعى ارتپاسا, ءبىر مىسقال تومەندەگەن جوق. بۇل – ءبىر. ەكىنشىدەن, الاش تاربيەسى مەن مەكتەبىنەن وتكەن جاس بۋىننىڭ ۇزدىك, ءدۇلدۇل وكىلدەرى (م. اۋەزوۆ, ق. ساتباەۆ, ءا. مارعۇلان) توتاليتارلىق قىسپاقتىڭ وزىندە ۇلت ۇستازدارى نۇسقاعان باعىت-باعدارلارىن جوعالتپاي, الەمدىك ينتەللەكتۋالدىق قازىناعا ولجا سالعانى وبەكتيۆتى زاڭدىلىق. ازاتتىقتى اڭساعان الاشتىقتار قازاقستان­دى قۋاتتى مەملەكەتكە اي­نال­دى­­­رۋدىڭ جولدارى مەن ءمۇم­كىن­­دىكتەرىن قا­­پەردەن شىعارمادى. جا­پو­نياداي, گەر­ما­نياداي, ەۋروپاداي بو­لۋدى ارماندادى. ال­دىڭعى قاتارداعى ەل­دەر­دىڭ تابىستارى مەن ارتىقشىلىقتارىن قىز­عانىشسىز قۇپ­تاي ءبىلدى, السىزدەرىنە قول كومەگى بولماسا دا, ءتىل كومەگىن بەرۋدەن ايانبادى. دامۋدىڭ ەۆوليۋتسيالىق جولىن قۇپتاعان الاش ۇلت-ازاتتىق قوزعالىسى سول زامانعى ەڭ تابىستى باتىس وركەنيەتى مەن ۇلگىسىن قازاق ومىرىنە سايكەستەندىرۋگە, بەيىمدەۋگە باسىمدىق بەر­دى. ارينە, باتىسشىلدىق قازاقتىڭ بول­مىس-ءبىتىمىن بۇزۋعا اكەلەدى دەگەن ويى دا بولعان جوق. حالىقتىڭ جاسامپاز قابىلەتىنە سەندى. «ال, الاشتىڭ ازاماتتارى! – دەدى ا.بايتۇرسىن ۇلى – اقساق قويداي باسقادان كەيىن قالعانىمىز با؟ جوق, قالماس امالىن ىزدەپ قامدانامىز با؟ قالمايمىز دەسەڭ, قاراپ جاتپالىق. كوپ ىستە كوپ بولىپ جابىلايىق! ساڭلاۋلى, سانالى حالىق ازاماتتارى كومەك ەتىپ, كۇش قوسىپ دەمەر دەگەن ءۇمىت زور». الاش كوشباسشىلارى حالقىن الەمدىك دوداعا كىرگىزۋگە, سول ارقىلى جاھاننىڭ ديدارىن, ۇلى دالانىڭ كوركىن نۇرلاندىرۋعا جول كورسەتتى. قوزعالىستىڭ تاريحىندا كەم­شى­لىك پەن كىنارات ورىن العان جوق دەگەن ويدان اۋلاقپىز. كەيدە اۋىزبىرشىلىك جەتپەي جاتتى. وعان ماتەريالدىق-قارجىلىق قيىنشىلىقتار قوسىلدى. مەملەكەتتىڭ جا­ريالانباي, ۇكىمەتتىڭ قۇرىلعانى سىرتقى بايلانىستى ارتاراپتاندىرۋعا سەپتەسپەدى. دەگەنمەن, ەلباسىمىز ن.نازارباەۆ ايت­قانداي, «قازاق زيالىلارىنىڭ جەكە با­سى­نىڭ قاسىرەتىمەن قاتار, ورىلگەن قىز­مە­تى ءوزىنىڭ بىرەگەي قۇبىلىس رەتىندەگى تۇ­جى­رىمدى دەڭگەيىمەن عانا ەمەس, ازاتتىق ءھام ادامگەرشىلىك دەڭگەيىمەن دە وسى زامانمەن ۇندەس». حانكەلدى ءابجانوۆ, ش. ءۋاليحانوۆ اتىنداعى تاريح جانە ەتنولوگيا ينستيتۋتىنىڭ ديرەكتورى, ۇعا كوررەسپوندەنت-مۇشەسى