تەرروريزم مەن ەكسترەميزم - كەز كەلگەن ەل ءۇشىن ۇلكەن قاتەر

الەمدىك دەڭگەيدە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەي تۇرعان ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ءبىزدىڭ ەلىمىزدە دە كەڭىنەن جۇرگىزىلۋدە. قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى تاراپىنان جۇزەگە اسىرىلىپ جاتقان ءىس-شارالار دا از ەمەس. ونى ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەلوردادا ەكسترەميزم جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلەلەرى تالقىلانعان جيىندا كەلتىرگەن مالىمەتتەرىنەن كورۋگە بولادى. دەرەكتەرگە قاراعاندا, ەلىمىزدىڭ ءتيىستى قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى 2011 جىلدان بەرى الدىن الا دايىندالعان ەكسترەميستىك باعىتتاعى 64 اكتىنىڭ جولىن كەسكەن. وتكەن جىلى وسىنداي توعىز اكتىگە توسقاۋىل قويىلعان. سونداي-اق, ادامدار كوپ جينالاتىن جەرلەرگە تەرروريستىك شابۋىلدار ۇيىمداستىرۋعا جول بەرىلمەپتى. اۋعانستان, سيريا, يراك, ت.ب. ەلدەردە تۇتانعان قارۋلى قاقتىعىستار ءالى باسىلار ەمەس. وسى ەلدەردىڭ بىرقاتار اۋ­ماقتارىندا حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار ەركىن ارەكەت ەتەدى. ونىڭ ءۇس­تىنە, سول ۇيىمداردىڭ «بولاشاق» تەر­رو­ريستەردى دايىنداپ, ولاردى بەلگىلى ءبىر نۇكتەلەرگە ويران سالۋعا باعىتتاپ وتى­راتىن لاگەرلەرى دە بار. وكىنىشكە قا­راي, سولاردىڭ اراسىنان ءبىزدىڭ ەلدىڭ اداس­قان ازاماتتارى دا كەزدەسىپ قالادى. قاۋىپ­سىزدىك قىزمەتىنىڭ جۇرگىزگەن ءىس-شارا­لارىنىڭ ناتيجەسىندە جات اعىمعا ەرىپ, الدانىپ قالعان 45 قازاقستاندىق ەلى­­مىزگە قايتا ورالدى. سونىمەن بىرگە, 33 ازا­ماتىمىز ءوز ەرىكتەرىمەن قايتىپ كەلدى. ەكسترەميزم جانە تەرروريزم سيپا­تىن­­­داعى ارەكەتتەر اۋىر قىلمىس­تار­­عا جاتادى. وعان قاتىسى بارلار­ زاڭ تا­لاپ­تارىنا سايكەس جازالانۋى­ ءتيىس. ۇلت­تىق قاۋىپسىزدىك كومي­تەتى­نىڭ­ ءما­لىمەتتەرى بويىنشا, سوڭ­عى بەس جىل ءىشىن­دە تەرروريستىك جانە ءدىني-ەكس­ت­رە­ميستىك سيپاتتاعى قىل­مىس­­تار جا­­سا­عانى ءۇشىن 445 ادام باس بوس­تان­دى­عى­نان ايىرىلعان. ال وتكەن جىلى 25 ادام سوتتالعان, قا­زىر­گى كەزدە 50-گە جۋىق ادام تەرگەۋ يزوليا­تو­­رىندا وتىر. سيريا – يراك ايماعىنداعى قارۋ­لى جانجالدار سالدارى بۇگىندە تاياۋ­ شىعىس ەلدەرىنىڭ كوپشىلىگىندە تەر­رور­يستىك بەلسەندىلىك قاۋپىن كۇشەيتە ءتۇ­سۋدە. ويتكەنى, تەررورشىلاردىڭ قاتا­رى ءتۇرلى ەلدەردەن كەلەتىن جاڭا توپ­­ت­ارمەن تولىعۋدا. جوعارىدا ايتقا­نى­­مىزداي, ولاردىڭ ىشىندە قازاقستان ازا­ماتتارى دا كەزدەسەدى. قۇقىق قورعاۋ ور­گاندارى ولاردى العان بەتتەرىنەن قاي­تارۋ ءۇشىن ناقتى ءىس-شارالاردى قول­عا الىپ تا جاتىر. مىسالى, ۇلتتىق قاۋىپ­سىز­دىك ور­گاندارى سوڭعى بەس جىلدا 559 قازاق­ستان­دىقتى تەرروريستىك بەل­سەن­دىلىگى جوعارى اي­ماقتارعا كەتۋدەن الىپ قالدى. قازىرگى كەزدە قارۋلى جانجالدار بو­لىپ جاتقان جەرلەردەن ءوز وتان­دا­رىنا ورال­عانداردىڭ قوعامعا قاۋىپ تۋ­عىزا­تى­­نى بەلگىلى. سەبەبى, ولاردىڭ كوپ­شى­لىگى ءوز­دەرىنىڭ ۇستانعان راديكالدى كوز­­قارا­سىنان بىردەن ارىلا قويمايدى جانە ولار ءتۇرلى ءادىس-تاسىلدەردى جاق­سى مەڭگەرگەن, تاجىريبەلەرى بار. سون­دىق­تان, قاۋىپسىزدىك ورگاندارى وندايلار تاراپىنان تەرروريستىك اكتىلەر جاسالۋ قاۋپى جوعارى ەكەنىن جوققا شى­عار­ماي­دى. ال تەررورلىق ارەكەتتەر بەل­سەن­­دى ايماقتاردا قالىپ قويعاندار را­­دي­كاليزم يدەيالارىن تاراتۋمەن قاتار, كوپشىلىك اراسىندا الاۋىزدىق تۋدىرىپ, قاتارىنا جاڭا ادامدار تارتۋمەن دە اينالىسادى. سوڭعى جىلدارى زالالسىزداندى­رىل­عان راديكالدى توپ­تاردىڭ ءبىر بولىگى حالىقارالىق تەرروريستىك ۇيىمدار جەتەكشىلەرىنىڭ نۇس­قاۋ بەرىپ, جول كورسەتۋىمەن ارەكەت ەتە باستادى. قالعان بولىگى وزدەرىنىڭ قىز­مەتىن اقپاراتتىق ناسيحات تۇرىندە جالعاستىرۋعا كوشتى. سوندىقتان, ءبۇ­گىندە ينتەرنەت جەلىلەرى بويىنشا را­ديكالدى يدەولوگيانىڭ تارالۋى نە­گىزگى پروبلەمانىڭ ءبىرى بولىپ وتىر. ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك كوميتەتىنىڭ ءمالى­مەت­تەرىنە قاراعاندا, قازىرگى كەزدە ءدى­ني-يدەولوگيالىق جانە تەرروريستىك ارە­كەتتەردىڭ ءادىس-تاسىلدەرىن وقىتىپ-ءۇي­رەتەتىن ينتەرنەت-رەسۋرستار جەلىسى كو­بەيىپ كەتتى. وعان توسقاۋىل قويۋ ءۇشىن مەملەكەت تاراپىنان كەزەك كۇت­تىر­­مەيتىن قوسىمشا شارالار قا­راس­تىرىلۋى كەرەك. ولاردىڭ با­ر­­لى­­عى زاڭنامالىق دەڭگەيدە شە­شى­لگەنى ءجون. وسىعان بايلانىستى مەم­لە­كەت باس­شىسى قازاقستان حال­قىنا ارنالعان جولداۋىن­دا «ءدىني ەكس­ترەميزمدى ناسيحات­تاۋ­دىڭ الدىن الۋ, اسىرەسە, ينتەرنەت پەن الەۋمەتتىك جەلىدە ونىڭ جولىن كەسۋ جۇمىسىن جۇرگىزۋ كەرەك. قوعام­دا, اسىرەسە, ءدىني قارىم-قا­تىناس سالا­سىن­­داعى راديكالدى كوز­قاراسقا باي­لا­­نىستى كەز كەلگەن ارە­كەتكە «مۇلدە ءتوز­­بەۋشىلىكتى» قالىپ­تاس­تىرۋ كەرەك», دەپ اتاپ ءوتتى. بىرقاتار مەملەكەتتەردە بولعان تەر­رور­­لىق شابۋىلدار كورسەتكەندەي, سوڭعى جىل­­دارى ادامدار كوپ شوعىر­لاناتىن ساۋ­دا, دەمالىس جانە ويىن-­ساۋىق ورىن­دا­رى, سونداي-اق, ءىرى­ كولىك نىساندارى ەكس­­ترەميستەر مەن­ تەررورشىلاردىڭ نى­­سا­نا­سىنا اينالا باستاعانى جاسىرىن ەمەس. بۇل ءبىزدىڭ ەلدە دە قىراعىلىقتى با­رىنشا كۇشەيتۋدى تالاپ ەتەدى. ءويت­كەنى, ەلىمىز­دە جولاۋشىلارعا كۇندىز-ءتۇنى قىز­مەت كورسەتەتىن 20 اۋەجاي, 17 تەمىر جول ۆوكزالى جانە 21 اۆتوۆوكزال بار. وسى نىسانداردىڭ بارلىعى قا­جەت­تى تەحنيكالىق قۇرالدارمەن تو­لىق جابدىقتالعان دەپ ايتۋ قيىن. ەستۋى­مىز­شە, تەحنيكالىق قامتىلۋى وتە ناشار دەگەن بىرقاتار كولىك نىساندارىنا قۇرال-جابدىقتار ساتىپ الۋ ءۇشىن رەس­پۋبليكالىق بيۋدجەتتەن قاراجات ءبو­لى­نىپتى. ەكسترەميزم جانە تەرروريزمگە قارسى كۇرەستە بەينەباقىلاۋ ەرەكشە ماڭىز­دى ءرول اتقاراتىنىن الەمدىك تاجىريبە كورسەتتى. وسى قۇرالدىڭ ارقا­سىندا تا­لاي قىلمىستىڭ بەتى اشىلدى. بىراق, اۋىل-سەلولاردى ايتپاعاندا, قالا­لاردىڭ ءوزى بەينەباقىلاۋ قۇرالدارىمەن تولىق قامتاماسىز ەتىلمەگەن. ونى اقتوبەدەگى قايعىلى وقيعا كورسەتىپ بەردى. ال قا­زىرگى كەزدە ەلىمىزدە قوعامدىق ءتارتىپتى قام­تاماسىز ەتۋ ماقساتىندا ىشكى ىستەر ورگان­دا­رى­نىڭ جەدەل باقىلاۋ ورتا­لى­عىنا قو­سىلعان 4 مىڭداي سىرتقى باقىلاۋ كا­مەراسى جۇمىس ىستەيدى ەكەن. ءتيىستى ورگان­دار قىزمەتكەرلەرىنىڭ پىكى­رىن­شە, بۇل جەتكىلىكسىز. سوندىقتان بەي­نە­­باقىلاۋ كامەرالارىنىڭ سانىن 51 مىڭ­­عا جەتكىزۋ قا­جەت. بۇل ماسەلە ەندى ەكس­ترەميزم ءجا­نە تەرروريزمگە قار­سى ءىس-قيمىل ءجو­نىن­دەگى مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما ايا­سىن­دا شە­شىلەتىن بولادى. تەرروريزم قاۋپىنىڭ دەر شاعىندا الدىن الۋدا مونيتورينگ جۇرگىزۋ مەن حالىقتىڭ حابارلامالارىنا نا­زار اۋدارۋدىڭ ورنى بولەك. وسى­عان باي­لانىستى اقپارات جانە كوم­مۋ­ني­كا­تسيالار مينيسترلىگى ۇلتتىق قاۋ­ىپ­سىز­دىك كوميتەتىنىڭ بارلىق اۋماق­تىق ور­گاندارى قوسىلعان ءۇش ساننان تۇ­راتىن ءبىر­تۇتاس «110» ءنومىرىن ءبولدى. سو­­نى­مەن بىرگە, اۋداندىق جانە قالالىق تە­­لەفون ستانسالارى ابونەنتتەرىمەن تۇ­راقتى بايلانىس قامتاماسىز ەتىلدى. ەندى ءبىرتۇتاس «110» ءنومىرىن Kcell, Activ, Altel جانە Tele-2 ءموبيلدى باي­لا­­نىس وپەراتورلارىنا قوسۋ ماسەلەسى قاراستىرىلۋدا. بۇگىندە باسىم باعىتتاردىڭ تاعى ءبىرى – جاستاردى ەكسترەميستىك جانە تەر­روريستىك ارەكەتتەرگە بوي الدىرۋدان ساقتاندىرۋ. وسىعان وراي, ءبىلىم جانە عىلىم مينيسترلىگى مەن مادەنيەت ءجا­نە سپورت مينيسترلىگى جاڭا ۇلگىدەگى «زاي­ى­ر­لىلىق جانە ءدىنتانۋ نەگىزدەرى» دەگەن وقۋ باعدارلاماسىن ازىرلەدى. سون­داي-اق, تاربيە جۇمىستارىنىڭ جاڭا تەح­­نولوگياسى دايىندالدى. ەلىمىزدىڭ اي­ماقتارىنداعى جۇمىسپەن قامتۋ ور­گان­دارى – ءبىلىم باسقارمالارىنىڭ, كا­مەلەتتىك جاسقا تولماعاندار ءىسى ءجو­نىن­دەگى كوميسسيالاردىڭ, جاستار ءماس­ەلەلەرىمەن اينالىساتىن باسقا دا مە­­كەمە-ۇيىمداردىڭ جۇمىسىن جان­دان­دى­رۋ قولعا الىندى. تەرروريزمگە قارسى كۇرەس ماسەلە­سىنە قاتىستى رەسەيلىك جانە باتىس­تىق الەۋمەتتىك جەلىلەرمەن دە ىن­تى­­ماقتاستىق جولعا قويىلىپ وتىر. سو­نىڭ ناتيجەسىندە, ينتەرنەتكە ورنا­لاس­تىرىلعان ەكسترە­ميستىك جانە تەر­روريستىك سيپاتتاعى كولەمى ءبىراز بولاتىن ماتەريالداردى ءوشىرىپ تاستاۋعا ءمۇم­كىندىك تۋدى. ناقتى دەرەكتەر بوي­ىن­شا, ينتەرنەتتە اي سايىن تەررو­ري­س­تىك ماز­مۇنداعى 70 مىڭعا جۋىق ماتەريال كورى­نەدى ەكەن. سو­لاردىڭ 400-دەن استا­مى­نىڭ قا­زاقستاندىق اۋديتورياعا با­عىت­تا­لا­تىنى بايقالعان. قازىرگى ۋاقىتتا شەت­­ەلدەردىڭ تەو­لو­­گيا­لىق وقۋ ورىندارىن بىتىرگەن قا­زاق­ستان­دىق تۇلەكتەر مەن شەت ەلدەردە تەو­لو­گيا­لىق وقۋ ورىندارىندا وقىپ ءجۇر­گەن ستۋدەنتتەردىڭ تۇراقسىزداۋ يدەو­لو­گيا­نى تاراتۋى دا پروبلەمالىق ءما­سە­لەنىڭ ءبىرى بولىپ تۇر. قوعامعا جات وسىنداي ارەكەتتەردى بولدىرماۋ ماق­سا­تىندا ءدىن ىستەرى جونىندەگى وكىلەتتى ور­گاندار شەت ەلدەردە رۋحاني ءبىلىم الۋ­دىڭ بالاماسى رەتىندە ولاردى وتان­دىق تەولوگيالىق وقۋ ورنى – «نۇر» ۋني­ۆەرسيتەتىندە وقىتۋ مۇمكىندىگىن قارا­س­تىرىپ جاتىر. ونىڭ ۇستىنە «نۇر» ۋنيۆەرسيتەتىنە وقىعىسى كەلەتىندەرگە ءبىلىم گرانتى دا بولىنبەك. وسىلايشا, ەلىمىزدىڭ قاۋىپسىزدىك ورگاندارى ەكسترەميزم مەن تەرروريزمگە قارسى كۇرەسۋدىڭ جاڭا ءادىسىن قولعا الىپ وتىر. ءاليسۇلتان قۇلانباي, «ەگەمەن قازاقستان»