«قازىر دراماتۋرگيانىڭ ءداۋىرى تۋدى دەۋگە بولادى»

جازۋشى-دراماتۋرگ, فيلولوگ-عالىم, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى جولتاي الماش ۇلىمەن سۇحبات بارىسىندا الاش ارىستارى, قازىرگى دراماتۋرگيا توڭىرەگىندە اڭگىمە قوزعاعان ەدىك. – جولتاي اعا, بيىل – الاش­وردا مەم­لە­كەتىنىڭ 100 جىل­دىق مەرەيتويى. حح عا­سىر با­­سىندا قازاق زيالىلارى ءاليحان بوكەيحانوۆ باستاعان «الاش» پارتياسى جانە قۇ­را­­مىندا تۇرار رىسقۇلوۆ, ءنا­زىر تورەقۇلوۆ سوتسيال-دە­­­موكراتتار پارتياسى اينا­لى­­­سىندا توپتاستى. ارادا ءبىر عا­­سىر وتكەندە تۇرار, ءنازىر ءتا­رىز­دى ارىستارىمىز الاش­تىق­تار­­دىڭ تاساسىندا قالىپ قوي­عان ءتارىزدى... – الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ارمانى قازاقتى وزىق ەلدەردىڭ قاتارىنا قوسۋ بولاتىن. ۇلى يدەيا ءوز دەڭگەيىندە جۇزەگە اسپادى. وعان الاش كوسەمدەرى كىنالى ەمەس. وسى رەتتە الاش قايراتكەرلەرىن جان-جاقتى زەرتتەي الدىق پا؟ الاشتى تانۋ دەڭگەيىن ۇلتتىق يدەولوگيامىزدىڭ ۇستىنىنا اينالدىرا الدىق پا؟ جوق. الاش تاريحىنىڭ اقتاڭداقتارى ءالى تولىق اشىلعان جوق. الاش يدەيا­سى­نىڭ باستاۋ بۇلاعىندا تۇرعان ءاليحان بوكەيحانوۆتان باستاپ ءبىتىمى بولەك تۇلعالارىمىزعا دەگەن «قىلي» كوزقاراستان ءالى ارىلىپ بىتكەنىمىز جوق. زاماننىڭ ەكپى­نىمەن كوزقاراستارى ەكىگە جارىلعان ازاماتتارىمىزدىڭ اراسىن ءبولىپ-جارۋعا, ءتىپتى ۇمىت­تى­رىپ جىبەرۋگە نيەتتەنگەن كوز­قا­راستاردى ءجيى بايقايمىن. تۇرار رىس­قۇلوۆتىڭ باعى بار ەكەن. تۇ­رار بەينەسىن شەرحان مۇرتازا كو­ر­كەم تىلمەن كەستەلەپ شىقتى. تۇرار اتاقتى مۇحامەدجان تىنىشپاەۆقا تۇركسىب تەمىر جو­لى­­نىڭ جاۋاپتى ۋچاسكەسىن سەنىپ تاپ­­­سىرعان. ءاليحان بوكەيحانوۆقا با­­رىپ, اقىلداسىپ وتىرعان. تۇ­رار رىسقۇلوۆ جاھانشا دوس­مۇ­حامەدوۆپەن باجا بولعان. ەگەر, زەرتتەي بەرسەك, زەردەلەي بەرسەك, حح عاسىر باسىندا ءومىر ءسۇر­گەن قازاقتىڭ وزىق ويلى ازا­مات­تارىنىڭ باسىن قوساتىن دەرەك­تەر كوپ. – ءوزىڭىز دە الاش ارىستارى توڭىرەگىندە قالام تەربەپ ءجۇرسىز گوي؟ الاش ارى­ستارى دەيتىن الىپتار توبىنان وسى ن.تورەقۇلوۆتان باس­قا سۇلتانبەك قوجانوۆ, سىدىقبەك ساپاربەكوۆ سەكىلدى اي­تۋلى قايراتكەرلەر ءومىرىن دە تۇبەگەيلى زەرتتەپ-زەردەلەگەن ەكەن­مىن. تاريحي زەرتتەۋمەن قابات اڭگىمە, پەسالار دا قالامىما ىلىكتى. ايتالىق, ءنازىر تۋرالى پەسام «سانا دەرتى» دەپ اتالادى, ول تۇركىستان دراما تەاترىندا 10 جىلدان بەرى ساحنا­لا­نۋدا. س.قوجانوۆ تۋرالى «ستالينمەن بەتپە-بەت» دەگەن دراما جازدىم. ال, ايتۋلى قايراتكەر س.ساپاربەكوۆ پەن اقيىق اقىن س.سەيفۋللين اراسىنداعى پىكىر تا­ل­اسىنا قۇرىلعان پەسامدى قاراعاندى تەاترىندا 2015 جىلى قاڭتار ايىندا قويدى. جالپى, الاش ارىستارى تا­قى­رىبىنا سوڭعى 20 جىل بويىنا بويلاپ ەنىپ, اۋەلى تاريحي وچەركتەر, ەسسەلەر, سودان سوڭ بارىپ كوركەم شىعارمالار جازۋعا وتىر­عانىمدى ايتا كەتۋگە بولادى. بۇل سالا – وتە جاۋاپ­تى, وتە كۇردەلى تاقىرىپ. وعان ءاتۇستى, دايىن­دىقسىز, اياق استىنان بارا سالۋعا بولمايدى. كەيىنگى جاس بۋىن سول جاعىن ەستە ۇستاسا دەيمىن. - ءسىزدىڭ قازاقتان شىققان ال­عاش­­قى ديپلومات ءنازىر تورە­قۇ­لوۆ­تىڭ تاع­دى­رىنا بەي-جاي قاراي الماي­تى­نى­ڭىز­دى ءبى­­لەمىن. ول تۋرالى ەڭ­بە­گى­ڭىزدى كە­­زىندە كوپ­شىلىك جى­لى قا­بى­ل­دا­دى. ال­دا­عى ۋا­قىت­تا نازىردەي ازا­ماتتىڭ تو­لىق­­قان­دى بەي­نەسى ءسىز­دىڭ شى­عار­ما­ڭىزدا ورىن الۋى مۇمكىن بە؟ – ونىڭىز راس, ءنازىر تورەقۇلوۆ سە­كىلدى كوپ ءتىل ءبىل­گەن, عالىم-جۋر­نا­ليست, جان-جاق­تى ءبىلىمدى الاش ارىسىنىڭ ما­عى­نالى عۇمىرى مەنىڭ شى­عار­ما­شىلىعىمنىڭ ءبىر قى­رى­نا اي­نالعالى قاشان. مەن بۇل قاي­راتكەردىڭ ءومىرىن, قىزمەتىن شا­مام جەتكەنشە جان-جاقتى زەر­دەلەدىم, زەرتتەۋلەر, باسقا دا كور­كەم شىعارمالار جازدىم. ال­عاش­­قى ەڭبەگىم 1996 جىلى جەكە كى­­تاپ بولىپ باسىلعان-دى. ول تۋ­را­لى كەيىنگى كەزدە جاڭا, سونى دە­رەكتەر دە جارىق كورىپ جاتىر. سون­دىقتان بۇل تاقىرىپقا الداعى ۋا­ق­ىتتا دا تالاي رەت قالام تار­تار­مىن دەپ ويلايمىن... – «مۇڭمەن الىسقان ادام» ات­تى پە­سا­ڭىزدىڭ اعىلشىن ءتى­لىن­دەگى نۇس­قا­سى­مەن تانىسا وتىرىپ, ال­داعى ۋا­قىت­تا جازى­لا­­تىن ۇلكەن ش­ى­عار­ما­نىڭ داي­­ىن­­دىعى ءتارىزدى اسەردە بولدىم. تا­­قى­رىپتى كولەمدى كور­­كەم شى­عارما دەڭ­گەيىندە جال­عاس­تى­رۋ ويىڭىزدا بار ما؟ – «دايىندىقپەن كەلگەنىڭىز باي­قالادى» دەپ ءوزىڭ ايتىپ وتىر­عانداي, وسىنداي ۇلت باسىنا ءتۇس­كەن اۋىر ءحالدى ەلدەگى ۇلكەن قاريالاردان, قاسىرەتتى جىلداردى باسىنان كەشكەن ادامداردىڭ اۋزىنان بالا كۇنىمنەن ەستىپ-بىلگەن ەدىم. ەل باسىنا كۇن تۋىپ, ەر ەتىگىمەن سۋ كەشكەن قۋعىن-سۇرگىن زاماندا كىم قايدا بوسىپ جان ساقتامادى؟ بۇل ءوزى, ماڭىز بەرىپ قاراساق, وتە اۋىر تراگەديا. ۇلتتىڭ تراگەدياسى! ءوز ەلىنەن, ءوز جەرىنەن پانا تابا الماي, جات جۇرتقا جامىراي كوشۋ ءھام ول جاقتا ادام توزگىسىز اۋىر جاعدايدا تىرشىلىك كەشۋ – تراگەديا ەمەي نەمەنە. ءبىز بۇل تاقىرىپتى, اشىعىن ايتۋ كەرەك, ءالى ءوز دەڭگەيىندە جازىپ, جان-جاقتى كورسەتە الماي كەلەمىز. ءبىرلى-جارىم قالام تارتقاندار بولعانىمەن, وسى وقيعانىڭ اق-قاراسى ءالى تولىق اشىلعان جوق, ۇلتتى اسا اۋىر حالگە دۋشار ەتكەن سول «ۇدەرە كوشۋ» ءالى دە تالاي كوركەم تۋىندىلارعا نەگىز بولادى دەپ ويلايمىز. ءوزىمدى دە بالاڭ جىگىت كەزدەن ويلان­دى­رىپ-تولعاندىرعان, ويعا دامىل بەرمەگەن وسى تاقىرىپ بولاتىن. «وسىنى جەرىنە جەتكىزە جازسام-اۋ» دەگەن قيالدان ءبىر ءسات تە اجىراپ كورگەن ەمەسپىن. سودان دا بولار, حالىقتىڭ وسىناۋ مۇڭ-نالاسىن كورسەتۋ ءۇشىن درامادان بۇرىن, اۋەلى پرو­زالىق شىعارماعا بارىپ, وقىر­مانعا وي سالار دۇنيەلەر جاز­باق­قا بەكىندىم. اتالعان پروب­لەما «كۇلكى مەن كوز جاسى» دەپ اتالاتىن رومان-ديولوگيامدا جان-جاقتى كوتەرىلەدى. بىراق سول شىعارمامدى, ءىشىم سە­زەدى, كوپتەگەن ارىپتەستەرىم كو­ڭىل قويىپ وقىمادى-اۋ دەيمىن. قىس­قاسى دايارلانۋ كەزەڭى ۇزاققا سو­زىلدى. ءوزىڭ ايتىپ وتىرعان «مۇڭمەن الىسقان ادام» (ەكىنشى اتى «شەتەلدە قارتايعان قازاق») دراماسىنىڭ كورەرمەننىڭ كا­دىم­گىدەي كوڭىلىنەن شىعىپ جاتۋى, جان-جۇرەگىن تەبىرەنتۋى ءبال­كىم, سودان شىعار. سوسىن دا جوعارىداعىداي باعا بەرىلىپ جات­قان شىعار دەپ شامالايمىن. – سپەكتاكلدەن سوڭ «بۇل قويى­لىم­نىڭ ال­داعى ۋاقىتتا استانادا­عى بارشا شەت­ەلدىك ەلشىلەردىڭ قاتىسۋىمەن ساح­نا­لانعانىن قالايمىز, ونى بولاشاقتا شەتەلدەرگە ۇيالماي الىپ بارۋعا بولاتىنىن دا بايقادىق» دەگەن پىكىرلەر ايتىلدى ەمەس پە؟ – الدىمەن ايتارىمىز – بۇل ءوزى بۇگىنگى زامانامىزعا ساي, بۇرىن-سوڭدى قازاق مادەني ومىرىندە بولماعان تىڭ جاڭالىق دەۋ­گە كەلەدى. اتالعان شىعارمانىڭ اعىل­شىن تىلىندە ساحنالانۋى بارىمىزگە دە تاڭ­سىق دۇنيە. ارينە, وتكەندە عانا ۇلكەن دراما­تۋرگ دۋلات يسابەكوۆ اعامىزدىڭ تاماشا تۋىندىسىن شەتەلدىك ونەرپازداردىڭ ساحنالاۋىمەن استانالىقتار اعىلشىن تىلىندە تاماشالادى. بۇل دا ونەردەگى ءبىر بەتبۇرىس. ال, مەنىڭ شىعارمامدى ەۋرازيا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ ونەرپاز جاستارى قالاپ الىپ, شەتەل تىلىنە اۋدارىپ, سودان سوڭ وزدەرى ساحنالاپ, (رەجيسسەرى جاس تالانت – جامبىل تىلەپوۆ) رولدەردە وزدەرى ويناپ, كوپشىلىك نازارىنا ۇسىندى. ياعني, قازاق پەساسىن قازاق ونەرپازدارى ءوز كۇشىمەن ساحناعا شىعارىپ وتىر. راس, ونى شەتەلگە شىعارۋ, سونداعى كورەرمەندەرگە اپارىپ كورسەتۋ تۋرالى پىكىرلەر مەرزىمدىك ءباسپاسوز بەتتەرىندە قايتا-قايتا ايتىلدى. الايدا, ول مەنىڭ عانا قولىمنان كەلە مە؟ بۇل, ارينە, الدىمەن سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى مەن مادەنيەت مينيسترلىگىنىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە. ول تاراپتان دا ىقىلاس بار سياقتى, ال ەندى ونىڭ ءارى قاراي ءورىس الۋىن ۋاقىت كورسەتەدى. – قازىرگى دراماتۋرگيادا جا­­ڭا زا­مان­نىڭ لەبىن سەزۋ تىم قيىن. اكەم­تەاتر­دا قويى­لىپ كە­لە جاتقان سپەك­تا­كلدەردىڭ ال­­­دى 50 جىل, سوڭى 10 جىلدان اسىپ كە­تىپ­تى. – زاماناۋي تاقىرىپتى تالاي جازۋشىلارىمىز بەن درا­ماتۋرگتەرىمىز ءبىر كىسىدەي كو­تەرىپ-اق ءجۇر. بىراق ولاردىڭ تەاتر­لار­داعى عۇمىرى ۇزاققا بارماي, ۋاقىتشا عانا كورىنىس تاۋىپ جاتۋى ابدەن مۇمكىن. بىزدىڭشە, ساحنادان تەز ءتۇسىپ قالۋىنىڭ باستى سەبەبى – درامانىڭ سولعىندىعى, تارتىستىڭ ازدىعى, وبرازداردىڭ دارالانباۋى. بۇل, اسىرەسە, اياق استىنان جارق ەتە قالعان «توسىن» دراماتۋرگتەرگە ءتان نارسە. باسقا اۆتورلاردى سىناپ-مىنەپ جاتپاي-اق, ءوز باسىمنان عانا ايتسام, بۇگىنگى زامان جايلى الدەنەشە تۋىندىلارىم جارىق كوردى, وبلىستىق تەاترلاردا سان رەت ساحنالاندى دا. مىسالى, «بايتەرەك باسىنداعى كەزدەسۋ», «ءتىرى جان», «اي استىنداعى التىن شاھار» جانە باسقالارىن ايتا الام. بۇلاردىڭ تاقىرىپتىق تۇرعىدا بۇگىنگى زامان ماسەلەلەرىن قوزعايتىن, كورەرمەنگە وي سالاتىن تۋىندىلار ەكەنى انىق, ال ەندى كوركەمدىك دەڭگەيىن ءالى دە كورەرمەندەر باعالاي جاتار. - ءسىز «ونەر مەن مادەنيەتكە دەگەن سال­قىندىق وزىمىزدەن باستاۋ الىپ جاتىر» دەدىڭىز دۋلات يسابەكوۆكە جازعان حا­تىڭىزدا. بۇل سالقىندىقتىڭ توڭى ءجى­بيتىن سىڭاي بار ما؟ – جالپى, قازىرگى كەزدە دراما­تۋر­گيا­نىڭ ءداۋىرى تۋدى دەۋگە تو­لىق نەگىز بار. ويتكەنى, پەسانى ساح­نالاۋعا كينو تۇسىرۋگە كەتەتىن ۋا­قىتتىڭ ۇشتەن ءبىرى دە جەتىپ جاتىر. سونىمەن بىرگە, سپەكتاكل بارى-جوعى 1-2 ساعات ىشىندە كول-كوسىر ءومىر شىندىعىن الدىڭىزعا توسا الادى. بۇل دەگەن ادام جانىن تازارتۋعا, سەزىمدى وياتۋعا ءھام جاس ۇرپاقتى ىزگى ويلارعا تاربيەلەۋگە دەگەن ەڭ توتە جول ەمەس پە! قالامگەر د.يسابەكوۆكە ارنايى حات جولداۋىمىزعا دا وسىنداي ويلار الدىمەن سەبەپ بولعان-دى. ءوز سالامىزعا ءوزىمىز سالقىن, تىم سەلقوس ەكەنىمىزدى اشىق ايتقانىمىز دا راس.اشى­عىن ايتقاندا, بىزدە ءالى دە بۇل با­عىتتا اتقارىلار ءىس, جۇزەگە اسۋعا ءتيىس شارالار شاش ەتەكتەن. شەبەرلىك تۋراسىندا ايتار بول­ساق – وسى كۇنى رومانيست «ءالسىز اۋەزوۆتەر» مەن اڭگىمە جازعىش «مەنمەن مايليندەر» كوبەيىپ بارادى. دراما سالاسىندا «قاساڭ قالتايلار» قاپتادى. – ءسىز ءبىر جاعىنان مەم­لە­كەت­تىك قىز­مەتتە جۇرگەن ادامسىز... – ءيا, قالاعان ۋاقىتىڭدا جازۋ-سى­زۋعا وتىرا قالۋعا مۇمكىندىك جوق. دەمالىستى پايدالانىپ, قولعا قالام الىپ, ويداعى ءدۇ­نيە­لەردى قاعازعا تۇسىرۋگە تىرىسامىن. جازىلىپ جاتقان ءبىردى-ەكىلى كوركەم دۇنيەلەرىم بار. سوڭعى جاڭالىعىم ەكەۋ: ءبى­رىن­شىسى – وتكەن جىلدىڭ قو­رى­تىندىسى بويىنشا «جىلدىڭ ەڭ ۇزدىك دراماتۋرگى» دەگەن مارا­پات­قا يە بولدىم, ەكىنشىسى – 60 جاس­قا تولۋىما وراي مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى ارنايى تاپسىرىسپەن ءۇش تومدىق «تار دۇنيە» دەگەن رومان-تريلوگيامدى («كۇلكى مەن كوز جاسى», «ويانعان ۇرپاق» جانە «ۇمىتىلعان ۇرپاق») باسىپ شىعاردى. سوڭعى 25 جىلدىق ەڭبەگىم بۇل. قازىر كولەمى وتە قىسقا رومانداردان (الەمدەگى قازىرگى ءۇردىس) جانە اڭگىمەلەردەن تۇراتىن «قورعانسىزدىڭ ءتۇنى » اتتى جاڭا جيناق ازىرلەۋ ۇستىندەمىن. كەلەر جىلى باسپاعا ۇسىنامىن. - اڭگىمەڭىزگە راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلبارشىن ساباەۆا, جۋرناليست