شىمىلدىقتىڭ ار جاعىنان جەتكەن سىيلىق

– نەشەدەسىڭ؟ – دەپ سۇرا­عان­دارعا ءتورت ساۋساعىمدى شو­شايت­ىپ جاۋاپ بەرەتىن كەزىم. ياعني تورتتەمىن. اپام ءبىر كۇ­نى ەرتەڭ تويعا بارامىز دەپ, كەش­كىسىن بويىمدى, موينىم مەن قولىمدى ولشەپ الدى دا, جۋىن­دىرىپ جاتقىزدى. ءوزى شا­م­­نىڭ جارىعىمەن ماعان كوي­لەك تىگۋگە وتىردى. اپامنىڭ قاي­شىمەن ماتانى قيعانىنا, ودان ينەسىن ساباقتاپ الىپ, تىگە باس­تاعانىنا قاراپ, ەرتەڭ əدەمى كوي­لەك كيەتىنىمدى ويلاپ جاتىپ ۇيىق­تاپ قالىپپىن.تاڭەرتەڭ اپا­منىڭ: – تۇرا عوي, ق ۇلىنشاعىم, تويدان قالىپ قوياسىڭ, كەل, كوي­لەگىڭدى كيگىزەيىن, – دەگەن جىپ-جىلى ۇنىنەن ويانىپ كەتتىم. كۇندە اينالىپ-تولعانىپ ويات­قان­دا ۇيقىمدى اشا الماي ءبىراز جا­تا­تىنمىن, بۇل جولى تويدان قالىپ قوياسىڭعا كويلەك اتى قوسىلعان سوڭ با وزىمشە ۇشىپ تۇرعان بولدىم. بەتى-قو­لىم­دى جۋىپ كەلگەن سوڭ شاشىم­دى ءورىپ, جاڭا كويلەگىمدى كي­گىزدى. كويلەگىم ۇزىن جəنە اي­نال­عاندا ەتەگى دوڭگەلەنىپ, əپ-əدەمى كورىنەدى ەكەن. قۋانىپ كەت­تىم, جۇگىرىپ دالاعا شىقتىم. كورشى ءتəنىمسيا əجەمە كورسەتىپ, ماق­تان­عىم كەلدى. اپام ەكى جاسار ءسىڭ­لىمدى كوتەرىپ, ىلەسە شىقتى. Əجەم ءبىزدىڭ ەسىكتىڭ الدىنداعى ورىك اعاشىنىڭ كولەڭكەسىندە وتىر ەكەن. ءبىزدى كورىپ, ورنىنان تۇردى دا, مەنىڭ ماقتانىپ تۇرعانىمدى اڭعاردى ما: – مەنىڭ قىزىما كويلەك ءتى­گ­ىپ بەرگەنسىڭ بە؟ Əدەمى ەكەن, مۇن­­داي كويلەك تويدا ەشكىمدە جوق شىعار. قۇتتى بولسىن! – دەپ قولپاشتاپ, بەتىمنەن ءسۇي­دى. اپام ەكەۋى وتىرا قالىپ كىش­­كەنە قورجىننىڭ ەكى باسى­نا پەچەنە مە, ماتا ما, ءبىر نəر­سەلەردى تولتىرىپ, ونى ءتəنى­م­سيا əجەم يىعىنا سالىپ ال­دى. اپامنىڭ ارقاسىندا ءسىڭ­لىم بار, ىركەس-تىركەس ءبىراز ءجۇر­­د­ىك. تاڭەرتەڭ شىققاننان كۇن ءسا­س­كەگە جاقىنداعاندا تويلى اۋىلعا جەتتىك. بۇرىن ءۇي­د­ەن ۇزاپ شىقپاعان ماعان مۇن­دا­عى ادام سۇمدىق كوپ جəنە بə­رى ماعان قاراپ تۇرعانداي كو­رىندى. ۇيدەگى باتىرلىق قا­لىپ, اپامنىڭ ەتەگىنەن تاس قىلىپ ۇستاپ الىپ, جارتىلاي جاسىرىنعان كۇيى سىرتتاعى ادامداردىڭ قاسىنان ءوتىپ, ىشكە كىردىك. مۇندا دا تولعان ادام. ور­تاداعى داستارقان باسىنا جا­عا­­لاي وتىرىپ, شاي ءىشىپ, əڭگىمە اي­تىسىپ, ك ۇلىسىپ, دۋ-دۋ ەتەدى. ءبىز­گە دە شەتىنەن ورىن ءتيىپ شاي ءىشىپ, باۋىرساق, ءتəتتى جەپ, كوپ­شىلىككە بويىمىز ۇيرەنىسە باس­تاعان سوڭ جان-جاعىمىزعا اڭداپ قاراي باستادىق. سويتسەك كورشى بولمەدەن قىز-كەلىن­شەك­تەردىڭ سىڭقىلداپ كۇلگەنى, اراسىندا əن ايتقاندارى ەستىلەدى. اپام دا سول جاققا ەلەڭدەي قا­لىپتى. سونى بايقادى ما, وتىر­عانداردىڭ اراسىنان ءبىر əجە اپاما: – كەلىن, سەن جاسسىڭ عوي, بالا­لا­رىڭ­دى الىپ, انا جاس­تار جاعىنا بار, – دەپ بۇيىردەگى ەسىك­تى كورسەتتى. ءبىرىمىزدى كوتەرىپ, ءبى­رى­مىزدى جەتەلەپ, ەسىكتەن كىرگەن اپام­دى بۇرىننان وتىرعان قىز-كە­لىنشەكتەر: – و, جەڭەشە, كەل, كەشىك­تىڭ­دەر عوي, شارشاماي جەتتىڭدەر مە؟ – دەپ جاپىرلاسا قارسى الىپ, ىعىسىپ ورىن بەردى. ورىن­دا­رىنان تۇرىپ تىزە بۇگىپ سəلەم ەتكەن ءۇش-ءتورت جاس كەلىنشەككە اپام دا: «كوپ جاسا, قاراعىم», – دەپ, جايعاسىپ وتىردى. ءبىر جاق­سىسى مۇندا ءوزىم قاتارلى جə­نە ۇلكەندەۋ قىزدار كوپ ەكەن. ءوزىمدى ەركىندەۋ سەزىنىپ, جان-جاعىما قاراي باستادىم. قار­سى الدىمىزدا قىزىل ماتا­دان تىگىلگەن شىمىلدىق قۇ­رۋ­لى. بەر جاعىنداعىلار ەلەڭ­دەپ شىمىلدىقتىڭ ار جا­عىنا قارايدى. ول جاقتان بىرەۋ­دىڭ باسى كورىنە قالسا ءبəرى سو­عان قىزىعا قارايتىنداي. ول باسى كورىنگەن كىسى, كىسى ەمەس-اۋ جەڭەشە شىمىلدىق ەتە­گىنەن, كەيدە قاپتالىنان əل­دە­بىر نəرسەنى بەرى قاراي بەرىپ جىبە­رەدى. قولدان-قولعا وتكەن əل­گى نəرسە بىرەۋگە جەتكەندە وتىر­عاندار جاپىرلاسىپ قا­راي قا­لادى. «نە سالىپتى, نە قا­داپ­تى؟» دەپ سىبىرلاعان سوزدەر شى­مىلدىقتىڭ بەرگى جاعى تۇگىلى ارعى جاعىنا دا ەستىلىپ جاتىر. انا جاقتان سىڭق ەتكەن كۇلكى ەس­تىلەدى... بۇل جاقتا جىمىڭ-جىمىڭ ەتكەن جەڭەشەلەر بالالارىنىڭ تاقياسىنا يا بولماسا بەشپەت, كەۋدەشەسىنە تا­عىلعان تەڭگە, قالتاسىنا سا­لى­نع­ان ويىنشىقتاردى قىزىق­تاپ, مəز-مəيرام... – جەڭەشە, كەلىنگە تاقيا تاس­تا­مايسىڭ با؟ – دەدى ءبىر بويجەتكەن اپاما. – ءيا, تاستايىن, – دەگەن اپام ءسىڭلىمنىڭ تاقياسى مەن مە­نىڭ كويلەك سىرتىنان كيگەن جەڭسىز كەۋدەشەمدى شەشىپ, شىمىلدىقتىڭ ۇستىنەن اسىرا جاس كەلىن وتىرعان جاققا لاقتىردى. ار جاعىنان بىرەۋ قاعىپ العان سەكىلدى, سىبىرلاسىپ جاتقاندارى ەستىلدى. سəل­دەن كەيىن شىمىلدىقتىڭ ەتە­گى ءتۇرىلىپ, ءبىزدىڭ زاتتارى­مىز­دى بەرى قاراي ۇزاتتى. جۇرت نازارى ەندى بىزگە اۋدى. اپام الدىمەن ءسىڭلىمنىڭ تاقيا­سىن الىپ, باسىنا كيگىزدى. تا­قيا­نىڭ الدىڭعى جاعىنا ءتىزى­لە تىگىل­گەن مونشاقتاردىڭ جوعا­ر­عى جاعىنان قادالعان حان تەڭ­گە جارق ەتە قالدى. مەنىڭ كەۋ­دە­شەم­­نىڭ وڭىرىنە دە حان تەڭگە قا­­داپ قايتارىپتى. – اينالايىن, قادامىڭ قۇت­تى بولىپ, ءجۇزىڭ كۇمىستەي جار­قى­راپ ءجۇرسىن, – دەدى اپام, كو­ڭىل­دى داۋسىن شىمىلدىقتان اسى­را. بىزدەن كەيىن دە ءبىراز تاقيا شىمىل­دىق­تىڭ ارعى جاعىنا تاس­تالىپ, ءəلى بەتى دە اشىلماعان جاس كەلىننىڭ قولىمەن قادالعان حان تەڭگە, قولدان كەستەلەنگەن ورا­مال, سول كەزدىڭ نەشەبىر əدە­مى ويىنشىقتارىمەن قوسا قاي­تارىلىپ جاتتى. سول جەردەگى ەسىن ءبىلىپ قال­عان مايدا قىزدار مەن ۇلداردىڭ شى­مىل­د­ىقتىڭ ا­رعى جاعىندا وتىرىپ, بۇلارعا سونداي əدەمى زاتتاردى سىيلاپ جاتقان جاس جەڭەشەنىڭ بەتىن ءبىر كور­گىسى كەلگەنىن, əلدە اعايىندىق جا­قىندىعى, əلدە بۇرىن بار­عان­دى­­­عى سەبەپتى شىمىلدىقتىڭ ار ج­ا­­­عىنا, جەڭەشەنىڭ قاسىنا وتىرىپ ال­­ع­اندارعا قىزىعىپ تا, قىزعانىپ تا قاراعانىن ءوز بويىمداعى سول سəت­تە­گى سەزىمنەن بىلەمىن. سول تويدان ءبىز كوڭىلدى قايت­تىق. جاس كەلىننىڭ قاداعان ەكى كۇ­مىس حان تەڭگەسى اسا ۇلكەن باي­لىق بولماسا دا جاقسى ىرىم, نيەت ەكەن. ال ءتəنىمسيا əجەمە ءبىر اۋىلدىڭ ءۇل­كەنى دەپ ىلۋگە كەل­گەن كويلەكتىڭ ءبى­رىن كي­گىزىپ ءجى­بەرىپتى. يىعى اعارا باس­تا­عان ەسكى كويلەگىن قورجىنعا سالىپ الىپ, جاپ-جاڭا كويلەك كيىپ العان əجەم دە تاڭەرتەڭگى مەن سياقتى ماق­تا­نىپ ءəرى قۋانىپ كەلە جاتتى. ءبىرازدان كەيىن, وڭ-سولى­م­دى تانىپ, əر نəرسەگە قىزى­عۋ­شى­لىعىم ويانا باستاعان كەز­دە انا­منان شىمىلدىقتىڭ ار جا­عىن­دا وتىرعان كەلىنگە تا­قيا تاس­تاۋدىڭ ءمəنىسىن سۇرا­عان­­مىن. – جۇرتىمىزدىڭ ەسكىدەن كە­لە جاتقان سالتى عوي بالام, كۇيە­­ۋگە جونەلتكەن جاق تا ونىڭ قال­­تاسىنا ءبىراز نəرسە سالىپ ءجى­بەرەدى, اقشا, جەڭگەلەرگە ورامال دەگەن سياقتى, لايىقتى نəر­سەلەردى. بارعان سوڭ قىز جا­عى­نىڭ جەڭگەلەرى اقتاراتىن كۇيەۋ­دىڭ قالتاسىن قاراۋ دەگەن ىرىم بولادى. قالتا دەگەن اتاۋى بولماسا اقشادان باس­قاسى قورجىنعا دا سالىنا بە­رەدى. تابىلعان زاتتى جەڭگەلەر ءبو­لى­سىپ الادى. ودان ەشكىم بايىپ كەت­پەيدى, بىراق بابالارىمىزدىڭ قال­دىرعان قۇدالىقتى قىزىقتاۋ ءۇر­دىسى ول. سول سياقتى ۇزاتىلعان قىز­دىڭ دا قالتاسى بوس كەتپەگەن. سىي­عا­نىن قالتاسىنا سالىپ, سىي­ما­عانىن ورامالعا ءتۇيىپ بەرگەن. جəنە ونى جەڭگەلەر المايدى, سول تويعا كەلگەن كىشكەنە بالالارعا ارنالعان بازارلىق. كە­لىننىڭ قولىمەن توقىلىپ, كەس­تەلەنگەن ورامال, تاقياعا, بەش­پەتتىڭ وڭىرىنە تاعاتىن نەشە ءتۇر­­لى تەڭگە, مونشاقتار, قالا بەر­دى ۇساق ويىنشىق, كەلىن بار­عان جەرىندە ءۇبىرلى-ءشۇبىرلى بو­لسىن دەگەن نيەتپەن ىرىمدالاتىن بولۋى كەرەك. قالتاسىنان شىق­قان نəرسەلەرگە قاراپ كەلىن­نىڭ توركىنىنىڭ دəۋلەتىن, ال تەڭگە, مون­شاقتاردى قاداعانىنا, كەس­تە­سىنە قاراپ قولىنىڭ ىسمەر­لى­گىن دە بولجاعان... – دەپ جاۋاپ بەرگەن ەدى انام. مەنىڭ ءتورت جاسىمدا جادىمدا تاستاعى تاڭباداي بەينەلەنىپ قالعان وسى ءبىر جورا­ل­­عى بۇگىندە حالىق جادىنان دا ءىزىم-قايىم ءوشىپ تىنعانداي... وسى شاعىن ماقالانى دايىنداۋ بارىسىندا حابارلاسقان, ءتىپ­تى, ءوزىم قۇرالپى كىسىلەردىڭ ءوزى كور­دىك, بىلەمىز دەي المادى... ال الاڭسىز سəبي شاقتىڭ وسى ءبىر اسەرلەرى ءالى كۇنگە دەيىن سارىالا ساعىنىشتاي ساناما بۇلدىراپ ورالا بەرەدى. ماڭدايلى قوسىمباي اقتاۋ