كورنەكتى اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ تۋعانىنا – 80 جىل
قازاقتى تۇتاستىرىپ تۇرعان ۇلى ۇستىنداردىڭ بىرەگەيى – ادەبيەت, ونىڭ ىشىندە پوەزيا. سول پوەزيانىڭ ارىدا – اسانقايعى, قازتۋعان, اقتامبەردى, شالكيىز; بەرىدە – ماحامبەت, اباي سەكىلدى تۇلعالارى تۇتاس ۇلتتىڭ بويىنا ەلدىك پەن ەرلىك سەزىمى بولىپ ەنىپ, حالىق رۋحىنىڭ وتىن مازداتسا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇمەكەن, قادىر, مۇقاعالي, تۇمانباي, ساعي, ومىرزاق قوجامۇراتوۆ سەكىلدى وزگەشە تالانتتى اقىندار قازاق جىرىنىڭ شوقجۇلدىزى بولىپ, ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتتى. وسىلاردىڭ ىشىندە اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ورنى ەرەكشە بولاتىن.
ءبىر قاراعاندا بۇرىننان بار سياقتى كورىنەتىن, ال ۇڭىلە قاراعانعا مۇلدە بولەك, وزگەشە بولمىستىڭ اقىنى ەكەنى تانىلاتىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ پوەزياسى – الدەنەشە عاسىرلىق قازاق جىرىنىڭ دۇنيەگە ءار تالانت كەلگەن سايىن قۇلپىرا بەرەتىن سان قىرلى سيقىرىن, سارقىلماس قاينارىن تانىتقان پوەزيا ەدى.
جازبا پوەزيا ورنىققاننان بەرى تالاي قيىردى شارلاپ, باتىس پەن شىعىستىڭ ءتۇرلى اعىمدارىنا ىلەسىپ, سونىڭ ءنارىن ءوز توپىراعىمىزعا بويلاتقان قازاق جىرى ءبىر ءسات – تولەگەننىڭ اسقاق تا ايبىندى, سۇلۋ دا سازدى, ءمولدىر دە تەرەڭ پوەزياسى بار قۋاتىمەن جارق ەتكەندە – سەلك ەتىپ ەسىن جيىپ, ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرىن ىزدەي باستادى: جاڭالىقتىڭ ءبارى شەتتەن كەلىپ, تاڭداي قاقتىرا بەرمەيتىنىن ءتۇيسىندى. ۇلتتىق توپىراققا تامىر جىبەرىپ, ءداستۇرلى ءتول ونەردى جاڭعىرتا, جاڭارتا وتىرىپ تا ۇلى جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى.
شىن مانىندە, تولەگەننىڭ جەتىلۋى تەز بولدى. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ول ءوز بۋىنى وكىلدەرىنىڭ كوبىنەن كەيىن كەلسە دە, جەدەل ىلگەرى شىعىپ, كوش باسىنا وزا باستاپ ەدى». بىراق ونداي باقىتقا ول ونەر جارىسىندا جالاڭ العا ۇمتىلۋدى ماقسات تۇتقان ولەرمەندىكپەن ەمەس, بويىنا تۋعان حالقىنىڭ ءسوز قۇدىرەتىن ءسىڭىرگەن ورەلىلىكپەن يە بولعان-دى.
و, مەنىڭ بايتاق مەكەنىم,
جانىمنىڭ قارشىعاسى سەن.
شىرقاعىم كەلىپ كەتەدى,
جازباعان ءان شىعارسىڭ سەن.
...كەلەمىن تالاسا گۇلدەپ,
الدىڭدا كىرشىكسىز ەدىم.
ءبىر سەنىڭ بولاشاعىڭ دەپ,
مىڭ ويعا كىرپىك سۇزەمىن.
...جاۋىڭدى كەسكىلەرمىن دە,
قاس ەتپەن ەشكىمدى ەشكىممەن.
باعىڭ بوپ ەستىلەرمىن دە,
سورىڭ بوپ ەستىلمەسپىن مەن.
تولەگەننىڭ بۇل جىر جولدارى بۇرىن سان مارتە جىرلانعان تاقىرىپتا داعدىلى شابلوندارعا ماڭايلاماعانى بىلاي تۇرسىن, مۇلدە توسىن ىرعاق, تىڭ ەكپىنمەن قياعا شىعانداپ كەتكەنىن بايقايسىز. جيىرمانىڭ ۇستىندەگى كوكورىم جاستىڭ دۇنيەنى سونشالىقتى تەرەڭ ۇعىپ, ناعىز ازاماتقا قويىلار تالاپتى جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, پاراسات بيىگىنە كوتەرىلۋى تاڭ قالدىرادى.
سالعان بەتتەن-اق وسىنداي سەزىمتال دا سازدى جىرلارىمەن ونەرگە ىنتىق, ولەڭگە ىنتىق قاۋىمنىڭ كەۋدەسىن كوكتەمنىڭ شيپالى سامالىنداي جەلپىپ وتكەن ايبەرگەنوۆتىڭ شابىتى, راسىندا, ايرىقشا قۇبىلىس بولاتىن. ونىڭ ولەڭدەرىندە جاستىق پەن ماحاببات سەزىمى تۇتاسىپ, ادام مەن تابيعات ءبىرتۇتاس الەمگە اينالا كەلە سىر توككەندە جاندى, جانسىز اتاۋلىدا ايىرما جوق سياقتى كورىنەتىن:
قىزعالداق قۋىپ قۇماردان
شىعاتىن بولدىق, قۇربىم-اۋ.
اەروپورتتاردان تۋى الۋان
اينىماي جاتقان قىر مىناۋ.
گۇل دە اسەم مۇندا, كور مىنە,
قاپ-قارا ماقپال ءتۇن دە اسەم.
تولقىماي جاتقان كولدى دە
تولقيسىڭ كورىپ مۇندا سەن.
تاۋ دا اسەم جالتىر كوك ايدىن,
قاۋىرسىن قانات باۋ دا اسەم.
زەر شاشاق شىعى توعايدىڭ,
شاشىلعالى تۇر «ءاۋ» دەسەڭ...
ءبىر كورگەنگە تابيعاتتى جىرلاپ تۇرعانداي سەزىلەتىن ولەڭ تۇيىندەلەر تۇستا مۇلدە باسقا ماعىناعا اۋىسىپ, تابيعاتتى بەينەلەۋ – ونىڭ قىزىعى مول وتكەن كۇنگە دەگەن نوستالگياسىن يشارالايدى:
...ايتپاقشى, سونى قايتسەڭ دە
قىز قايدا ۇستاپ كەل دەگەن!
ول دا ۇشىپ الدە كەتكەن بە
قىرعاۋىل كەتكەن جولمەنەن.
داريعا, مەنىڭ الدىمنان
تاعى ءبىر وتسەڭ كەس-كەستەپ,
قىرعاۋىل ارمان, جانىمنان
قالار ەدىڭ-اۋ وشپەس بوپ.
...جولىعار بولسام قايتا مەن
تاعى ءبىر مارتە سول شاقپەن,
ءبارىن دە ساعان ايتار ەم,
جالعىز-اق تامشى مونشاقپەن.
كۇرسىنىسى تۇگەل عالامدى قوزعارداي اقىن جانىنىڭ قاتپارىنداعى وسى ءبىر سىرلى ساز, كەز كەلگەن پەندەنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى قيماس ساتتەردىڭ سىرىن قوزعاپ, مۇڭىن قوزداتارلىقتاي اسەرلى.
بۇرىندا ادام, تابيعات, كوڭىل كۇي, ت.ب. دەپ سان ءتۇرلى تاقىرىپقا ءبولىنىپ جىرلاناتىن ۇعىمداردىڭ تولەگەن پوەزياسىندا ءبىرتۇتاس ءبۇتىن بولمىسقا اينالىپ كەتۋى «زامانداس بەينەسىن سۋرەتتەۋ» دەگەن قاساڭ قاعيدانى جوسىقسىز مالدانىپ بارا جاتقان قازاق جىرىنىڭ دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرگەنى انىق.
ول عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس عاسىرىنىڭ جەتىستىگىن جىرلاي ما, جاڭا زامان تۋدىرعان ءتۇرلى قايشىلىقتىڭ سىرىنا ۇڭىلە مە, نە بولماسا عارىشكەر تۋرالى پوەما جازا ما, شىن مانىندە ليريك اقىن رەتىندە قالدى. ويتكەنى, ءاردايىم لاپىلداعان سەزىممەن «مەن» دەپ تولعاعان اقىننىڭ «قول سوزعان بيىگى تىم الىستا» بولاتىن.
لاپىلداعان مەنىڭ ىستىق لەبىزىم,
تاس ءتانىڭدى تۇرعان سەنىڭ جۇمسارتىپ.
مەن بولماسام تەڭىز دە ەمەس تەڭىزىڭ,
داڭقىڭ سەنىڭ كەتە دە الماس مۇنشا ارتىپ.
مەن بولماسام اسپان دا ەمەس اسپانىڭ,
جۇلدىزىڭا قارايدى كىم قىزىعىپ.
ورمانىڭا مەنىڭ كوزىم ءسۇزىلىپ,
جاپىراعىنان سورعالايدى ءجۇز ءۇمىت.
تەك مەنىمەن باقىتى بار دالاڭنىڭ,
مەنىڭ قولىم ەرتەڭىڭدى قامشىلار.
تەك ۇشىمەن مەن ۇستاعان قالامنىڭ,
ساتىر-سۇتىر ۇيقاسادى تامشىلار! – دەپ ايتا الدى.
بۇل تاكاپپارلىق ەمەس, ءتىل بەزەگەن دىلمارلىككە دە جاتپايدى. بۇل – دۇنيەنى دۇنيە قىلىپ تۇرعان, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن وعان ۇعىم بەرىپ, سىر دارىتىپ تۇرعان اقىندىق دەگەن عاجايىپتىڭ بولمىسىن اشۋ عانا.
«ادامدار» دەگەن ولەڭىندە:
بارلىعىن دا باعىشتار ەم سەندەرگە,
ماحابباتىن بەرسە ماعان جەر-كوكتىڭ, – دەيتىن اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا ورتاق ءبىر لەيتموتيۆ بولسا, ول – ساعىنىش سەزىمى. شىنايى, كىرشىكسىز, پاك ماحابباتتان تۋعان سەزىم. ونىڭ تەگى – ادالدىق پەن مارتتىك. سۇيەنەرى – جان تازالىعى مەن جۇرەك جالىنى.
ەي, ادامدار!
اينالايىن تۋعاندار,
جالعىز مينۋت تىڭداڭدار!
مەن سەندەرگە كوپ بولدى سىر شەرتپەدىم,
قازىر تۇگەل كوكىرەگىم ءورت مەنىڭ!
شارتاراپقا جۇرگەنىممەن ءجۇز اتتاپ,
بۇرىن مۇنداي كورمەپ ەدىم ۇزاقتاپ.
ءبىر ساعىنىش ماڭگى-باقي دوس ەتكەن,
قازىر مەنى ج ۇلىپ الدى توسەكتەن.
...ۇزاق جولدان شارشاپ كەلگەم,
جىر جازاتىن حالدە ەمەن,
جىنداندىم با الدە مەن؟!
مۇنداي تۇستەر بۇرىن ماعان ەنبەگەن,
ونسىز دا مەن ساعىنىشتان كەندە ەمەن.
مۇنداي ءحالدى شەرتكەن ءبىر كەز ورتەنە,
جۇماعالي جىرىنا دا سەنبەگەم.
ساياسىندا بولدىم مەن سان شىناردىڭ,
مەن ءجۇز قىزعا عاشىق بولعان شىعارمىن.
اداممىن عوي شىن ساعىنىش ءتان ماعان,
بىراق مەنىڭ تامدى بۇگىن كوز جاسىم,
سول قىزداردىڭ بىرىنە دە تامباعان.
قازىر مەنىڭ ەسسىز ءشولىم باستالدى,
ەش قايناردان قانباعان...
الاپات ءورتتىڭ جالىنىنداي جولداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ ءوتىپ بارا جاتقان مۇنشالىق كەڭ قۇلاشتى جىر قازاق پوەزياسىنىڭ تىنىسىن اشىپ, جەلمەن جارىستىرىپ, قىرانداي كوككە سامعاتىپ جىبەرگەن-ءدى. جىردىڭ قۋاتتىلىعى ونىڭ اۋەزدىلىگىندە عانا ەمەس, ادامدى ادام قىلىپ تۇرعان ۇلى سەزىمدى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ارناعا سالىپ جىبەرگەنىندە بولسا كەرەك. ويتكەنى: «ساعىنباي بارساڭ تەڭىز دە سەنىڭ تەبىرەنبەس جاستىق شاعىڭداي, بۇلبۇلدىڭ داۋسىن ەستي المايسىڭ باۋلارعا كىرسەڭ ساعىنباي; ساعىنباي بارساڭ تاۋلار دا سەنىڭ الدىڭنان شىقپاس اسقاقتاپ, ويلاۋىڭ مۇمكىن دۇنيەنى مىناۋ كەتكەن ەكەن دەپ تاس قاپتاپ; ۇمىتكە تولى, ارمانعا تولى ءار جەردە ءبىر ءتۇپ قاراعاي, ساعىنباي جۇرسە قالۋى مۇمكىن جامىراسۋعا جاراماي». ال ەندى ساعىنىشتىڭ وسىنشالىق تەرەڭدىگىن جىر تىلىمەن جەتكىزگەن اقىن قازاقتى بىلاي قويعاندا, الەمدە قانشا ەكەن؟ ءتىپتى, بار دەي الامىز با؟..
ونىڭ «ارۋانا – باۋىر دۇنيە» دەگەن جىرى دا – قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ ءبىرى. بىزدە وتانشىلدىق رۋحى تۋرالى جىرلار لەگى سوناۋ جىراۋلار داۋىرىنەن بەرى ءبىر دە ۇزىلگەن ەمەس. بىراق مىنا ولەڭ... سول ءبىزدى ەلدىككە شاقىرار, ەرلىككە شاقىرار مىنبەنىڭ جانىندا جەلبىرەپ تۇرار تۋ ىسپەتتەس. وندا وتان, تۋعان جەر, ۇلتتىق نامىسقا ادالدىق سەزىمى – ءبارى, ءبارى بار. «ارۋانا جاۋدىڭ قولىنا تۇسسە بوتاسىن شايناپ ءولتىرىپ, قارالى موينىن قايتادان ارتقا بۇرماستاي حالگە كەلتىرىپ; جەرىنە تارتىپ وتىرادى ەكەن مونشاقتاپ جاسى بوزداۋمەن, ومىراۋىن شەرگە تولتىرىپ».
جىردىڭ ەكسپوزيتسياسى سىزگە توسىن ءبىر وقيعانى بايانداي كەلە, الگى ءبىر اۋىر جاعداي اقىن سەزىمىمەن استاسىپ كەتكەندە ولەڭدەگى وقىس بۇرىلىس جۇرەكتى شىم ەتكىزەدى: «اپتالاپ, ايلاپ تاڭدايىن مەيلى تاسباۋىر شولدەر قۇرعاتسىن, قازىعىن تاپپاي توقتامايدى ەكەن ماڭگىلىك ءتىپتى كۇن باتسىن; تۋعان جەرىن ءتوسىن اڭساۋمەن وتكەن ارۋانا – باۋىر دۇنيە, سەن ماعان وسىناۋ اق جۇرەگىڭمەن قىمباتسىڭ; بىراق مەن ونى جىر قىلىپ قالاي جازا الام, جەتەر مە ادام ءسوزى وعان; ومىردە ۇزاق جاساۋىڭ ءۇشىن بولعانىمەنەن قايعىڭ قاس, تۋعان جەر, سەن دەپ قايعىرا الماسام تاعدىر دا مەنى باي قىلماس; و باستان ساعان ىنتىزار تۋعان ارۋانا تەكتەس ۇل ەم مەن, قازىعىن تاپپاي قايرىلماس».
وسىناۋ ءبىر دەممەن ايتىلىپ, تولاسسىز جاۋعان نوسەردەي ەكپىندى جىردىڭ ماعىنالىق تۇتاستىعىنا كوز سالار بولساڭىز – اقىننىڭ ءبىر سيتۋاتسيادان كەلەسىسىنە قالاي كوشىپ, قالايشا ويدى تەرەڭدەتىپ اكەتىپ بارا جاتقانىن كورەر ەدىڭىز. وقيعامەن باستالعان جىر سوعان سايكەس اقىن كوڭىل-كۇيى اۋانىنا قاراي ىڭعايلانىپ, باستاعى مانگە ماعىنا ۇستەي تۇسسە, كەلەسىدە ارۋانا-عۇمىردىڭ اقىننىڭ باسىندا قالاي قايتالانعانىنا كوز جەتكىزەسىز: «قاشاننان جاقىن تانىس حال ماعان بولعانمەن ۋداي بۇل شاراپ, ديدارىڭ ءۇشىن قالدىردىڭ ارتتا قانشا باق; مەن سەنىڭ بۇگىن قوينىڭا جەتتىم سابىلىپ ۇشىپ, تۋعان جەر, سارعايىپ ۇشىپ – جۇرەكتى توقسان ءپارشالاپ; قايعىرعان جوقپىن باراتقان قالىپ مالعا دا, ءتىپتى, باسقا دا; گۇل شىعادى عوي تاسقا دا; تاۋعا دا كەرەك استانا, تاسقا دا كەرەك استانا».
جىرداعى وتانشىلدىق, كيەلى اتامەكەنگە دەگەن سەزىم اقىننىڭ ءسوز ۇستاسى رەتىندەگى شەبەرلىگىن ەمەس, جان دۇنيەسىندەگى ءوز ەلىن, ءوز جەرىن شەكسىز سۇيگەن قۇدىرەتتى ماحابباتتىڭ كورىنىسى.
جالپى, تولەگەننىڭ ۇلتتىق پوەزيامىزعا اكەلگەن تۇرلىك ىزدەنىستەرى ءوز الدىنا اڭگىمە ەتەرلىك ۇلكەن سالا. ول «تۋعان جەر», «ساعىنىش», «جاناردىڭ وتتى جارقىلىنداسىڭ» «قازاقستان كوكتەمدەرى», ت.ب. ولەڭدەرىمەن پىشىندىك تۇرلەندىرۋ جاساسا, «ءبىر تويىم بار», «اپالارىم», «جيىرما بەس», «دالا كەشىندەگى كورىنىستەر», «اۋەن مەن ىرعاق جىرى», «ءبىر جەتسە مەنىڭ اجالىم جەتەدى», «اعىستار مەن عاسىرلار» سەكىلدى جىرلارىمەن, «كوسموناۆت مونولوگى» پوەماسىمەن ويدى بەرۋ, ولەڭنىڭ سازدىلىعىن, ۇيلەسىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ جولىندا كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزدى.
تولەگەن اقىندىعىنىڭ اسەرى ونىڭ تۇستاستارىنا دا, ودان كەيىنگى بۋىنداعى اقىندارعا ايتارلىقتاي كۇشتى بولدى. بۇل ۇلتتىق ولەڭنىڭ جەتىلىپ, دامۋى باعىتىنداعى ۇلكەن اقىندىق تابىس سانالادى.
قازاق پوەزياسىنىڭ حح عاسىرداعى جاڭا بيىككە كوتەرىلگەن تۇسىندا تولەگەن ايبەرگەنوۆ شىعارماشىلىعىنا سوقپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ولەڭ ونەرى قانشالىق دامىپ, قانشالىقتى وزگەرىسكە تۇسسە دە تولەگەننىڭ اقىندىق ورنى ارقاشان ساقتالادى. ول ۇلتتىق ونەردىڭ بولمىسىنا رۋحى ءسىڭىپ كەتكەن اقىن.
احمەت ومىرزاق,
اقىن, تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
قازاقتى تۇتاستىرىپ تۇرعان ۇلى ۇستىنداردىڭ بىرەگەيى – ادەبيەت, ونىڭ ىشىندە پوەزيا. سول پوەزيانىڭ ارىدا – اسانقايعى, قازتۋعان, اقتامبەردى, شالكيىز; بەرىدە – ماحامبەت, اباي سەكىلدى تۇلعالارى تۇتاس ۇلتتىڭ بويىنا ەلدىك پەن ەرلىك سەزىمى بولىپ ەنىپ, حالىق رۋحىنىڭ وتىن مازداتسا, حح عاسىردىڭ ەكىنشى جارتىسىندا جۇمەكەن, قادىر, مۇقاعالي, تۇمانباي, ساعي, ومىرزاق قوجامۇراتوۆ سەكىلدى وزگەشە تالانتتى اقىندار قازاق جىرىنىڭ شوقجۇلدىزى بولىپ, ۇلتتىق پوەزيامىزدىڭ مەرەيىن اسقاقتاتتى. وسىلاردىڭ ىشىندە اقىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ ورنى ەرەكشە بولاتىن.
ءبىر قاراعاندا بۇرىننان بار سياقتى كورىنەتىن, ال ۇڭىلە قاراعانعا مۇلدە بولەك, وزگەشە بولمىستىڭ اقىنى ەكەنى تانىلاتىن تولەگەن ايبەرگەنوۆتىڭ پوەزياسى – الدەنەشە عاسىرلىق قازاق جىرىنىڭ دۇنيەگە ءار تالانت كەلگەن سايىن قۇلپىرا بەرەتىن سان قىرلى سيقىرىن, سارقىلماس قاينارىن تانىتقان پوەزيا ەدى.
جازبا پوەزيا ورنىققاننان بەرى تالاي قيىردى شارلاپ, باتىس پەن شىعىستىڭ ءتۇرلى اعىمدارىنا ىلەسىپ, سونىڭ ءنارىن ءوز توپىراعىمىزعا بويلاتقان قازاق جىرى ءبىر ءسات – تولەگەننىڭ اسقاق تا ايبىندى, سۇلۋ دا سازدى, ءمولدىر دە تەرەڭ پوەزياسى بار قۋاتىمەن جارق ەتكەندە – سەلك ەتىپ ەسىن جيىپ, ءوزىنىڭ ءتۇپ تامىرىن ىزدەي باستادى: جاڭالىقتىڭ ءبارى شەتتەن كەلىپ, تاڭداي قاقتىرا بەرمەيتىنىن ءتۇيسىندى. ۇلتتىق توپىراققا تامىر جىبەرىپ, ءداستۇرلى ءتول ونەردى جاڭعىرتا, جاڭارتا وتىرىپ تا ۇلى جەتىستىكتەرگە جەتۋگە بولاتىنىنا كوز جەتكىزدى.
شىن مانىندە, تولەگەننىڭ جەتىلۋى تەز بولدى. ءابىش كەكىلباەۆتىڭ سوزىمەن ايتقاندا: «ول ءوز بۋىنى وكىلدەرىنىڭ كوبىنەن كەيىن كەلسە دە, جەدەل ىلگەرى شىعىپ, كوش باسىنا وزا باستاپ ەدى». بىراق ونداي باقىتقا ول ونەر جارىسىندا جالاڭ العا ۇمتىلۋدى ماقسات تۇتقان ولەرمەندىكپەن ەمەس, بويىنا تۋعان حالقىنىڭ ءسوز قۇدىرەتىن ءسىڭىرگەن ورەلىلىكپەن يە بولعان-دى.
و, مەنىڭ بايتاق مەكەنىم,
جانىمنىڭ قارشىعاسى سەن.
شىرقاعىم كەلىپ كەتەدى,
جازباعان ءان شىعارسىڭ سەن.
...كەلەمىن تالاسا گۇلدەپ,
الدىڭدا كىرشىكسىز ەدىم.
ءبىر سەنىڭ بولاشاعىڭ دەپ,
مىڭ ويعا كىرپىك سۇزەمىن.
...جاۋىڭدى كەسكىلەرمىن دە,
قاس ەتپەن ەشكىمدى ەشكىممەن.
باعىڭ بوپ ەستىلەرمىن دە,
سورىڭ بوپ ەستىلمەسپىن مەن.
تولەگەننىڭ بۇل جىر جولدارى بۇرىن سان مارتە جىرلانعان تاقىرىپتا داعدىلى شابلوندارعا ماڭايلاماعانى بىلاي تۇرسىن, مۇلدە توسىن ىرعاق, تىڭ ەكپىنمەن قياعا شىعانداپ كەتكەنىن بايقايسىز. جيىرمانىڭ ۇستىندەگى كوكورىم جاستىڭ دۇنيەنى سونشالىقتى تەرەڭ ۇعىپ, ناعىز ازاماتقا قويىلار تالاپتى جان-جۇرەگىمەن سەزىنىپ, پاراسات بيىگىنە كوتەرىلۋى تاڭ قالدىرادى.
سالعان بەتتەن-اق وسىنداي سەزىمتال دا سازدى جىرلارىمەن ونەرگە ىنتىق, ولەڭگە ىنتىق قاۋىمنىڭ كەۋدەسىن كوكتەمنىڭ شيپالى سامالىنداي جەلپىپ وتكەن ايبەرگەنوۆتىڭ شابىتى, راسىندا, ايرىقشا قۇبىلىس بولاتىن. ونىڭ ولەڭدەرىندە جاستىق پەن ماحاببات سەزىمى تۇتاسىپ, ادام مەن تابيعات ءبىرتۇتاس الەمگە اينالا كەلە سىر توككەندە جاندى, جانسىز اتاۋلىدا ايىرما جوق سياقتى كورىنەتىن:
قىزعالداق قۋىپ قۇماردان
شىعاتىن بولدىق, قۇربىم-اۋ.
اەروپورتتاردان تۋى الۋان
اينىماي جاتقان قىر مىناۋ.
گۇل دە اسەم مۇندا, كور مىنە,
قاپ-قارا ماقپال ءتۇن دە اسەم.
تولقىماي جاتقان كولدى دە
تولقيسىڭ كورىپ مۇندا سەن.
تاۋ دا اسەم جالتىر كوك ايدىن,
قاۋىرسىن قانات باۋ دا اسەم.
زەر شاشاق شىعى توعايدىڭ,
شاشىلعالى تۇر «ءاۋ» دەسەڭ...
ءبىر كورگەنگە تابيعاتتى جىرلاپ تۇرعانداي سەزىلەتىن ولەڭ تۇيىندەلەر تۇستا مۇلدە باسقا ماعىناعا اۋىسىپ, تابيعاتتى بەينەلەۋ – ونىڭ قىزىعى مول وتكەن كۇنگە دەگەن نوستالگياسىن يشارالايدى:
...ايتپاقشى, سونى قايتسەڭ دە
قىز قايدا ۇستاپ كەل دەگەن!
ول دا ۇشىپ الدە كەتكەن بە
قىرعاۋىل كەتكەن جولمەنەن.
داريعا, مەنىڭ الدىمنان
تاعى ءبىر وتسەڭ كەس-كەستەپ,
قىرعاۋىل ارمان, جانىمنان
قالار ەدىڭ-اۋ وشپەس بوپ.
...جولىعار بولسام قايتا مەن
تاعى ءبىر مارتە سول شاقپەن,
ءبارىن دە ساعان ايتار ەم,
جالعىز-اق تامشى مونشاقپەن.
كۇرسىنىسى تۇگەل عالامدى قوزعارداي اقىن جانىنىڭ قاتپارىنداعى وسى ءبىر سىرلى ساز, كەز كەلگەن پەندەنىڭ جۇرەك تۇكپىرىندەگى قيماس ساتتەردىڭ سىرىن قوزعاپ, مۇڭىن قوزداتارلىقتاي اسەرلى.
بۇرىندا ادام, تابيعات, كوڭىل كۇي, ت.ب. دەپ سان ءتۇرلى تاقىرىپقا ءبولىنىپ جىرلاناتىن ۇعىمداردىڭ تولەگەن پوەزياسىندا ءبىرتۇتاس ءبۇتىن بولمىسقا اينالىپ كەتۋى «زامانداس بەينەسىن سۋرەتتەۋ» دەگەن قاساڭ قاعيدانى جوسىقسىز مالدانىپ بارا جاتقان قازاق جىرىنىڭ دامۋىنا جاڭاشا سەرپىن بەرگەنى انىق.
ول عىلىمي-تەحنيكالىق پروگرەسس عاسىرىنىڭ جەتىستىگىن جىرلاي ما, جاڭا زامان تۋدىرعان ءتۇرلى قايشىلىقتىڭ سىرىنا ۇڭىلە مە, نە بولماسا عارىشكەر تۋرالى پوەما جازا ما, شىن مانىندە ليريك اقىن رەتىندە قالدى. ويتكەنى, ءاردايىم لاپىلداعان سەزىممەن «مەن» دەپ تولعاعان اقىننىڭ «قول سوزعان بيىگى تىم الىستا» بولاتىن.
لاپىلداعان مەنىڭ ىستىق لەبىزىم,
تاس ءتانىڭدى تۇرعان سەنىڭ جۇمسارتىپ.
مەن بولماسام تەڭىز دە ەمەس تەڭىزىڭ,
داڭقىڭ سەنىڭ كەتە دە الماس مۇنشا ارتىپ.
مەن بولماسام اسپان دا ەمەس اسپانىڭ,
جۇلدىزىڭا قارايدى كىم قىزىعىپ.
ورمانىڭا مەنىڭ كوزىم ءسۇزىلىپ,
جاپىراعىنان سورعالايدى ءجۇز ءۇمىت.
تەك مەنىمەن باقىتى بار دالاڭنىڭ,
مەنىڭ قولىم ەرتەڭىڭدى قامشىلار.
تەك ۇشىمەن مەن ۇستاعان قالامنىڭ,
ساتىر-سۇتىر ۇيقاسادى تامشىلار! – دەپ ايتا الدى.
بۇل تاكاپپارلىق ەمەس, ءتىل بەزەگەن دىلمارلىككە دە جاتپايدى. بۇل – دۇنيەنى دۇنيە قىلىپ تۇرعان, قۇدايدىڭ قۇدىرەتىمەن وعان ۇعىم بەرىپ, سىر دارىتىپ تۇرعان اقىندىق دەگەن عاجايىپتىڭ بولمىسىن اشۋ عانا.
«ادامدار» دەگەن ولەڭىندە:
بارلىعىن دا باعىشتار ەم سەندەرگە,
ماحابباتىن بەرسە ماعان جەر-كوكتىڭ, – دەيتىن اقىننىڭ بۇكىل شىعارماشىلىعىنا ورتاق ءبىر لەيتموتيۆ بولسا, ول – ساعىنىش سەزىمى. شىنايى, كىرشىكسىز, پاك ماحابباتتان تۋعان سەزىم. ونىڭ تەگى – ادالدىق پەن مارتتىك. سۇيەنەرى – جان تازالىعى مەن جۇرەك جالىنى.
ەي, ادامدار!
اينالايىن تۋعاندار,
جالعىز مينۋت تىڭداڭدار!
مەن سەندەرگە كوپ بولدى سىر شەرتپەدىم,
قازىر تۇگەل كوكىرەگىم ءورت مەنىڭ!
شارتاراپقا جۇرگەنىممەن ءجۇز اتتاپ,
بۇرىن مۇنداي كورمەپ ەدىم ۇزاقتاپ.
ءبىر ساعىنىش ماڭگى-باقي دوس ەتكەن,
قازىر مەنى ج ۇلىپ الدى توسەكتەن.
...ۇزاق جولدان شارشاپ كەلگەم,
جىر جازاتىن حالدە ەمەن,
جىنداندىم با الدە مەن؟!
مۇنداي تۇستەر بۇرىن ماعان ەنبەگەن,
ونسىز دا مەن ساعىنىشتان كەندە ەمەن.
مۇنداي ءحالدى شەرتكەن ءبىر كەز ورتەنە,
جۇماعالي جىرىنا دا سەنبەگەم.
ساياسىندا بولدىم مەن سان شىناردىڭ,
مەن ءجۇز قىزعا عاشىق بولعان شىعارمىن.
اداممىن عوي شىن ساعىنىش ءتان ماعان,
بىراق مەنىڭ تامدى بۇگىن كوز جاسىم,
سول قىزداردىڭ بىرىنە دە تامباعان.
قازىر مەنىڭ ەسسىز ءشولىم باستالدى,
ەش قايناردان قانباعان...
الاپات ءورتتىڭ جالىنىنداي جولداعىنىڭ ءبارىن جايپاپ ءوتىپ بارا جاتقان مۇنشالىق كەڭ قۇلاشتى جىر قازاق پوەزياسىنىڭ تىنىسىن اشىپ, جەلمەن جارىستىرىپ, قىرانداي كوككە سامعاتىپ جىبەرگەن-ءدى. جىردىڭ قۋاتتىلىعى ونىڭ اۋەزدىلىگىندە عانا ەمەس, ادامدى ادام قىلىپ تۇرعان ۇلى سەزىمدى بۇرىن-سوڭدى كەزدەسپەگەن ارناعا سالىپ جىبەرگەنىندە بولسا كەرەك. ويتكەنى: «ساعىنباي بارساڭ تەڭىز دە سەنىڭ تەبىرەنبەس جاستىق شاعىڭداي, بۇلبۇلدىڭ داۋسىن ەستي المايسىڭ باۋلارعا كىرسەڭ ساعىنباي; ساعىنباي بارساڭ تاۋلار دا سەنىڭ الدىڭنان شىقپاس اسقاقتاپ, ويلاۋىڭ مۇمكىن دۇنيەنى مىناۋ كەتكەن ەكەن دەپ تاس قاپتاپ; ۇمىتكە تولى, ارمانعا تولى ءار جەردە ءبىر ءتۇپ قاراعاي, ساعىنباي جۇرسە قالۋى مۇمكىن جامىراسۋعا جاراماي». ال ەندى ساعىنىشتىڭ وسىنشالىق تەرەڭدىگىن جىر تىلىمەن جەتكىزگەن اقىن قازاقتى بىلاي قويعاندا, الەمدە قانشا ەكەن؟ ءتىپتى, بار دەي الامىز با؟..
ونىڭ «ارۋانا – باۋىر دۇنيە» دەگەن جىرى دا – قازاق دەگەن حالىقتىڭ ۇلتتىق بايلىعىنىڭ ءبىرى. بىزدە وتانشىلدىق رۋحى تۋرالى جىرلار لەگى سوناۋ جىراۋلار داۋىرىنەن بەرى ءبىر دە ۇزىلگەن ەمەس. بىراق مىنا ولەڭ... سول ءبىزدى ەلدىككە شاقىرار, ەرلىككە شاقىرار مىنبەنىڭ جانىندا جەلبىرەپ تۇرار تۋ ىسپەتتەس. وندا وتان, تۋعان جەر, ۇلتتىق نامىسقا ادالدىق سەزىمى – ءبارى, ءبارى بار. «ارۋانا جاۋدىڭ قولىنا تۇسسە بوتاسىن شايناپ ءولتىرىپ, قارالى موينىن قايتادان ارتقا بۇرماستاي حالگە كەلتىرىپ; جەرىنە تارتىپ وتىرادى ەكەن مونشاقتاپ جاسى بوزداۋمەن, ومىراۋىن شەرگە تولتىرىپ».
جىردىڭ ەكسپوزيتسياسى سىزگە توسىن ءبىر وقيعانى بايانداي كەلە, الگى ءبىر اۋىر جاعداي اقىن سەزىمىمەن استاسىپ كەتكەندە ولەڭدەگى وقىس بۇرىلىس جۇرەكتى شىم ەتكىزەدى: «اپتالاپ, ايلاپ تاڭدايىن مەيلى تاسباۋىر شولدەر قۇرعاتسىن, قازىعىن تاپپاي توقتامايدى ەكەن ماڭگىلىك ءتىپتى كۇن باتسىن; تۋعان جەرىن ءتوسىن اڭساۋمەن وتكەن ارۋانا – باۋىر دۇنيە, سەن ماعان وسىناۋ اق جۇرەگىڭمەن قىمباتسىڭ; بىراق مەن ونى جىر قىلىپ قالاي جازا الام, جەتەر مە ادام ءسوزى وعان; ومىردە ۇزاق جاساۋىڭ ءۇشىن بولعانىمەنەن قايعىڭ قاس, تۋعان جەر, سەن دەپ قايعىرا الماسام تاعدىر دا مەنى باي قىلماس; و باستان ساعان ىنتىزار تۋعان ارۋانا تەكتەس ۇل ەم مەن, قازىعىن تاپپاي قايرىلماس».
وسىناۋ ءبىر دەممەن ايتىلىپ, تولاسسىز جاۋعان نوسەردەي ەكپىندى جىردىڭ ماعىنالىق تۇتاستىعىنا كوز سالار بولساڭىز – اقىننىڭ ءبىر سيتۋاتسيادان كەلەسىسىنە قالاي كوشىپ, قالايشا ويدى تەرەڭدەتىپ اكەتىپ بارا جاتقانىن كورەر ەدىڭىز. وقيعامەن باستالعان جىر سوعان سايكەس اقىن كوڭىل-كۇيى اۋانىنا قاراي ىڭعايلانىپ, باستاعى مانگە ماعىنا ۇستەي تۇسسە, كەلەسىدە ارۋانا-عۇمىردىڭ اقىننىڭ باسىندا قالاي قايتالانعانىنا كوز جەتكىزەسىز: «قاشاننان جاقىن تانىس حال ماعان بولعانمەن ۋداي بۇل شاراپ, ديدارىڭ ءۇشىن قالدىردىڭ ارتتا قانشا باق; مەن سەنىڭ بۇگىن قوينىڭا جەتتىم سابىلىپ ۇشىپ, تۋعان جەر, سارعايىپ ۇشىپ – جۇرەكتى توقسان ءپارشالاپ; قايعىرعان جوقپىن باراتقان قالىپ مالعا دا, ءتىپتى, باسقا دا; گۇل شىعادى عوي تاسقا دا; تاۋعا دا كەرەك استانا, تاسقا دا كەرەك استانا».
جىرداعى وتانشىلدىق, كيەلى اتامەكەنگە دەگەن سەزىم اقىننىڭ ءسوز ۇستاسى رەتىندەگى شەبەرلىگىن ەمەس, جان دۇنيەسىندەگى ءوز ەلىن, ءوز جەرىن شەكسىز سۇيگەن قۇدىرەتتى ماحابباتتىڭ كورىنىسى.
جالپى, تولەگەننىڭ ۇلتتىق پوەزيامىزعا اكەلگەن تۇرلىك ىزدەنىستەرى ءوز الدىنا اڭگىمە ەتەرلىك ۇلكەن سالا. ول «تۋعان جەر», «ساعىنىش», «جاناردىڭ وتتى جارقىلىنداسىڭ» «قازاقستان كوكتەمدەرى», ت.ب. ولەڭدەرىمەن پىشىندىك تۇرلەندىرۋ جاساسا, «ءبىر تويىم بار», «اپالارىم», «جيىرما بەس», «دالا كەشىندەگى كورىنىستەر», «اۋەن مەن ىرعاق جىرى», «ءبىر جەتسە مەنىڭ اجالىم جەتەدى», «اعىستار مەن عاسىرلار» سەكىلدى جىرلارىمەن, «كوسموناۆت مونولوگى» پوەماسىمەن ويدى بەرۋ, ولەڭنىڭ سازدىلىعىن, ۇيلەسىمدىلىگىن جەتىلدىرۋ جولىندا كوپتەگەن جاڭالىقتار ەنگىزدى.
تولەگەن اقىندىعىنىڭ اسەرى ونىڭ تۇستاستارىنا دا, ودان كەيىنگى بۋىنداعى اقىندارعا ايتارلىقتاي كۇشتى بولدى. بۇل ۇلتتىق ولەڭنىڭ جەتىلىپ, دامۋى باعىتىنداعى ۇلكەن اقىندىق تابىس سانالادى.
قازاق پوەزياسىنىڭ حح عاسىرداعى جاڭا بيىككە كوتەرىلگەن تۇسىندا تولەگەن ايبەرگەنوۆ شىعارماشىلىعىنا سوقپاي ءوتۋ مۇمكىن ەمەس. ولەڭ ونەرى قانشالىق دامىپ, قانشالىقتى وزگەرىسكە تۇسسە دە تولەگەننىڭ اقىندىق ورنى ارقاشان ساقتالادى. ول ۇلتتىق ونەردىڭ بولمىسىنا رۋحى ءسىڭىپ كەتكەن اقىن.
احمەت ومىرزاق,
اقىن, تولەگەن ايبەرگەنوۆ اتىنداعى سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى
