قازاقستان – ۇلكەن ساياساتتىڭ ماڭىزدى فاكتورى

كەشە «Ramada Plaza» قوناق ءۇيىنىڭ ءماسليحات-زا­لىندا «نۇر وتان» حدپ ۇيىمداستىرۋىمەن ساياسي سا­راپشىلار ەۋرازيا جۇيەسىنىڭ «قازاقستانداعى پرەزيدەنتتىك سايلاۋ: قورىتىندىلارى مەن بولاشاق پەرس­پەك­تيۆالارى» دەگەن تاقىرىپتا ءىى وتىرىسىن وتكىزدى. ونىڭ جۇمىسىن مودە­را­­تورلىق ەتۋشى, «نۇر وتان» حدپ پارلامەنتاريزم ينستيتۋتىنىڭ ديرەك­تو­رى بولات بايقاداموۆ اش­ىپ, جۇرگىزىپ وتىردى.  كى­­رىسپە سوزىندە ول وزدە­رى­نىڭ شاقىرۋى بويىنشا كەل­گەن وتاندىق جانە رەسەيلىك  سا­راپشى مامان­دار­عا العى­سىن ايتتى. ءبىزدىڭ بۇگىنگى وتىرىسىمىز قازاقستاندا كەزەكتەن تىس بولعان پرەزيدەنتتىك سايلاۋ قورىتىن­دى­سىن تالقىلاۋعا ارنالا­دى. سايلاۋدا قازاقستان­دىق­­تار جوعارى دارەجەلى بەلسەندىلىك كورسەتىپ, 90 پاي­ىزعا جۋىق قاتىستى جانە سونىڭ 95,5 پايىزى ن.نا­زارباەۆقا داۋىس بەرگەنىن بىلەسىزدەر. ءسويتىپ, قازاق­ستاندىقتار وزدەرىنىڭ ليدەرلەرىنە دەگەن جوعارى دا­رەجەلى سەنىمىن كەزەكتى رەت كورسەتتى, دەي كەلىپ, شەشەن وسىناۋ فەنومەننىڭ سىرىن اشىپ كورسەتۋگە ۇمتىلدى.  مەنىڭشە, دەدى ول, كوپتەگەن قازاقستاندىقتار نۇرسۇل­تان نازارباەۆتى عاسىرلار بويى اڭساعان تاۋەلسىزدىك­تىڭ سيمۆولى رەتىندە قا­راس­تىراتىن سياقتى. ونىڭ ۇستىنە جيىرما جىل بويى بيلىكتىڭ باسىندا وتىرعان ەلباسىن ءبىزدىڭ ازامات­تا­رى­مىز ءوز ومىرلەرىنىڭ ما­ڭىز­دى بولىگىنە بالاپ كەتكەندەي. وسى سايلاۋدىڭ با­رىسىندا حالىقتىڭ ءوز ليدەرىنە دەگەن سەنىمى مەن سۇيىس­پەنشىلىگى ايرىقشا كو­رىندى. مەنىڭشە, ونى ەلباسىنىڭ ءوزى دە سەزىنگەن سەكىلدى. 3 ءساۋىر كۇنگى تۇنگى ساعات 24-تە ول «نۇر وتان» حدپ قولداۋشىلار شتابىنداعى ءوزىنىڭ جاقتاستارى مەن پى­كىر­لەستەرىنىڭ اراسىنا كەلگەن ەدى. سوندا پرەزيدەنت­تىڭ اۋزىنان «اينالايىن­دار» دەگەن تاماشا ءسوز شىق­تى. مەن بۇرىن-سوڭدى پرەزيدەنتتىڭ اۋزىنان وسى ءسوزدى ەستىمەپپىن. وسىنىڭ ءوزى حالىقتىڭ وزىنە دەگەن ماحابباتىنا سۇيسىنگەن جۇ­رەك­تەن شىققان ەڭ جىلى جاۋابى ما دەپ قالدىق. قا­لاي دەسەك تە, قازاق­ستان­دىقتار ەلباسىنىڭ اسا دا­رىندى ساياسي شەبەرلىگىنە وزدەرىنىڭ جوعارى باعاسىن بەردى. وسىدان ءارى ساراپشى-ماماندار سويلەدى. الدى­مەن ءسوز كەزەگىن «يزۆەستيا كازاحستان» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى ەدۋارد پولەتاەۆ الدى. ونىڭ بايانداماسىنىڭ تاقىرىبى «قازاق­ستان­داعى «سايلاۋ» مەن «تۇ­­راقتىلىق» قۇبى­لىس­تارى اراقاتىناسىنىڭ دينامي­كاسى» دەپ اتالدى. ءبىر قى­زىعى, دەپ باستادى ول ءوزى­نىڭ ءسوزىن, سايلاۋدىڭ ال­دىن­دا ايتىلعان بولجام­دار­دىڭ بارىنشا ناقتى بول­عانىنا تاڭقالاسىز. سون­دىقتان دا ونىڭ قورى­تىن­دىسى ەشكىمدى دە تاڭ­قالدىرا المادى. ەلەك­تو­رات­تىڭ پىكىرىن ءبىلۋ بارى­سىندا دا ولاردىڭ تۇراقتى تۇردە ن.نازارباەۆتى قول­داي­تىنى ايتىلىپ جاتتى. وسىنىڭ ءوزى ولاردىڭ قا­زىر­گى ءومىر ءسۇرۋ قالىبىنا ريزا ەكەندىكتەرىن كورسەتەدى, دەدى ول. سايلاۋ قورىتىندىلا­رى بويىنشا كەڭ دە تەرەڭ مازمۇندى ساراپتى ماسكەۋ مەملەكەتتىك ۋنيۆەر­سي­تەتى­نىڭ پوستكەڭەستىك كەڭىس­تىك­تەگى قوعامدىق-ساياسي ۇدە­رىس­تەرىن زەرتتەۋ ورتال­ى­عى­نىڭ باس ديرەكتورى الەكسەي ۆلاسوۆ ايتتى. ونىڭ بايانداماسىنىڭ تاقىرىبى «سايلاۋدان كەيىنگى قازاق­ستان. ىشكى ساياسي احۋالدىڭ دامۋ پەرسپەكتيۆالارى» دەپ اتالادى.  قازاقستان­داعى سايلاۋعا دەگەن قىزى­عۋشىلىق رەسەيدە عانا ەمەس, باتىس ەلدەرىنىڭ با­رىندە دە بولدى دەسەك, ار­تىق ايتقاندىق ەمەس. ما­سەلەن, اقش-تىڭ وتە ىق­پالدى «نيۋ-يورك تايمس» پەن «ۆاشينگتون پوست» گازەتتەرىندە قازاقستانداعى سايلاۋ تۋرالى كولەمدى ما­قالالار باسىلدى. وسىنىڭ ءبارى بۇگىنگى كۇنى قازاقستان الەمدىك ساياساتتىڭ ماڭىز­دى فاكتورىنا اينالعاندى­عىنىڭ كورىنىسى. ەگەر كەيبىرەۋلەر رەسەيدە قازاقستان­داعى سايلاۋعا دەگەن قىزى­عۋ­شىلىق نەگە سونشالىق­تى ۇلكەن دەپ جاتسا, ونىڭ جاۋابىنا: قازاقستان – حالىقارالىق ارەنادا پوست­كەڭەستىك رەسپۋبليكالار ارا­سىنان ءبىرىنشى بولىپ ءوز الدىنا كۇشتى ويىنشىعا اينالىپ وتىر. سوندىقتان ونداعى احۋالدى تەرەڭ ءبىلۋ قاجەت دەپ جاۋاپ بەرەر ەدىك, دەدى ول. ودان ءارى شەشەن ساي­لاۋدىڭ ەشقانداي توتەنشە وقيعاسىز, ارانداتۋشىلىق­سىز, تىنىشتىقپەن وتكەنىن اتاپ ءوتتى. ەقىۇ تاراپى­نان بولعان كەيبىر ەسكەرتۋلەردى ەسەپكە الماعاندا, جالپى سايلاۋ بارىسىندا ازاماتتاردىڭ سايلاۋ قۇقى تولىق ساقتالعاندىعى بەلگىلى بولدى. بۇل تۋرالى تمد ەلدەرىنەن كەلگەن سا­راپشىلار دا ءوز ەسەپتەرىندە ايتىپ ءوتتى, دەدى. قازاق­ستاننىڭ ىشكى ساياساتىن­داعى احۋالىنىڭ وزگەرۋ پەرس­پەك­تيۆالارى تۋرالى ءسوز قوز­عاعاندا, ول جاڭعىر­تۋدىڭ قا­جەتتىگىن اتاپ كورسەتتى. جال­پى ايتقاندا, قازاق­ستان – مودەرنيزاتسيا جاسا­عان­نىڭ وزىن­دە تۇراقتى­لىقتى ساق­تاپ وتىرعان از ەلدەردىڭ ءبىرى. بۇ­گىنگى كۇنگى حا­لىقتىڭ ن.نازارباەۆتى قولداۋى قانداي رەفور­ما­نى دا ەنگىزە الۋىنا مۇم­كىنشىلىك بەرەدى. سوندىق­تان 2007 جى­لى باستالعان ساياسي رەفور­مانى الاڭسىز اياعىنا دەيىن جەتكىزۋ كەرەك, دەدى ول. بۇدان كەيىن سويلەگەن شەشەندەر دە كوتەرىلگەن ما­سە­لەلەر تۋرالى تەرەڭ ماز­مۇن­دى پىكىرلەر ايتىپ جاتتى. وتىرىس قورىتىن­دىسى بوي­ىن­شا قاۋلى قا­بىلداندى جانە جا­سالعان باياندا­ما­لار­دى جيناقتاپ, جەكە كىتاپشا ەتىپ شى­عارۋ قاجەتتىگى اي­تىلدى. جاقسىباي سامرات.