– دەيدى ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ لاۋرەاتى ورازالى سابدەن
– «ەڭ كەرەمەت يدەيالار داعدارىس كەزىندە تۋادى» دەيتىن ءتامسىلمەن بۇرىننان تانىس ەدىك, ءسىرا, داعدارىس كەزىندە دارا ءمۇمكىندىكتەردىڭ كوزى اشىلاتىنى راس بولسا كەرەك. دامىل تاپپايتىن ادەتىڭىزگە سالىپ ءسىزدىڭ اۆتورلىعىڭىزبەن « ۇلى جىبەك جولىنداعى «تۇركىستان ءوڭىرى» رۋحاني-جاڭا تەحنولوگيالىق كلاستەرى» دەگەن وتە اۋقىمدى جوبا دۇنيەگە كەلىپ وتىر ەكەن. يدەيا قالاي تۋدى؟
– بۇگىندە «ادام ءۇشىن دە, الەم ءۇشىن دە ەڭ قىمبات, ەڭ تاپشى نە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەمەگەن ادام كەمدە-كەم شىعار. بۇل سۇراقتىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىنەن باستاپ «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنە دەيىن تەگىس تولعاندىراتىنى انىق. جاھاندانۋ زامانىندا جۇتىلىپ كەتپەۋدى ويلاپ ءجۇرگەندە, داعدارىس كەلىپ, بۇكىل ادامزات جانتالاسا دامۋدىڭ جاڭا جولىن تابۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر. ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلدەن باستاپ, الدامشى ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە ءۇمىتىن ۇزبەي كەلە جاتقان دامۋشى ەلدەرگە دەيىن كەرەگى نە نارسە؟ يدەيا!
ەكونوميست رەتىندە ايتايىن, ينۆەستيتسيا يدەياعا كەلەدى, ينتەگراتسيالىق دامۋ تەك سوندا عانا ءورىس الادى. دۇنيە جۇزىندە ميللياردتاعان دوللار اقشا اينالىمدا ءجۇر. ءبىراق داعدارىستان شىعاراتىن ناقتى جوبالار جوق. وسىدان كەيىن مەن مىنانداي قورىتىندىعا كەلدىم: الەمدىك پسيحولوگيانى وزگەرتەتىن, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتاتىن, ادامزاتتى ءوز ۇيىندە ءتارتىپكە شاقىراتىن ۋاقىت كەلدى.
حوش, سونىمەن ۇزاق ۋاقىتتىق تولعانىستان كەيىن «جاڭا تۇركىستان» جوباسى ءپىسىپ-جەتىلدى. العاش داعدارىس تۋعاندا, اقىلدى باستىڭ ءبارى الەم جۇرتىنا: «جاۋابىن ماركستەن تاباسىزدار» دەپ جار سالدى. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستىڭ پايدا بولۋى مەن ودان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ, قارجىلىق قيىندىقتى جەڭۋدى ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرگەن بىردەن-ءبىر دانىشپان ماركس ەكونوميستىڭ ءىلىمى ءالى دە وزەكتى. وسىنى تۇسىنگەن نەمىس حالقى 2006 جىلدان باستاپ 2011 جىلعا دەيىن ماركستىڭ ەڭبەكتەرىن ميلليونداعان تيراجبەن قايتا باس-
تىرىپ شىعارىپ, مەملەكەت اتاۋلىنىڭ بارىنە ۇسىنىپ قانا قويماي, ودان مولدەكتەتىپ پايدا دا تاپتى. يدەيا اۆتورى رەتىندە مەن ماركس مىسالىنان دا ءسال ارىرەك كەتىپ, «داعدارىس نەدەن تۋدى؟» دەگەن سۇراققا وزىمشە جاۋاپ ىزدەدىم. تاپقانداي بولدىم. ابايدى انىقتاپ وقىعان ادام ونىڭ «تولىق ادام بولۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنگەن سىرى مەن كورىنبەگەن سىرىن بىردەي ءبىلىپ, مەڭگەرۋى كەرەك» دەگەن عاجاپ ويىنىڭ سىرىنا بويلار ەدى. اباي ايتىپ وتىرعان «ءدۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى», ول – ماتەريالدىق الەم, ياعني, ءۇي, جالاقى, بايلىق سەكىلدى الەۋمەتتىك تۇرمىس قاجەتتىلىكتەرىنەن تۋىندايدى. مۇنى شەتەلدىكتەر بىزگە قاراعاندا ارتىعىمەن يگەردى. G8, G20 توبىنداعى مەملەكەتتەردىڭ باسقارۋىنداعى ترانسۇلتتىق كومپانيالار دۇنيە ءجۇزى بايلىعىنىڭ 60 پايىزىن قولىندا ۇستاپ وتىر. بۇلار ءبىزدى قايدا باستاپ الىپ بارا جاتىر, تۇبىنە بويلادىق پا؟
ابايدىڭ «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى» دەگەنىنە كەلەيىك, ول – رۋحاني قۇندىلىق ەدى. ءبىزدىڭ تىلسىم سىرعا تولى رۋحاني ءالىمىزدى مەڭزەپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, جان عىلىمى اينالىساتىن «دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن» جاعىنا قاراعاندا, ءدۇنيەنىڭ «كورىنەتىن جاعى» كۇشتىرەك بولىپ شىقتى: ءتان عىلىمى كوبىرەك قىزىقتىرىپ, ناپسىلىك جولعا ۇرىنىپ, دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنىپ, كىسىلىك قاسيەتتەردى, ادام كاپيتالى, مادەنيەت, تاريحي قۇندىلىق, كەرەك بولسا, مورال, مىنە, وسى ىزگىلىكتىڭ ءبارى دالادا قالدى. ماتەريالدىق قۇندىلىقتى بارىنەن بيىك قويعان دامىعان مەملەكەتتەردەگى سانا داعدارىسىنىڭ سوڭى ەكونوميكالىق داعدارىسقا الىپ كەلدى. قازىرگى قارجى داعدارىسى ادامدى ەكونوميكالىق جاعىنان عانا ەمەس, ءوز بولمىسى الدىندا ءوزىن ءدارمەنسىز ەتىپ, نەنى قۇندىلىق ساناپ, نەنى قارمانارىن ءبىلمەي داعدارتىپ وتىر.
قازىر الەم استان-كەستەن, اتوم, حيميالىق, بيولوگيالىق, سۋتەگى قارۋىن جاساپ, ءبىر-بىرىمەن ءباسەكەگە ءتۇسىپ, جانتالاسۋدا. ءبىر سوعىستىڭ ءورتى باسىلماي جاتىپ, ەكىنشىسى تۇتانادى, ىمىراسىز ءمۇددەلەردىڭ جانتالاسا قارۋلانىپ, جاڭا قايشىلىقتى ويلاپ تابۋىنا الەم حالقىنىڭ ەتى دە ۇيرەنىپ بارا جاتقانداي. وسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى رۋحاني قاسيەتتەردىڭ ازىپ-توزعانىنان, قوعامدى ىزگىلەندىرۋدىڭ ۇمىتىلعانىنان ەكەندىگىندە ەش كۇمان جوق. مىنە, «جاڭا ءتۇركىستان» يدەياسى دا وسى كەزدە تۋىپ وتىر. ۇلى ابايدىڭ الەمدىك ءدارەجەدەگى رۋحاني شىڭعا كوتەرىلۋى, ونىڭ ءوز حالقىنىڭ سان عاسىرلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تەرەڭ يگەرۋىنىڭ, باتىس پەن شىعىستىڭ وزىق مادەنيەتىن بويىنا سىڭىرە, ءۇيلەستىرە ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا عانا ءمۇمكىن بولعانى بەلگىلى.
– مۇنداي يدەيانى جاساقتاۋدا ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, وركەنيەتى, ءمادەنيەتى تۇتاس ەسكەرىلۋى ءتيىس. ءازىرگە تۋىنداۋ ساتىسىندا تۇرعان ءسىزدىڭ يدەياڭىزدى ۇلتىمىزدىڭ ءوتكەن باي تاريحىن كادەگە جاراتۋدىڭ قارلىعاش جوباسى دەلىك. سوندا بۇل يدەيانىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە نەنى نەگىزگە الىپ وتىرسىز؟
– بۇل جوبانى جاساۋ ءۇشىن مەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ 5 مىڭ جىلدىق تاريحىنا, ءوز تاريحىمىزعا, ازيا جانە ەۋروپانىڭ دامۋ تاريحىنا قايىرا ءبىر شولۋ جاسادىم. قازىرگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى جاڭالىقتاردى, امەريكانىڭ «سەليكون جازىعىن», نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن جۇمىستار تەگىس قارالدى. و باستا تاريح-تاعدىر بىزگە ەكى ءمۇمكىندىك بەرگەن ەدى. ءبىرىنشىسىن ءبىز پايدالانا المادىق. قولدان ءجىبەرىپ العان ول مۇمكىندىكتىڭ ءتوركىنى مىناۋ: بۇدان 1000-1500 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ شىعىس ەلدەرى دامۋدىڭ شىرقاۋ بيىگىندە بولدى. وركەنيەت شىعىستان تارادى. مەديتسينا دا, ماتەماتيكا دا, ءساۋلەت تە, ادەبيەت تە, عىلىم دا شىعىستا بولدى. ال بۇل كەزدە ەۋروپا ارتتا قالعان ەدى. سوعىس پەن ءبۇلىكتەن كوز اشپادى. بىراق ءبىز ول ءمۇمكىندىكتى ۇستاپ قالا المادىق. ءدىن كەلدى. بىراق ءدىن عىلىمدى دامىتۋعا تىكەلەي مۇرىندىق بولا المادى. ءبىز ءدىن ءمازحابتارىنىڭ اينالاسىندا جۇرگەنىمىزدە, ەۋروپا الاپات جىلدامدىقپەن العا شىعىپ كەتتى. كەيىنگى بەس عاسىر – ەۋروپانىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعى. شىعىس وركەنيەتىنەن جەتكەن جاڭالىقتاردى الىپ, جىلۋ ماشيناسىن جاساپ, تەڭىز كولىگىن, زاۋىت-فابريكالار سالىپ, ءوندىرىستى دامىتتى. ءبىر عانا ۇلىبريتانيانىڭ قالاي دامىعانىن لوندون وليمپياداسى اشىلعاندا كوردىك. ءتۇسىنەمىن, ەۋروپاعا فارادەي, ەديسون, ەينشتەين, نيۋتون, گەگەل, ريكاردو, ماركس كەلدى. ءوندىرىستىك رەۆوليۋتسيا جاسالدى. شىعىس عۇلامالارىنىڭ اشقان جاڭالىقتارىن ولار ءارى قاراي دامىتىپ الىپ كەتتى. قازىر ەۋروپا بىزگە ءۇيرەتۋدە. مەنىڭ يدەيامنىڭ كىندىگى وسى ەكىنشى مۇمكىندىككە بايلاۋلى.
– قالاي؟ جالپى, بۇل يدەيا قولداۋ تاپقان با, تاپسا, كىمدەردىڭ تاراپىنان؟
– وتكەن – ءوتتى. وتكەنگە وكىنبەي, «ەكى دۇنيە بەسىگى» بولعان ءتۇركىستاندى قايتا جاڭعىرتۋدى ءبۇگىن قولعا الساق تا, كەش ەمەس. ال «قالاي جاڭعىرتامىز؟» دەگەن سۇراق كولدەنەڭ قويىلسا, وعان جاۋاپ رەتىندە اتا-بابامىزدىڭ ءبىزگە قالدىرعان مۇراسى مەن ۇلى جىبەك جولىن, تۇركىستاندى الىپ وتىرمىن. قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى تەكتىلىك, قان تازالىعى, عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى جوعارى ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. دەمەك, ۇلتتىق گەنەقورىمىز دا تابيعي بايلىقتارىمىز سەكىلدى ءبىزدىڭ ۇلكەن باسىمدىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. الدىمىزداعى نەگىزگى مىندەت – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءححى عاسىر رۋحانيات عاسىرى بولادى. ەجەلگى تۇركىستان بايىرعى رۋحاني ورتالىق رەتىندە ۇلى جىبەك جولىندا ەرەكشە ورىن يەلەنگەندىگى تاريحتان ءمالىم. ال, شىعىس وركەنيەتىنىڭ جاڭعىرىعى بولىپ قالعان جىبەك جولى بويىنىڭ اسا ءىرى ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى بولعان تۇركىستان قازاق جەرىندە تۇر. تۇركىستان دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «تۇركىلەر مەكەنى» دەگەندى ءبىلدىرەدى. ەجەلگىنى قويعاندا, ءVى-ءVىىى عاسىرلاردىڭ وزىندە وسى وڭىردە جالپى تۇركى قاعاناتى, ياعني, ءتۇركىتىلدەس حالىقتار ءومىر ءسۇردى. كەيىن تاريحتىڭ اعىمىنا قاراي ءتۇركىتىلدەس حالىقتار ءار جاققا شاشىراپ, جەكە-جەكە مەملەكەت بولىپ كەتتى دە, قارا شاڭىراقتىڭ يەسى بولىپ, ءبىز, قازاق ەلى قالدىق. سوعان قاراماستان, ولار قازاق جەرىندەگى تۇركىستاندى وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ شىققان تەگى, «اتاجۇرت» دەپ اتايدى. ءتۇركىستاندى رۋحاني استانامىز دەپ تانيدى. مىنە, وسى ەلدەردىڭ بارشاسى «جاڭا تۇركىستان» يدەياسىن قولداپ وتىر. 2014 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وسى ماسەلەگە وراي ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان قاتىسقان ەلدەردىڭ عالىمدارى تەگىس قۋاتتادى. كونفەرەنتسيا قابىلداعان قارار مەن ۇسىنىس ۇكىمەتكە جولدانعان. جالپى, بۇل جوبا جەكە كىتاپشا بولىپ جارىققا شىققان.
– بازبىرەۋلەر تۇركىستاندى تەك قازاق ەلىندەگى كوپ قالانىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرادى. وسى كلاستەرلىك جوباڭىز ارقىلى تاريحتا « ۇلى قالا» اتانعان تۇركىستان ۇعىمىن كەڭ اۋقىمعا الىپ شىعۋ كوزدەلىپ وتىر-اۋ, شاماسى...
– ءدال وسىلاي. تۇركىستاندى ءبىر قالانىڭ اينالاسىندا ەمەس, شىعىس رۋحانياتىنىڭ ايناسى رەتىندە جالپى كلاستەرلىك ۇعىمدا قاراستىرۋدى ءجون ساناپ وتىرعان سەبەبىم دە سول. قالا ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تۇر, يدەيا ءبىزدە, ەندەشە, نەگە ونى ءوز كادەمىزگە جاراتپاسقا؟ «تۇركىستان ءوڭىرى» رۋحاني جانە جاڭا تەحنولوگيالىق كلاستەرىن قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات تا سول – تۇركىستاندى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ, سول ارقىلى قوعامدى ءىزگىلەندىرۋگە, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قادام جاساۋ. ءبىز رۋحاني-ءمادەني دامۋدى العا ۇستاپ, سونىمەن قاتار, 6-شى جاڭا جوعارى تەحنولوگيانى ۇيلەستىرىپ, وسى ەكەۋىن ءىس-جۇزىندە بىرگە, ءبىر ۇدەرىس رەتىندە ءجۇرگىزگەندە عانا جاڭاشا دامي الامىز.
بىراق بۇل يدەيانىڭ دا ويلانتاتىن تۇسى بار. ەگەر تۇركىستاندى تەك رۋحاني ازىق جاسايمىز دەسەك, ول ازدىق ەتەدى. داعدارىس ءالى جالعاسادى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قازىر دامىعان G8 مەملەكەتتەرى التىنشى تەحنولوگيالىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدە, ولار: نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, عارىش تەحنولوگياسى, گەن ينجەنەرياسى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيا, مىنە, وسىنى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر. ەگەر رۋحانيات پەن ءدىندى عانا قۇندىلىق دەپ تانىپ, تەحنولوگيانى تاسادا قالدىرساق, دامۋ كوشىنە تاعى دا ىلەسە الماسىمىز انىق. «سەليكون جازىعىن» مىسالعا كەلتىرسەم, ارتىق بولماس. بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن دانىشپان عالىمدارىنىڭ ءبارى سول جەردە ءتىزىلىپ وتىر. الەمنىڭ العا جىلجۋى ءۇشىن ءبىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ, جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ, دامىتىپ وتىرعان سول ورتالىق, بىراق كۇندىز قولىڭا شىراق الىپ ىزدەسەڭ دە, ول جەردەن رۋحانياتتى تاپپايسىڭ. ال رۋحانياتسىز مۇنىڭ ءبارى بەكەر. وزىق تەحنولوگيامەن ءبىراز جەرگە شارىقتاپ بارۋعا بولادى, الايدا, رۋحانياتسىز باياندى ەتىپ ۇستاپ تۇرۋ ءمۇمكىن ەمەس.
– دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كلاستەرلىك جۇيەمەن دامۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءسىزدىڭ دە جوباڭىز كلاستەرگە نەگىزدەلگەنىنە قاراعاندا, تالاپتار ءمۇددەلەس, ءوزارا تىزبەكتەلگەن ءتاسىلمەن ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى قىزمەت اتقارا ما؟ كلاستەرلەر تۋرالى تاراتا ايتساڭىز...
– بۇل جوبادا التى كلاستەر بار. اتاپ ايتايىن: ءبىرىنشىسى – ادامي كاپيتال نەگىزىندە تۇرعىزىلعان رۋحاني كلاستەر, ەكىنشىسى – تەحنولوگيالىق كلاستەر, ءۇشىنشىسى – تۋ-
ريزم, ءتورتىنشىسى – لوگيستيكالىق, بەسىنشىسى – ينفراقۇرىلىم, التىنشىسى – جاڭا اۋىل كلاستەرى. مىنە, التى كلاستەر – التى جوبا. مەنىڭ بار ارمانىم – وسى كلاستەرلەر ارقىلى تۇركىستاندى رۋحاني جاڭعىرتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ.
اڭگىمەمىزدى رۋحاني كلاستەردەن باستايىق. تۇركىستان قالاسىن باسقا شاھارلاردى ايتپاعاندا, ىرگەسىندە تۇرعان بۇقارا, سامارقانداعى رەگيستان سياقتى, سوناۋ ءتاج-ماحالداي ەسكى ساۋلەت ونەرى ۇلگىسىمەن سالۋدى باستاۋ كەرەك. كونە ناقىشتاعى قالا كەز كەلگەن تۋريستىڭ دە كوڭىلىن اۋدارادى. «جاڭا ءتۇركىستان» ورتالىعىن سالۋعا تۇران دالاسىنا اتاجۇرت دەپ قاراپ, تۇرىك, وزبەك, ازەربايجان, ءتۇركىمەن, قىرعىز, تاتار, تاعى باسقا ەلدەر جانە جالپى يسلام الەمى دەپ تانىلعان اراب, يران, مىسىرلىق مەملەكەتتەر ءوز كومەگىن بەرەر دەگەن ءۇمىت بار. ولار ءوزدەرىنىڭ تاريحي اتاجۇرتىندا ءوز ۇلتىنىڭ ناقىشىمەن عاجاپ ەسكەرتكىشتەر, ءزاۋلىم عيماراتتار سالۋدان قاشقاقتاماۋى كەرەك. كيەلى ءتۇركىستان جەرىندە مۇسىلمان حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحىن كوز الدىمىزدا بەينەلەيتىن ءبىزدىڭ ۇلى تاريحي تۇلعالارعا, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىنە پانتەوندار, ەسكەرتكىش, كەسەنەلەر قويىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ويىمىز, وسى تۇركىستاندى ءىس جۇزىندە رۋحاني استاناعا, ءمادەني, عىلىمي ورتالىققا اينالدىرا وتىرىپ, ءححى عاسىردىڭ تالابىنا ساي پرەزيدەنتتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق يدەياسىمەن تامىرلاستىرا دامىتۋ بولماق. ول ءۇشىن: 1) پارلامەنتتە «جاڭا تۇركىستان – رۋحاني استانا» تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى كەرەك; 2) ءتۇركىستان وڭىرىنە «ەركىن ەكونوميكالىق ايماق» مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك; 3) تۇركىستان ايماعىن 5 جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتۋ قاجەت; 4) حالىقارالىق ءدىن اكادەمياسىن اشىپ, ءدىنتانۋ ورتالىعى قۇرىلسا, ول قوعامدى ءىزگىلەندىرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسار ەدى; 5)قوعامدى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى «عىلىم ورتالىعىن» اشۋ. قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن اشۋ. مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ. جاڭا مورالدىق كودەكس قابىلداۋ; 6) كونە تاريحتان باستاپ, ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى داۋىرلەردى قامتيتىن «تاريح قازىناسى» اتتى مۇراجاي اشۋ.
تەحنولوگيالىق كلاستەرگە كەلەيىك. بىزدە حالىق سانى از, ال از ەلگە وزىق تەحنولوگيا كەرەك. ءتۇركىستانعا تاياق تاستام جەردە كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ءۇلگىلى قالالارىنىڭ ءبىرى بولعان كەنتاۋ تۇر. وسى كەنتاۋدا 6-تەحنولوگيالىق جۇيەلى جاڭا زاۋىتتار سالۋ كەرەك. قالانىڭ ادام ءجانە ءوندىرىستىك الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ونداعى ەكسكاۆاتور, ترانسفورماتور زاۋىتتارىن, «اششىسايپوليمەتالل» اق جانە باسقا دا زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس كۇشىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەت. قالانىڭ استىندا مول ۋران قويماسى بار. ال ۋران بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الدىڭعى ورىندامىز. قىر استىندا بايقوڭىر تۇر. جاڭا باعىتتاعى جوعارى تەحنولوگيالىق ماماندار دايارلاۋ ورتالىعىن جانە يادروسىز قاۋىپسىز «بايقوڭىر-سەمەي»
پاركى سالىنسا, بۇل قالالاردى ينۆەستيتسيالىق جوبا رەتىندە تەحنولوگيالىق جاعىنان يگەرۋدى رەسەي مەن قىتايدىڭ ءوزى-اق قولعا العان بولار ەدى.
جاڭا ۇلگىدەگى «اۋىل كلاستەرىن» جاساۋ قاجەتتىگى – ۋاقىت تالابى. ول «ءححى عاسىرداعى قازاق اۋىلىنىڭ سيپاتى قالاي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلەگە ناقتى جاۋاپ بولماق. كەنتاۋ مەن تۇركىستاننىڭ اراسى – 40 شاقىرىم. وسى ورتاعا اۋىل كلاستەرىن جاساۋعا ابدەن بولادى. ەگىنى بار, جەمىس-جيدەگى, ەتى, ءسۇتى, قۇسى بار, مىڭداعان شاعىن كاسىپتى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان جەر. بۇعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تابيعي ىنتاسىنىڭ ءوزى بەيىم. بۇل كلاستەر بويىنشا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, ەلدى مەكەندەگى حالىق تۇراقتاندىرىلادى, ال ول دەموگرافياعا دا ءسوزسىز ىقپالىن تيگىزەدى.
ءتورتىنشىسى, تۋريزم كلاستەرى. تۋريزم دەگەندە تەك تۇركىستاندى عانا ەلەستەتۋدىڭ قاجەتى جوق. «ءتۇركىستاندىق تۋريزمگە» 362 اۋليەلى ماڭعىستاۋ دا, اشىق اسپان استىندا جاتقان شىعىستاعى بەرەل دە, كولساي مەن شارىن دا, بۋراباي دا كىرەدى. ياعني, مۇنىڭ اۋماعى ءبۇكىل قازاقستان جانە ورتالىق ازييانى قامتيتىن بولادى. بۇل, ءبىر جاعى, مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا مول ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ال جىبەك جولى ترانسپورتتى-لوگيستيكالىق كلاستەر شاعىن يننوۆاتسيالىق بيزنەس ورتالىعى, تەحنوپوليس, تەحنولوگيالىق كوللەدج جانە تاعى باسقا ينفراقۇرىلىمداردى قامتيدى. باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىندا ءتۇركىستان ارقىلى بارلىق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كولىك-جۇگى وتەدى. جوبا بويىنشا, ءىرى حالىقارالىق حاب جاسالسا, 30 پايىزدان ارتىق تابىس تەك لوگيستيكادان تۇسەدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە, بۇل يدەيا ءىسكە اسسا, جوبا جۇمىسىنا 400 ملن حالىق قاتىسار ەدى.
– كەشىرىڭىز, 400 ملن ادام ارسەنالىن قايدان الىپ وتىرسىز؟
– قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالقى, قارادۇرسىن ەسەپپەن العاندا, 70-80 ملن, قىتايدىڭ باتىسى, اۋعانستان مەن پاكىستان, يران, يراك, تۇركيا, بۇلاردىڭ ءبارى «ۇلكەن ازيا» ەلدەرى. تەگى – مۇسىلمان, تۇراعى – شىعىس. شىن قىزىعۋشىلىق تانىتسا, ءبارى دە «ءتۇركىستان يدەياسىمەن» قۋانا, قۇلشىنا اينالىسار ەدى. بۇل جوبا ۇلكەن ايماقتىڭ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ارقىلى الەمگە جاڭا رۋحاني-تەحنولوگيالىق دامۋ جولىمەن ادامزاتتى وركەنيەتتى دامىتۋعا بولاتىنىن كورسەتە الادى. ءار جوبامدى, وسى جوباداعى ءار كلاستەردىڭ قۇنىن قۇرىلىس ينستيتۋتتارىمەن ءبىرگە ەسەپتەپ شىعارىپ تا قويدىم. مۇسىلمان حالقى بۇگىندە 1 ملرد 300 ملن, 2020 جىلى 1,8 ملرد ادامعا جەتەدى ەكەن. بۇل دەگەنىمىز – بۇكىل الەم حالقى سانىنىڭ 25 پايىزى. وسى حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىرلىكتە ۇستايتىن رۋحاني تەگەرشىگى مىقتى يدەيا ولارعا دا قاجەت. مەن دەگەن ەۋرووداقتىڭ وزىندە بار بولعانى 500 ملن حالىق تۇرادى.
– تۇركىستاندى رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ جوباسى جۇزەگە اسسا, بۇل يدەيا قازاق حالقىنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرۋمەن قاتار, ءتۇركى جۇرتىن, بۇكىل يسلام الەمىن بىرىكتىرەتىن ءبىر رۋحاني ءوركەنيەتتى ورتالىققا اينالار ءتۇرى بار. بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋدىڭ تەتىگى قايدا دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەزىندە وسىنداي قۋاتتى جوبانى قارجىلاندىرۋ تۋرالى سۇراق تۋى زاڭدى. ەكونوميست رەتىندە, مەنى دە كەز كەلگەن جوبانىڭ نارىقتىق تيىمدىلىگى قىزىقتىرادى. 6 كلاستەر بويىنشا «قۇرىلىستىق سنيپپەن» قۇرىلىس ينستيتۋتى قارجىلىق ەكونوميكالىق ەسەبىن جاساپ قويعانىن جوعارىدا ايتتىم. بىرىنشىدەن, زاڭ بويىنشا كوزدەلەتىن مەملەكەتتىك, رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى. قازىرگى 100 ملرد $-عا جەتكەن ۇلتتىق قوردان كەلەشەك ءۇشىن قاراجات ءبولۋ. ەكىنشىدەن, تۇركى الەمىنىڭ كىندىك قالاسى رەتىندە ءتۇركىستاندى قايتا وركەندەتىپ, رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ ماقساتىندا «حالىقارالىق قور» قۇرۋ دا بۇل ىسكە كوپ دەمەۋ بولماق. ءۇشىنشى, يننوۆاتسيالىق, جاڭا تەحنولوگيالىق جوبالارعا شەت ەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلادى. ءتورتىنشى, بۇل شاراعا يسلام ەلدەرى اتسالىسادى دەگەن ءۇمىت زور. بۇرىن پارلامەنت توراعاسى بولعان, بۇگىنگى قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدىعاني ەركەباەۆپەن ءوز ويىمدى بولىسكەنىمدە, ول: «بۇل عاجاپ يدەيا ەكەن, ەگەر بۇل جوبا قولعا الىنار بولسا, تۇركىستاندا ماناستىڭ پانتەونىن سالىپ بەرەر ەدىك» دەپ وتىر. وزبەك كورشىلەرىمىز دە ۇلىقبەك پەن اقساق تەمىردىڭ, ءتۇركىمەن جۇرتى قورقىتتىڭ پانتەونىن سالىپ بەرۋگە ءازىر. «قارجى قايدان؟» دەپ قينالاتىن تۇگى جوق, يدەيانى ءىلىپ ءتۇسىپ, ىسكە اسىراتىن كۇش تابىلسا, ءوز ءيميدجى ءۇشىن كۇللى تۇركى جۇرتى دا, ءوز ەلىمىزدەگى وبلىستار دا اسارلاتا كىرىسىپ, كومەك قولىن سوزادى دەپ ويلايمىز. كوكشەتاۋلىقتار ابىلاي حاننىڭ, ماڭعىستاۋلىقتار 362 اۋليەنىڭ پانتەون-بەلگىتاس, ەسكەرتكىشتەرىن سالۋعا قۋانا كەلىسەتىن بولار؟ سونىڭ ناتيجەسىندە حالقىمىزدىڭ تاريحي بەلەستەردەگى ەرلىك ىستەرى, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىنىڭ تۇتاس كارتيناسى جاسالادى. زاڭدى ءجانە جەكە تۇلعالار دا جوبانى قارجىلاندىرۋعا تارتىلادى. ەلىمىزدە باي-قۋاتتى ازاماتتار جەتەرلىك, جەرگە قاراتپاس!
ەگەر ەلىمىزدە وسى جوباعا قاتىستى ساياسي وڭ شەشىم قابىلدانسا, بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن تابۋعا بولاتىن ەدى. جالپى, جوبانىڭ قۇنى 8 ملرد دوللاردان اسادى. ارينە, ازىرگە جوبانىڭ جورامال ەسەبى عانا, بۇل ءالى تولىقتىرىلىپ, ناقتىلانادى.
– كوپتىڭ كوكەيىندە «ەكسپو ءبىتكەن سوڭ نە جاسايمىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ بۇلكىلدەپ تۇراتىنى راس, ءسىزدىڭ يدەياڭىز ەكسپو-نى ساباقتاستىرا جالعاپ كەتەتىن جوباعا ۇقساۋىمەن نازار اۋدارتادى. تۇركى ەلدەرىن جوعارى دەڭگەيدەگى ينتەگراتسياعا جەتەلەيتىن يدەياڭىزدى كوپشىلىكتىڭ قولدايتىنىنا سەنىمدىسىز بە؟
– جوبا ماعان ەمەس, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك. «تۇركىستاندى رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ» جوباسى جۇزەگە اسقان جاعدايدا, بۇل ەۋرازيالىق تۇتاستىقتى قامتيتىن قوزعاۋشى كۇشتىڭ بىرىنە اينالارىنا شەك كەلتىرمەيمىن. «جاڭا تۇركىستان» رۋحاني ورتالىق رەتىندە دامىسا, مادەني-رۋحاني ماڭىزى بار ءدۇنيەنى قالت جىبەرمەي, قاداعالاپ, قامقورلىعىنا الاتىن بۇۇ-نىڭ, يۋنەسكو-نىڭ تىكەلەي نازارىندا بولۋى ءتيىس. وسىلايشا, قازاقستان ءدۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا زور مۇمكىندىك الادى. قازاقستان ەڭ باي ۋرانى بار, عارىش ورتالىعى بار ءال-قۋاتى كۇشتى ەل بولسا دا, ول ءوزىنىڭ يادروسىز داميتىن زايىرلى, بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن مەملەكەت ەكەنىن دۇنيە ءجۇزىنە كورسەتە الادى. ءسوزىمدى اعىلشىن عالىمى ءارى ساياساتكەرى ح.ماككيندەردىڭ ءسوزىمەن ءتۇيىندەسەم: «ەۋرازيانى باقىلاعان ەل – ءبۇكىل دۇنيەجۇزىن دە باقىلايدى». قۇداي وسىعان جەتكىزسىن!
حالىقارالىق دەڭگەيدە «جاڭا تۇركىستان» باتىس پەن شىعىستى بىرىكتىرەتىن, اراسىنا التىن كوپىر سالىپ ينتەگراتسيالايتىن ۇلى جىبەك جولى الەمىنىڭ الەۋەتتىك ءمۇمكىندىكتەرىن كورسەتەتىن عاسىرلىق رۋحاني ورتالىققا اينالاتىنىنا سەنەمىن. ەڭ نەگىزگىسى, قازاق قاۋىمى ادامزات قوعامىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە العا قاراي ەركىن جىلجۋعا مول ءمۇمكىندىك الادى. شىعىستىڭ قايتا وياناتىن كەزى كەلدى. ءبىز تۇركىستانعا قايتا ورالامىز. تۇركىستاندى قايتا تۇلەتىپ, رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ ءۇشىن ەكسپو-2017 وتكەننەن سوڭ وسى جوباعا كىرىسكەنىمىز ءجون. ءدال قازىر ەلدىڭ بىرلىگىن, ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قوساتىن, ءار وتباسىن وياتاتىن ۇلتتىق يدەيالاردىڭ كوپ بولعانى قاجەت-اق. شىنىمدى ايتسام, «جاڭا تۇركىستان» يدەياسىنا بايلانىستى كوپتىڭ پىكىرىن بىلگىم كەلەدى. جۇرەكجاردى جوبامدى حالىقتىڭ نازارىنا, تالقىسىنا سالا وتىرىپ, تولىقتىرار قوسىمشا وي-كوزقاراس كۇتەتىنىمدى دە جاسىرمايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
– «ەڭ كەرەمەت يدەيالار داعدارىس كەزىندە تۋادى» دەيتىن ءتامسىلمەن بۇرىننان تانىس ەدىك, ءسىرا, داعدارىس كەزىندە دارا ءمۇمكىندىكتەردىڭ كوزى اشىلاتىنى راس بولسا كەرەك. دامىل تاپپايتىن ادەتىڭىزگە سالىپ ءسىزدىڭ اۆتورلىعىڭىزبەن « ۇلى جىبەك جولىنداعى «تۇركىستان ءوڭىرى» رۋحاني-جاڭا تەحنولوگيالىق كلاستەرى» دەگەن وتە اۋقىمدى جوبا دۇنيەگە كەلىپ وتىر ەكەن. يدەيا قالاي تۋدى؟
– بۇگىندە «ادام ءۇشىن دە, الەم ءۇشىن دە ەڭ قىمبات, ەڭ تاپشى نە؟» دەگەن ساۋالعا جاۋاپ ىزدەمەگەن ادام كەمدە-كەم شىعار. بۇل سۇراقتىڭ الەمدىك ەكونوميكانىڭ جەتەكشى مەملەكەتتەرىنەن باستاپ «ءۇشىنشى الەم» ەلدەرىنە دەيىن تەگىس تولعاندىراتىنى انىق. جاھاندانۋ زامانىندا جۇتىلىپ كەتپەۋدى ويلاپ ءجۇرگەندە, داعدارىس كەلىپ, بۇكىل ادامزات جانتالاسا دامۋدىڭ جاڭا جولىن تابۋدىڭ قامىنا كىرىسىپ جاتىر. ازۋىن ايعا بىلەگەن ەلدەن باستاپ, الدامشى ءۇمىتتىڭ جەتەگىندە ءۇمىتىن ۇزبەي كەلە جاتقان دامۋشى ەلدەرگە دەيىن كەرەگى نە نارسە؟ يدەيا!
ەكونوميست رەتىندە ايتايىن, ينۆەستيتسيا يدەياعا كەلەدى, ينتەگراتسيالىق دامۋ تەك سوندا عانا ءورىس الادى. دۇنيە جۇزىندە ميللياردتاعان دوللار اقشا اينالىمدا ءجۇر. ءبىراق داعدارىستان شىعاراتىن ناقتى جوبالار جوق. وسىدان كەيىن مەن مىنانداي قورىتىندىعا كەلدىم: الەمدىك پسيحولوگيانى وزگەرتەتىن, رۋحاني قۇندىلىقتاردى قايتا جاڭعىرتاتىن, ادامزاتتى ءوز ۇيىندە ءتارتىپكە شاقىراتىن ۋاقىت كەلدى.
حوش, سونىمەن ۇزاق ۋاقىتتىق تولعانىستان كەيىن «جاڭا تۇركىستان» جوباسى ءپىسىپ-جەتىلدى. العاش داعدارىس تۋعاندا, اقىلدى باستىڭ ءبارى الەم جۇرتىنا: «جاۋابىن ماركستەن تاباسىزدار» دەپ جار سالدى. دۇنيەجۇزىلىك داعدارىستىڭ پايدا بولۋى مەن ودان شىعۋدىڭ جولدارىن كورسەتىپ, قارجىلىق قيىندىقتى جەڭۋدى ەگجەي-تەگجەيلى تۇسىندىرگەن بىردەن-ءبىر دانىشپان ماركس ەكونوميستىڭ ءىلىمى ءالى دە وزەكتى. وسىنى تۇسىنگەن نەمىس حالقى 2006 جىلدان باستاپ 2011 جىلعا دەيىن ماركستىڭ ەڭبەكتەرىن ميلليونداعان تيراجبەن قايتا باس-
تىرىپ شىعارىپ, مەملەكەت اتاۋلىنىڭ بارىنە ۇسىنىپ قانا قويماي, ودان مولدەكتەتىپ پايدا دا تاپتى. يدەيا اۆتورى رەتىندە مەن ماركس مىسالىنان دا ءسال ارىرەك كەتىپ, «داعدارىس نەدەن تۋدى؟» دەگەن سۇراققا وزىمشە جاۋاپ ىزدەدىم. تاپقانداي بولدىم. ابايدى انىقتاپ وقىعان ادام ونىڭ «تولىق ادام بولۋ ءۇشىن دۇنيەنىڭ كوزگە كورىنگەن سىرى مەن كورىنبەگەن سىرىن بىردەي ءبىلىپ, مەڭگەرۋى كەرەك» دەگەن عاجاپ ويىنىڭ سىرىنا بويلار ەدى. اباي ايتىپ وتىرعان «ءدۇنيەنىڭ كورىنگەن سىرى», ول – ماتەريالدىق الەم, ياعني, ءۇي, جالاقى, بايلىق سەكىلدى الەۋمەتتىك تۇرمىس قاجەتتىلىكتەرىنەن تۋىندايدى. مۇنى شەتەلدىكتەر بىزگە قاراعاندا ارتىعىمەن يگەردى. G8, G20 توبىنداعى مەملەكەتتەردىڭ باسقارۋىنداعى ترانسۇلتتىق كومپانيالار دۇنيە ءجۇزى بايلىعىنىڭ 60 پايىزىن قولىندا ۇستاپ وتىر. بۇلار ءبىزدى قايدا باستاپ الىپ بارا جاتىر, تۇبىنە بويلادىق پا؟
ابايدىڭ «دۇنيەنىڭ كورىنبەگەن سىرى» دەگەنىنە كەلەيىك, ول – رۋحاني قۇندىلىق ەدى. ءبىزدىڭ تىلسىم سىرعا تولى رۋحاني ءالىمىزدى مەڭزەپ وتىر. ەڭ وكىنىشتىسى, جان عىلىمى اينالىساتىن «دۇنيەنىڭ كورىنبەيتىن» جاعىنا قاراعاندا, ءدۇنيەنىڭ «كورىنەتىن جاعى» كۇشتىرەك بولىپ شىقتى: ءتان عىلىمى كوبىرەك قىزىقتىرىپ, ناپسىلىك جولعا ۇرىنىپ, دۇنيەقوڭىزدىققا سالىنىپ, كىسىلىك قاسيەتتەردى, ادام كاپيتالى, مادەنيەت, تاريحي قۇندىلىق, كەرەك بولسا, مورال, مىنە, وسى ىزگىلىكتىڭ ءبارى دالادا قالدى. ماتەريالدىق قۇندىلىقتى بارىنەن بيىك قويعان دامىعان مەملەكەتتەردەگى سانا داعدارىسىنىڭ سوڭى ەكونوميكالىق داعدارىسقا الىپ كەلدى. قازىرگى قارجى داعدارىسى ادامدى ەكونوميكالىق جاعىنان عانا ەمەس, ءوز بولمىسى الدىندا ءوزىن ءدارمەنسىز ەتىپ, نەنى قۇندىلىق ساناپ, نەنى قارمانارىن ءبىلمەي داعدارتىپ وتىر.
قازىر الەم استان-كەستەن, اتوم, حيميالىق, بيولوگيالىق, سۋتەگى قارۋىن جاساپ, ءبىر-بىرىمەن ءباسەكەگە ءتۇسىپ, جانتالاسۋدا. ءبىر سوعىستىڭ ءورتى باسىلماي جاتىپ, ەكىنشىسى تۇتانادى, ىمىراسىز ءمۇددەلەردىڭ جانتالاسا قارۋلانىپ, جاڭا قايشىلىقتى ويلاپ تابۋىنا الەم حالقىنىڭ ەتى دە ۇيرەنىپ بارا جاتقانداي. وسىنىڭ ءتۇپ-تامىرى رۋحاني قاسيەتتەردىڭ ازىپ-توزعانىنان, قوعامدى ىزگىلەندىرۋدىڭ ۇمىتىلعانىنان ەكەندىگىندە ەش كۇمان جوق. مىنە, «جاڭا ءتۇركىستان» يدەياسى دا وسى كەزدە تۋىپ وتىر. ۇلى ابايدىڭ الەمدىك ءدارەجەدەگى رۋحاني شىڭعا كوتەرىلۋى, ونىڭ ءوز حالقىنىڭ سان عاسىرلىق ۇلتتىق قۇندىلىقتارىن تەرەڭ يگەرۋىنىڭ, باتىس پەن شىعىستىڭ وزىق مادەنيەتىن بويىنا سىڭىرە, ءۇيلەستىرە ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا عانا ءمۇمكىن بولعانى بەلگىلى.
– مۇنداي يدەيانى جاساقتاۋدا ۇلتىمىزدىڭ ارعى-بەرگى تاريحى, ءجۇرىپ وتكەن جولى, وركەنيەتى, ءمادەنيەتى تۇتاس ەسكەرىلۋى ءتيىس. ءازىرگە تۋىنداۋ ساتىسىندا تۇرعان ءسىزدىڭ يدەياڭىزدى ۇلتىمىزدىڭ ءوتكەن باي تاريحىن كادەگە جاراتۋدىڭ قارلىعاش جوباسى دەلىك. سوندا بۇل يدەيانىڭ تەمىرقازىعى رەتىندە نەنى نەگىزگە الىپ وتىرسىز؟
– بۇل جوبانى جاساۋ ءۇشىن مەن دۇنيە ءجۇزىنىڭ تاريحىنا, ونىڭ ىشىندە قىتايدىڭ 5 مىڭ جىلدىق تاريحىنا, ءوز تاريحىمىزعا, ازيا جانە ەۋروپانىڭ دامۋ تاريحىنا قايىرا ءبىر شولۋ جاسادىم. قازىرگى جاھاندانۋ ۇدەرىسىندەگى جاڭالىقتاردى, امەريكانىڭ «سەليكون جازىعىن», نوبەل سىيلىعىن يەلەنگەن جۇمىستار تەگىس قارالدى. و باستا تاريح-تاعدىر بىزگە ەكى ءمۇمكىندىك بەرگەن ەدى. ءبىرىنشىسىن ءبىز پايدالانا المادىق. قولدان ءجىبەرىپ العان ول مۇمكىندىكتىڭ ءتوركىنى مىناۋ: بۇدان 1000-1500 جىل بۇرىن ءبىزدىڭ شىعىس ەلدەرى دامۋدىڭ شىرقاۋ بيىگىندە بولدى. وركەنيەت شىعىستان تارادى. مەديتسينا دا, ماتەماتيكا دا, ءساۋلەت تە, ادەبيەت تە, عىلىم دا شىعىستا بولدى. ال بۇل كەزدە ەۋروپا ارتتا قالعان ەدى. سوعىس پەن ءبۇلىكتەن كوز اشپادى. بىراق ءبىز ول ءمۇمكىندىكتى ۇستاپ قالا المادىق. ءدىن كەلدى. بىراق ءدىن عىلىمدى دامىتۋعا تىكەلەي مۇرىندىق بولا المادى. ءبىز ءدىن ءمازحابتارىنىڭ اينالاسىندا جۇرگەنىمىزدە, ەۋروپا الاپات جىلدامدىقپەن العا شىعىپ كەتتى. كەيىنگى بەس عاسىر – ەۋروپانىڭ داۋىرلەپ تۇرعان شاعى. شىعىس وركەنيەتىنەن جەتكەن جاڭالىقتاردى الىپ, جىلۋ ماشيناسىن جاساپ, تەڭىز كولىگىن, زاۋىت-فابريكالار سالىپ, ءوندىرىستى دامىتتى. ءبىر عانا ۇلىبريتانيانىڭ قالاي دامىعانىن لوندون وليمپياداسى اشىلعاندا كوردىك. ءتۇسىنەمىن, ەۋروپاعا فارادەي, ەديسون, ەينشتەين, نيۋتون, گەگەل, ريكاردو, ماركس كەلدى. ءوندىرىستىك رەۆوليۋتسيا جاسالدى. شىعىس عۇلامالارىنىڭ اشقان جاڭالىقتارىن ولار ءارى قاراي دامىتىپ الىپ كەتتى. قازىر ەۋروپا بىزگە ءۇيرەتۋدە. مەنىڭ يدەيامنىڭ كىندىگى وسى ەكىنشى مۇمكىندىككە بايلاۋلى.
– قالاي؟ جالپى, بۇل يدەيا قولداۋ تاپقان با, تاپسا, كىمدەردىڭ تاراپىنان؟
– وتكەن – ءوتتى. وتكەنگە وكىنبەي, «ەكى دۇنيە بەسىگى» بولعان ءتۇركىستاندى قايتا جاڭعىرتۋدى ءبۇگىن قولعا الساق تا, كەش ەمەس. ال «قالاي جاڭعىرتامىز؟» دەگەن سۇراق كولدەنەڭ قويىلسا, وعان جاۋاپ رەتىندە اتا-بابامىزدىڭ ءبىزگە قالدىرعان مۇراسى مەن ۇلى جىبەك جولىن, تۇركىستاندى الىپ وتىرمىن. قازاق حالقىنىڭ بويىنداعى تەكتىلىك, قان تازالىعى, عالىمداردىڭ زەرتتەۋى بويىنشا, ينتەللەكتۋالدىق الەۋەتى جوعارى ۇرپاقتىڭ قالىپتاسۋىنا اسەر ەتەدى ەكەن. دەمەك, ۇلتتىق گەنەقورىمىز دا تابيعي بايلىقتارىمىز سەكىلدى ءبىزدىڭ ۇلكەن باسىمدىقتارىمىزدىڭ ءبىرى. الدىمىزداعى نەگىزگى مىندەت – وركەنيەتتى ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسىلۋ. ءححى عاسىر رۋحانيات عاسىرى بولادى. ەجەلگى تۇركىستان بايىرعى رۋحاني ورتالىق رەتىندە ۇلى جىبەك جولىندا ەرەكشە ورىن يەلەنگەندىگى تاريحتان ءمالىم. ال, شىعىس وركەنيەتىنىڭ جاڭعىرىعى بولىپ قالعان جىبەك جولى بويىنىڭ اسا ءىرى ساۋدا جانە مادەنيەت ورتالىعى بولعان تۇركىستان قازاق جەرىندە تۇر. تۇركىستان دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى «تۇركىلەر مەكەنى» دەگەندى ءبىلدىرەدى. ەجەلگىنى قويعاندا, ءVى-ءVىىى عاسىرلاردىڭ وزىندە وسى وڭىردە جالپى تۇركى قاعاناتى, ياعني, ءتۇركىتىلدەس حالىقتار ءومىر ءسۇردى. كەيىن تاريحتىڭ اعىمىنا قاراي ءتۇركىتىلدەس حالىقتار ءار جاققا شاشىراپ, جەكە-جەكە مەملەكەت بولىپ كەتتى دە, قارا شاڭىراقتىڭ يەسى بولىپ, ءبىز, قازاق ەلى قالدىق. سوعان قاراماستان, ولار قازاق جەرىندەگى تۇركىستاندى وزدەرىنىڭ اتا-بابالارىنىڭ شىققان تەگى, «اتاجۇرت» دەپ اتايدى. ءتۇركىستاندى رۋحاني استانامىز دەپ تانيدى. مىنە, وسى ەلدەردىڭ بارشاسى «جاڭا تۇركىستان» يدەياسىن قولداپ وتىر. 2014 جىلى تۇركىستان قالاسىندا وسى ماسەلەگە وراي ارنايى حالىقارالىق كونفەرەنتسيا ءوتىپ, وعان قاتىسقان ەلدەردىڭ عالىمدارى تەگىس قۋاتتادى. كونفەرەنتسيا قابىلداعان قارار مەن ۇسىنىس ۇكىمەتكە جولدانعان. جالپى, بۇل جوبا جەكە كىتاپشا بولىپ جارىققا شىققان.
– بازبىرەۋلەر تۇركىستاندى تەك قازاق ەلىندەگى كوپ قالانىڭ ءبىرى دەپ قاراستىرادى. وسى كلاستەرلىك جوباڭىز ارقىلى تاريحتا « ۇلى قالا» اتانعان تۇركىستان ۇعىمىن كەڭ اۋقىمعا الىپ شىعۋ كوزدەلىپ وتىر-اۋ, شاماسى...
– ءدال وسىلاي. تۇركىستاندى ءبىر قالانىڭ اينالاسىندا ەمەس, شىعىس رۋحانياتىنىڭ ايناسى رەتىندە جالپى كلاستەرلىك ۇعىمدا قاراستىرۋدى ءجون ساناپ وتىرعان سەبەبىم دە سول. قالا ءبىزدىڭ جەرىمىزدە تۇر, يدەيا ءبىزدە, ەندەشە, نەگە ونى ءوز كادەمىزگە جاراتپاسقا؟ «تۇركىستان ءوڭىرى» رۋحاني جانە جاڭا تەحنولوگيالىق كلاستەرىن قۇرۋداعى نەگىزگى ماقسات تا سول – تۇركىستاندى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ, سول ارقىلى قوعامدى ءىزگىلەندىرۋگە, حالىقارالىق قاۋىپسىزدىككە قادام جاساۋ. ءبىز رۋحاني-ءمادەني دامۋدى العا ۇستاپ, سونىمەن قاتار, 6-شى جاڭا جوعارى تەحنولوگيانى ۇيلەستىرىپ, وسى ەكەۋىن ءىس-جۇزىندە بىرگە, ءبىر ۇدەرىس رەتىندە ءجۇرگىزگەندە عانا جاڭاشا دامي الامىز.
بىراق بۇل يدەيانىڭ دا ويلانتاتىن تۇسى بار. ەگەر تۇركىستاندى تەك رۋحاني ازىق جاسايمىز دەسەك, ول ازدىق ەتەدى. داعدارىس ءالى جالعاسادى. ونىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. قازىر دامىعان G8 مەملەكەتتەرى التىنشى تەحنولوگيالىق جۇيەنى جەتىلدىرۋدە, ولار: نانوتەحنولوگيا, بيوتەحنولوگيا, عارىش تەحنولوگياسى, گەن ينجەنەرياسى, اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتيۆتىك تەحنولوگيا, مىنە, وسىنى دامىتۋعا بارىنشا كۇش سالىپ جاتىر. ەگەر رۋحانيات پەن ءدىندى عانا قۇندىلىق دەپ تانىپ, تەحنولوگيانى تاسادا قالدىرساق, دامۋ كوشىنە تاعى دا ىلەسە الماسىمىز انىق. «سەليكون جازىعىن» مىسالعا كەلتىرسەم, ارتىق بولماس. بۇكىل دۇنيە ءجۇزىنىڭ سايدىڭ تاسىنداي ىرىكتەلگەن دانىشپان عالىمدارىنىڭ ءبارى سول جەردە ءتىزىلىپ وتىر. الەمنىڭ العا جىلجۋى ءۇشىن ءبىرىنەن-ءبىرى اسىرىپ, جاڭالىقتار ويلاپ تاۋىپ, دامىتىپ وتىرعان سول ورتالىق, بىراق كۇندىز قولىڭا شىراق الىپ ىزدەسەڭ دە, ول جەردەن رۋحانياتتى تاپپايسىڭ. ال رۋحانياتسىز مۇنىڭ ءبارى بەكەر. وزىق تەحنولوگيامەن ءبىراز جەرگە شارىقتاپ بارۋعا بولادى, الايدا, رۋحانياتسىز باياندى ەتىپ ۇستاپ تۇرۋ ءمۇمكىن ەمەس.
– دۇنيەجۇزىلىك تاجىريبە كلاستەرلىك جۇيەمەن دامۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنىن كورسەتىپ وتىر. ءسىزدىڭ دە جوباڭىز كلاستەرگە نەگىزدەلگەنىنە قاراعاندا, تالاپتار ءمۇددەلەس, ءوزارا تىزبەكتەلگەن ءتاسىلمەن ءبىر-بىرىمەن تىعىز بايلانىستى قىزمەت اتقارا ما؟ كلاستەرلەر تۋرالى تاراتا ايتساڭىز...
– بۇل جوبادا التى كلاستەر بار. اتاپ ايتايىن: ءبىرىنشىسى – ادامي كاپيتال نەگىزىندە تۇرعىزىلعان رۋحاني كلاستەر, ەكىنشىسى – تەحنولوگيالىق كلاستەر, ءۇشىنشىسى – تۋ-
ريزم, ءتورتىنشىسى – لوگيستيكالىق, بەسىنشىسى – ينفراقۇرىلىم, التىنشىسى – جاڭا اۋىل كلاستەرى. مىنە, التى كلاستەر – التى جوبا. مەنىڭ بار ارمانىم – وسى كلاستەرلەر ارقىلى تۇركىستاندى رۋحاني جاڭعىرتۋ ورتالىعىنا اينالدىرۋ.
اڭگىمەمىزدى رۋحاني كلاستەردەن باستايىق. تۇركىستان قالاسىن باسقا شاھارلاردى ايتپاعاندا, ىرگەسىندە تۇرعان بۇقارا, سامارقانداعى رەگيستان سياقتى, سوناۋ ءتاج-ماحالداي ەسكى ساۋلەت ونەرى ۇلگىسىمەن سالۋدى باستاۋ كەرەك. كونە ناقىشتاعى قالا كەز كەلگەن تۋريستىڭ دە كوڭىلىن اۋدارادى. «جاڭا ءتۇركىستان» ورتالىعىن سالۋعا تۇران دالاسىنا اتاجۇرت دەپ قاراپ, تۇرىك, وزبەك, ازەربايجان, ءتۇركىمەن, قىرعىز, تاتار, تاعى باسقا ەلدەر جانە جالپى يسلام الەمى دەپ تانىلعان اراب, يران, مىسىرلىق مەملەكەتتەر ءوز كومەگىن بەرەر دەگەن ءۇمىت بار. ولار ءوزدەرىنىڭ تاريحي اتاجۇرتىندا ءوز ۇلتىنىڭ ناقىشىمەن عاجاپ ەسكەرتكىشتەر, ءزاۋلىم عيماراتتار سالۋدان قاشقاقتاماۋى كەرەك. كيەلى ءتۇركىستان جەرىندە مۇسىلمان حالقىنىڭ تەرەڭ تاريحىن كوز الدىمىزدا بەينەلەيتىن ءبىزدىڭ ۇلى تاريحي تۇلعالارعا, مەملەكەت, قوعام قايراتكەرلەرىنە پانتەوندار, ەسكەرتكىش, كەسەنەلەر قويىلۋى ءتيىس. ءبىزدىڭ ويىمىز, وسى تۇركىستاندى ءىس جۇزىندە رۋحاني استاناعا, ءمادەني, عىلىمي ورتالىققا اينالدىرا وتىرىپ, ءححى عاسىردىڭ تالابىنا ساي پرەزيدەنتتىڭ ەۋرازيالىق ينتەگراتسيالىق يدەياسىمەن تامىرلاستىرا دامىتۋ بولماق. ول ءۇشىن: 1) پارلامەنتتە «جاڭا تۇركىستان – رۋحاني استانا» تۋرالى زاڭ قابىلدانۋى كەرەك; 2) ءتۇركىستان وڭىرىنە «ەركىن ەكونوميكالىق ايماق» مارتەبەسىن بەرۋ كەرەك; 3) تۇركىستان ايماعىن 5 جىلعا دەيىن سالىقتان بوساتۋ قاجەت; 4) حالىقارالىق ءدىن اكادەمياسىن اشىپ, ءدىنتانۋ ورتالىعى قۇرىلسا, ول قوعامدى ءىزگىلەندىرۋگە ولشەۋسىز ۇلەس قوسار ەدى; 5)قوعامدى ىزگىلەندىرۋ تۋرالى «عىلىم ورتالىعىن» اشۋ. قوعامدىق عىلىمدار اكادەمياسىن اشۋ. مادەنيەت ۋنيۆەرسيتەتىن اشۋ. جاڭا مورالدىق كودەكس قابىلداۋ; 6) كونە تاريحتان باستاپ, ءبۇگىنگى كۇنگە دەيىنگى داۋىرلەردى قامتيتىن «تاريح قازىناسى» اتتى مۇراجاي اشۋ.
تەحنولوگيالىق كلاستەرگە كەلەيىك. بىزدە حالىق سانى از, ال از ەلگە وزىق تەحنولوگيا كەرەك. ءتۇركىستانعا تاياق تاستام جەردە كەڭەس وداعىنىڭ ەڭ ءۇلگىلى قالالارىنىڭ ءبىرى بولعان كەنتاۋ تۇر. وسى كەنتاۋدا 6-تەحنولوگيالىق جۇيەلى جاڭا زاۋىتتار سالۋ كەرەك. قالانىڭ ادام ءجانە ءوندىرىستىك الەۋەتىن پايدالانا وتىرىپ, ونداعى ەكسكاۆاتور, ترانسفورماتور زاۋىتتارىن, «اششىسايپوليمەتالل» اق جانە باسقا دا زاۋىتتاردىڭ ءوندىرىس كۇشىن مودەرنيزاتسيالاۋ قاجەت. قالانىڭ استىندا مول ۋران قويماسى بار. ال ۋران بويىنشا دۇنيە جۇزىندەگى ەڭ الدىڭعى ورىندامىز. قىر استىندا بايقوڭىر تۇر. جاڭا باعىتتاعى جوعارى تەحنولوگيالىق ماماندار دايارلاۋ ورتالىعىن جانە يادروسىز قاۋىپسىز «بايقوڭىر-سەمەي»
پاركى سالىنسا, بۇل قالالاردى ينۆەستيتسيالىق جوبا رەتىندە تەحنولوگيالىق جاعىنان يگەرۋدى رەسەي مەن قىتايدىڭ ءوزى-اق قولعا العان بولار ەدى.
جاڭا ۇلگىدەگى «اۋىل كلاستەرىن» جاساۋ قاجەتتىگى – ۋاقىت تالابى. ول «ءححى عاسىرداعى قازاق اۋىلىنىڭ سيپاتى قالاي بولۋى كەرەك؟» دەگەن ماسەلەگە ناقتى جاۋاپ بولماق. كەنتاۋ مەن تۇركىستاننىڭ اراسى – 40 شاقىرىم. وسى ورتاعا اۋىل كلاستەرىن جاساۋعا ابدەن بولادى. ەگىنى بار, جەمىس-جيدەگى, ەتى, ءسۇتى, قۇسى بار, مىڭداعان شاعىن كاسىپتى دامىتۋعا سۇرانىپ تۇرعان جەر. بۇعان جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ تابيعي ىنتاسىنىڭ ءوزى بەيىم. بۇل كلاستەر بويىنشا جاڭا جۇمىس ورىندارى اشىلادى, ەلدى مەكەندەگى حالىق تۇراقتاندىرىلادى, ال ول دەموگرافياعا دا ءسوزسىز ىقپالىن تيگىزەدى.
ءتورتىنشىسى, تۋريزم كلاستەرى. تۋريزم دەگەندە تەك تۇركىستاندى عانا ەلەستەتۋدىڭ قاجەتى جوق. «ءتۇركىستاندىق تۋريزمگە» 362 اۋليەلى ماڭعىستاۋ دا, اشىق اسپان استىندا جاتقان شىعىستاعى بەرەل دە, كولساي مەن شارىن دا, بۋراباي دا كىرەدى. ياعني, مۇنىڭ اۋماعى ءبۇكىل قازاقستان جانە ورتالىق ازييانى قامتيتىن بولادى. بۇل, ءبىر جاعى, مونوقالالاردى دامىتۋ باعدارلاماسىن ىسكە اسىرۋعا مول ءمۇمكىندىك بەرەر ەدى.
ال جىبەك جولى ترانسپورتتى-لوگيستيكالىق كلاستەر شاعىن يننوۆاتسيالىق بيزنەس ورتالىعى, تەحنوپوليس, تەحنولوگيالىق كوللەدج جانە تاعى باسقا ينفراقۇرىلىمداردى قامتيدى. باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا جولىندا ءتۇركىستان ارقىلى بارلىق ورتالىق ازيا مەملەكەتتەرىنىڭ كولىك-جۇگى وتەدى. جوبا بويىنشا, ءىرى حالىقارالىق حاب جاسالسا, 30 پايىزدان ارتىق تابىس تەك لوگيستيكادان تۇسەدى ەكەن. سايىپ كەلگەندە, بۇل يدەيا ءىسكە اسسا, جوبا جۇمىسىنا 400 ملن حالىق قاتىسار ەدى.
– كەشىرىڭىز, 400 ملن ادام ارسەنالىن قايدان الىپ وتىرسىز؟
– قازاقستان مەن ورتالىق ازيا حالقى, قارادۇرسىن ەسەپپەن العاندا, 70-80 ملن, قىتايدىڭ باتىسى, اۋعانستان مەن پاكىستان, يران, يراك, تۇركيا, بۇلاردىڭ ءبارى «ۇلكەن ازيا» ەلدەرى. تەگى – مۇسىلمان, تۇراعى – شىعىس. شىن قىزىعۋشىلىق تانىتسا, ءبارى دە «ءتۇركىستان يدەياسىمەن» قۋانا, قۇلشىنا اينالىسار ەدى. بۇل جوبا ۇلكەن ايماقتىڭ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ارقىلى الەمگە جاڭا رۋحاني-تەحنولوگيالىق دامۋ جولىمەن ادامزاتتى وركەنيەتتى دامىتۋعا بولاتىنىن كورسەتە الادى. ءار جوبامدى, وسى جوباداعى ءار كلاستەردىڭ قۇنىن قۇرىلىس ينستيتۋتتارىمەن ءبىرگە ەسەپتەپ شىعارىپ تا قويدىم. مۇسىلمان حالقى بۇگىندە 1 ملرد 300 ملن, 2020 جىلى 1,8 ملرد ادامعا جەتەدى ەكەن. بۇل دەگەنىمىز – بۇكىل الەم حالقى سانىنىڭ 25 پايىزى. وسى حالىقتىڭ باسىن بىرىكتىرىپ, ءبىرلىكتە ۇستايتىن رۋحاني تەگەرشىگى مىقتى يدەيا ولارعا دا قاجەت. مەن دەگەن ەۋرووداقتىڭ وزىندە بار بولعانى 500 ملن حالىق تۇرادى.
– تۇركىستاندى رۋحاني ورتالىققا اينالدىرۋ جوباسى جۇزەگە اسسا, بۇل يدەيا قازاق حالقىنىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرۋمەن قاتار, ءتۇركى جۇرتىن, بۇكىل يسلام الەمىن بىرىكتىرەتىن ءبىر رۋحاني ءوركەنيەتتى ورتالىققا اينالار ءتۇرى بار. بۇل ماسەلەنى ءتيىمدى شەشۋدىڭ تەتىگى قايدا دەپ ويلايسىز؟
– ارينە, داعدارىستىڭ ەكىنشى تولقىنى كەزىندە وسىنداي قۋاتتى جوبانى قارجىلاندىرۋ تۋرالى سۇراق تۋى زاڭدى. ەكونوميست رەتىندە, مەنى دە كەز كەلگەن جوبانىڭ نارىقتىق تيىمدىلىگى قىزىقتىرادى. 6 كلاستەر بويىنشا «قۇرىلىستىق سنيپپەن» قۇرىلىس ينستيتۋتى قارجىلىق ەكونوميكالىق ەسەبىن جاساپ قويعانىن جوعارىدا ايتتىم. بىرىنشىدەن, زاڭ بويىنشا كوزدەلەتىن مەملەكەتتىك, رەسپۋبليكالىق, جەرگىلىكتى بيۋدجەت قاراجاتى. قازىرگى 100 ملرد $-عا جەتكەن ۇلتتىق قوردان كەلەشەك ءۇشىن قاراجات ءبولۋ. ەكىنشىدەن, تۇركى الەمىنىڭ كىندىك قالاسى رەتىندە ءتۇركىستاندى قايتا وركەندەتىپ, رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ ماقساتىندا «حالىقارالىق قور» قۇرۋ دا بۇل ىسكە كوپ دەمەۋ بولماق. ءۇشىنشى, يننوۆاتسيالىق, جاڭا تەحنولوگيالىق جوبالارعا شەت ەل ينۆەستيتسيالارى تارتىلادى. ءتورتىنشى, بۇل شاراعا يسلام ەلدەرى اتسالىسادى دەگەن ءۇمىت زور. بۇرىن پارلامەنت توراعاسى بولعان, بۇگىنگى قىرعىز عىلىم اكادەمياسىنىڭ پرەزيدەنتى ابدىعاني ەركەباەۆپەن ءوز ويىمدى بولىسكەنىمدە, ول: «بۇل عاجاپ يدەيا ەكەن, ەگەر بۇل جوبا قولعا الىنار بولسا, تۇركىستاندا ماناستىڭ پانتەونىن سالىپ بەرەر ەدىك» دەپ وتىر. وزبەك كورشىلەرىمىز دە ۇلىقبەك پەن اقساق تەمىردىڭ, ءتۇركىمەن جۇرتى قورقىتتىڭ پانتەونىن سالىپ بەرۋگە ءازىر. «قارجى قايدان؟» دەپ قينالاتىن تۇگى جوق, يدەيانى ءىلىپ ءتۇسىپ, ىسكە اسىراتىن كۇش تابىلسا, ءوز ءيميدجى ءۇشىن كۇللى تۇركى جۇرتى دا, ءوز ەلىمىزدەگى وبلىستار دا اسارلاتا كىرىسىپ, كومەك قولىن سوزادى دەپ ويلايمىز. كوكشەتاۋلىقتار ابىلاي حاننىڭ, ماڭعىستاۋلىقتار 362 اۋليەنىڭ پانتەون-بەلگىتاس, ەسكەرتكىشتەرىن سالۋعا قۋانا كەلىسەتىن بولار؟ سونىڭ ناتيجەسىندە حالقىمىزدىڭ تاريحي بەلەستەردەگى ەرلىك ىستەرى, ۇلتتىق تاۋەلسىزدىگى ءۇشىن كۇرەسىنىڭ تۇتاس كارتيناسى جاسالادى. زاڭدى ءجانە جەكە تۇلعالار دا جوبانى قارجىلاندىرۋعا تارتىلادى. ەلىمىزدە باي-قۋاتتى ازاماتتار جەتەرلىك, جەرگە قاراتپاس!
ەگەر ەلىمىزدە وسى جوباعا قاتىستى ساياسي وڭ شەشىم قابىلدانسا, بۇل جوبانى قارجىلاندىرۋدىڭ قوسىمشا كوزدەرىن تابۋعا بولاتىن ەدى. جالپى, جوبانىڭ قۇنى 8 ملرد دوللاردان اسادى. ارينە, ازىرگە جوبانىڭ جورامال ەسەبى عانا, بۇل ءالى تولىقتىرىلىپ, ناقتىلانادى.
– كوپتىڭ كوكەيىندە «ەكسپو ءبىتكەن سوڭ نە جاسايمىز؟» دەگەن سۇراقتىڭ بۇلكىلدەپ تۇراتىنى راس, ءسىزدىڭ يدەياڭىز ەكسپو-نى ساباقتاستىرا جالعاپ كەتەتىن جوباعا ۇقساۋىمەن نازار اۋدارتادى. تۇركى ەلدەرىن جوعارى دەڭگەيدەگى ينتەگراتسياعا جەتەلەيتىن يدەياڭىزدى كوپشىلىكتىڭ قولدايتىنىنا سەنىمدىسىز بە؟
– جوبا ماعان ەمەس, ەڭ الدىمەن, ەلىمىزدىڭ كەلەشەگى ءۇشىن كەرەك. «تۇركىستاندى رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ» جوباسى جۇزەگە اسقان جاعدايدا, بۇل ەۋرازيالىق تۇتاستىقتى قامتيتىن قوزعاۋشى كۇشتىڭ بىرىنە اينالارىنا شەك كەلتىرمەيمىن. «جاڭا تۇركىستان» رۋحاني ورتالىق رەتىندە دامىسا, مادەني-رۋحاني ماڭىزى بار ءدۇنيەنى قالت جىبەرمەي, قاداعالاپ, قامقورلىعىنا الاتىن بۇۇ-نىڭ, يۋنەسكو-نىڭ تىكەلەي نازارىندا بولۋى ءتيىس. وسىلايشا, قازاقستان ءدۇنيەجۇزىلىك وركەنيەتكە ءوز ۇلەسىن قوسۋعا زور مۇمكىندىك الادى. قازاقستان ەڭ باي ۋرانى بار, عارىش ورتالىعى بار ءال-قۋاتى كۇشتى ەل بولسا دا, ول ءوزىنىڭ يادروسىز داميتىن زايىرلى, بەيبىتشىلىكتى سۇيەتىن مەملەكەت ەكەنىن دۇنيە ءجۇزىنە كورسەتە الادى. ءسوزىمدى اعىلشىن عالىمى ءارى ساياساتكەرى ح.ماككيندەردىڭ ءسوزىمەن ءتۇيىندەسەم: «ەۋرازيانى باقىلاعان ەل – ءبۇكىل دۇنيەجۇزىن دە باقىلايدى». قۇداي وسىعان جەتكىزسىن!
حالىقارالىق دەڭگەيدە «جاڭا تۇركىستان» باتىس پەن شىعىستى بىرىكتىرەتىن, اراسىنا التىن كوپىر سالىپ ينتەگراتسيالايتىن ۇلى جىبەك جولى الەمىنىڭ الەۋەتتىك ءمۇمكىندىكتەرىن كورسەتەتىن عاسىرلىق رۋحاني ورتالىققا اينالاتىنىنا سەنەمىن. ەڭ نەگىزگىسى, قازاق قاۋىمى ادامزات قوعامىنىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە العا قاراي ەركىن جىلجۋعا مول ءمۇمكىندىك الادى. شىعىستىڭ قايتا وياناتىن كەزى كەلدى. ءبىز تۇركىستانعا قايتا ورالامىز. تۇركىستاندى قايتا تۇلەتىپ, رۋحاني استاناعا اينالدىرۋ ءۇشىن ەكسپو-2017 وتكەننەن سوڭ وسى جوباعا كىرىسكەنىمىز ءجون. ءدال قازىر ەلدىڭ بىرلىگىن, ۇلت پەن ۇلىستىڭ باسىن قوساتىن, ءار وتباسىن وياتاتىن ۇلتتىق يدەيالاردىڭ كوپ بولعانى قاجەت-اق. شىنىمدى ايتسام, «جاڭا تۇركىستان» يدەياسىنا بايلانىستى كوپتىڭ پىكىرىن بىلگىم كەلەدى. جۇرەكجاردى جوبامدى حالىقتىڭ نازارىنا, تالقىسىنا سالا وتىرىپ, تولىقتىرار قوسىمشا وي-كوزقاراس كۇتەتىنىمدى دە جاسىرمايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت.
اڭگىمەلەسكەن
ايگۇل احانبايقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
