قازاق ءتىلىن قازاق ءتىلدى ەمەس مەكتەپتەردە قالاي وقىتامىز؟

ءۇش ءتىلدى وقۋ زامان تالابى دەسەك, ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – بىرنەشە ءتىلدى مەڭگەرگەن, الەۋمەتتىك جانە كاسىپ­تىك باع­دارعا قابىلەتتى, مادەنيەتتى تۇل­عانى دامىتۋ جانە قالىپتاستىرۋ. ەل­باسى كوپ ۇلتتى قازاقستاندىق قوعام­دا كوپ­ تىلدىلىكتى دامىتۋدىڭ ماڭىز­­دىلىعى مەن ماندىلىگى تۋرالى «قازاق­ستان جوعارى ءبىلىمدى ەل رەتىندە الەمگە تانىمال بولۋعا ءتيىس. ول ءۇشىن قازاقستان حالقى ءۇش ءتىلدى مەڭگەرۋى قاجەت: قازاق ءتىلى – مەملەكەتتىك ءتىل, ورىس ءتىلى – حالىق­ارالىق قاتىناس ءتىلى جانە اعىلشىن ءتىلى – جاھاندىق ەكونوميكاعا تابىستى كىرىگۋ ءتىلى», دەگەن بولاتىن. البەتتە, ونىڭ ىشىندە قازاق ءتىلىنىڭ الاتىن ورنى ەرەكشە. وسىعان وراي مەملەكەتتىك ءتىلدىڭ قىزمەتىن ارتتىرۋ ءۇشىن ءتۇرلى باعدارلامالار, جوبالار قابىلدانا باستادى. نۇرسۇلتان نازارباەۆ 2020 جىلعا قاراي مەملەكەتتىك ءتىلدى مەڭ­گەر­گەن­دەردىڭ قاتارى 95 پايىزعا دەيىن جەتەتىن بولادى دەگەنى ەسىمىزدە. سون­داي-اق, بۇكىل قوعامىمىزدى توپتاستىرىپ وتىرعان مەملەكەتتىك ءتىل رەتىندە قازاق ءتىلىن وقىتۋ, ساپاسىن ارتتىرۋ قاجەت­تىگىنە ەرەكشە نازار اۋداردى. 2011 جىلدان باستاپ قولعا الىنعان بۇل جوبا بىرتىندەپ وڭ ناتيجە بەرىپ كەلە جاتىر. بۇگىندە ءبىزدىڭ الدىمىزدا تۇرعان ماقسات – مەكتەپ وقۋشىلارىنىڭ فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىعىن دامىتۋ. بۇل دەگەنىمىز – وقۋشىنىڭ ءپاندى تەرەڭ ءتۇسىنۋ قابى­لەتىن دامىتۋ, العان ءبىلىمىن سىنىپتان تىس جەردە, كەز كەلگەن جاعدايدا ءتيىمدى پاي­دالانا ءبىلۋىن قامتاماسىز ەتۋ. فۋنك­تسيالىق ساۋاتتىلىعى دامىعان تۇلعانى قالىپتاستىرۋ, مەكتەپ قابىرعاسىندا باستالادى. مەكتەپ – ۇيرەتەتىن ورتا, ونىڭ جۇرەگى – مۇعالىم. وقۋشىنىڭ بويى­نا ءبىلىم ءنارىن دارىتۋعا كومەك بەرە­تىن فۋنكتسيالىق ساۋاتتىلىق مۇعا­لىم بويىندا دا بولۋى ءتيىس. احمەت باي­تۇر­سىن ۇلى ايتقانداي, «مۇعالىم قانداي بولسا, مەكتەپ ءhام سونداي بولادى». بۇگىنگى تاڭدا شەشىمىن تاۋىپ كەلە جات­قان ماسەلەنىڭ ءبىرى – رەسپۋبليكا كولەمىندە ورتا ءبىلىم مازمۇنىن جاڭار­تۋ اياسىندا پەداگوگتاردىڭ, ونىڭ ىشىن­دە قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ بىلىك­تىلىگىن ارتتىرۋ كۋرستارىنىڭ ءوتۋى. اتال­­­عان ءىس-شارانىڭ مىڭىزدىلىعى اي­­­رىق­­­شا. قازاق ءتىلدى ەمەس مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتىپ جۇرگەن ۇستازدار, ءبىلىم بەرۋدى الەمدىك ستاندارتقا ساي تىڭ­­د­الىم, وقىلىم, جازىلىم, ايتىلىم ارە­­كەت­­تەرىن دامىتۋ ارقىلى جۇيەلى تۇر­دە جۇر­گىزىپ كەلەدى. ەكىنشىدەن, مۇعا­لىم­دەر ادىستەمەلىك ماتەريالدارمەن, ءتۇرلى رە­سۋرس­تارمەن قامتاماسىز ەتىلدى, ونىڭ ىشىن­دە وقۋ باعدارلامالارى, كۇندەلىك­تى ساباق جوسپارلارى, مۇعالىمدەرگە ار­نال­عان نۇسقاۋلىقتار, باعالاۋ جونىن­دەگى ۇسىنىستار بار. قازاق ءتىلدى ەمەس مەكتەپتەردە قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىن 20 جىلدان اس­تام ۋاقىت بويى وقىتىپ كەلەمىن. وسى كەزەڭ ارالىعىندا ۇسىنىلعان وقۋلىقتار­دىڭ وقۋشىلاردىڭ سويلەۋ ارەكەتتەرىن دامىتۋعا باعىتتالماعاندىعىن ايتۋ كەرەك. بۇل رەتتە وقۋلىقتار ماسەلەسى جاي­­لى ا.بايتۇرسىن ۇلىنىڭ «بۇل كۇندە قازاق­­شا وقۋدا كەمشiلiك كوپ. اۋەلى, وقۋ قۇرا­­لى, كىتاپتار جوق. ەكiنشi, قازاق مەك­­تەبى­نە تۇزەلگەن پروگرامما جوق,  ونسىز وقۋ ءبىر جوننەن شىقپايدى. ءۇشiنشi, بالا وقىتۋ عىلىمىنان حاباردار مۇعا­لىم­­دەر از. …وقۋ قۇرالدارى سايلى بول­­ما­سا, ونىڭ iشiندە وقۋ كىتاپتارى وڭ­دى بول­ماسا, وقۋ دا وڭدى بولمايدى. شە­­بەر­­گە اس­پاپ سەرىك, مۇعالىمگە  قۇرال سەرىك. اس­پاپ­سىز شەبەرلەر ەش نارسە ىس­تەي ال­ماي­دى, قۇرالسىز مۇعالىمدەر بالا وقى­تا ال­مايدى», دەگەن ءسوزىنىڭ ءالى دە وزەك­­تى ەكە­نى­نە تاڭعالاسىز. «تىلدەردىڭ ءۇش تۇ­عىر­­لى­لىعى» مەملەكەتتىك باعدار­لا­ما­سىن جۇزەگە اسىرۋدا وسى كوپتەن كۇت­كەن ۇل­كەن ماسەلە شەشىمىن تاۋىپ كەلە جاتىر دەسەك ارتىق ەمەس. قازاق ءتىلى ءپانى مۇ­عا­لىم­دەرىنىڭ الدىندا تۇرعان تا­عى ءبىر ماسەلە – وقۋشىلاردىڭ تىلدىك دەڭگەيىن انىقتاۋ. بۇل ورايدا, قازاق ءتىلىن وقىتۋ تاريحىندا وقۋشىنىڭ ناقتى سويلەۋ دەڭگەي­لەرىنىڭ بۇرىن انىق­­تال­ماعان­دىعىن ەسكەرۋ كەرەك. سوندىق­تان بۇل ماسەلەگە نەمقۇرايلى قاراۋعا بول­مايدى. ويتكەنى, وقۋشىلاردىڭ تىل­دىك دەڭگەيىن دۇرىس انىقتاپ الۋ, بولا­شاق­تا مۇعالىم مەن وقۋشىنىڭ جۇمى­سىن الدەقايدا جەڭىلدەتەدى دەپ وي­لاي­مىن. وسى ورايدا, قازاق ءتىلدى ەمەس مەكتەپ­تەردە قازاق ءتىلىن وقىتۋدا «تىل­دىك پورت­­فەلدىڭ» الاتىن ورنى ەرەكشە. ەۋرو­­پادا 2000 جىلداردان بەرى قول­­دانىپ كەلە جاتقان بۇل قۇجاتتىڭ تيىم­­دىلىگىنە كۇمانىم جوق. ويتكەنى, «تىل­دىك پورتفەلدى» جۇرگىزەتىن وقۋشى فۋنك­تسيا­لىق ساۋاتتىلىق دەڭگەيىندە ءبىر ءتىل بويىنشا ءبىلىمىن جەتىلدىرەدى, ۇيرەن­گەن ماتەريالداردى تىكەلەي ومىرمەن بايلانىستىرادى, وزدىگىنەن جۇمىس ىستەۋ داعدىلارى داميدى, العان بىلىمدەرىن ومىردە قولدانۋعا, ءوزىن ءوزى باعالاۋعا, سونىمەن قاتار, ءوزىنىڭ جاساعان جۇمىسىنا رەفلەكسيا جاساۋعا, ناقتى, قولجەتىمدى ماقسات قويۋعا ۇيرەنەدى, قازاق ءتىلى ءپانى بويىنشا ءوزىنىڭ دامۋىن زەرتتەيدى. قازىرگى تاڭدا مەكتەپتە جۇمىس اتقا­را­تىن ءاربىر مۇعالىمگە ۇلكەن تالاپ قويى­لا­تىندىعىن ءبارىمىز بىلەمىز. ءار مۇعالىم ءوزىنىڭ جاڭاشىلدىق, ياعني يننو­ۆاتسيالىق ءىس-ارەكەتىن قالىپتاستىرا وتىرىپ, جۇيەلى تۇردە ساباقتارىندا بارىمىزگە بەلگىلى جەتى ءمودۋلدى قولدانۋ كەرەك. ءوزىنىڭ مەكتەپتەگى تاجىريبەسىندە مۇعالىم ساباقتى جەتى ءمودۋلدى ءبىر-بىرى­مەن ىقپالداستىرىپ وتكىزسە, ساباعىنىڭ ناتيجەسىن كورە الادى. دەسە دە, قازاق ءتىلىنىڭ وقۋ-ادىستەمەلىك جاعى ويداعىداي دەڭگەيگە كوتەرىلىپ, جاقسارىپ كەتتى دەۋ­گە ءالى ەرتەرەك سياقتى. باستى پروبلەما – قازاق ءتىلى وقىتىلعانىمەن, مەكتەپ بىتىرگەن بالالار قازاق تىلىندە ەركىن سويلەي المايدى. بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن ءتىل ۇيرەنۋشىگە ءوز ويىن باسقالارعا اۋىزشا ءبىرشاما تۇسىنىكتى ەتىپ جەتكىزە الۋدى مەڭگەرتۋ نەگىزگى مىندەت. سوندىقتان قازاق ءتىلدى ەمەس مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ الدىنا قويىلاتىن ماقسات – وزگە ۇلت وكىلدەرىنىڭ اۋىزەكى تىلدە سويلەۋ داعدىلارىن قالىپتاس­تىرۋ. پەداگوگتار وسى ماسەلەنى شەشۋ ماق­ساتىن­دا وقۋشىلاردىڭ اۋىزەكى تىلدە سوي­­لە­گەندەرىن قامتاماسىز ەتەتىن كۇن­دە­لىك­تى ومىردە كەزدەسەتىن تاقىرىپتار بويىنشا بىرىڭعاي ورتاق تاقىرىپتىق, لەكسيكالىق مينيمۋم, سونىمەن قاتار, قاجەتتى گرامماتيكالىق تاقىرىپتاردى ىرىكتەپ, تۇزەتۋلەر ەنگىزىپ, قارقىندى جۇمىس جۇرگىزۋدە. ەلجاندىلىققا تار­بيەلەۋ ءبىلىم بەرۋدىڭ مەكتەپكە دەيىن­گى جۇيەسىنەن جوعارى وقۋ ورىندارىنا دەيىنگى بارلىق ۇيىمدارىندا وتە ماڭىزدى. بالالاردى تۋعان جەرى مەن ەلىن سۇيۋگە تاربيەلەۋ – مۇعالىمنىڭ ماڭىز­دى مىندەتى. سوندىقتان, وقۋشىلاردىڭ پات­ريوتتىق سەزىمدەرىن, ەلىنە, قازاق تىلىنە دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرۋعا ساباق بارىسىندا دا, سىنىپتان تىس تا ءجىتى كوڭىل ءبولۋ كەرەك. بۇل ورايدا ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ باعدارلاماسىن اتا-انالارعا دۇرىس ءتۇسىندىرۋىمىز شارت, ويتكەنى, تاربيە وتباسىنان باستالادى. تاۋەلسىز ەلىمىزدىڭ ءوسىپ كەلە جاتقان جاس ۇرپاعىنا ءوز وتانىنىڭ مەملەكەتتىلىگىنىڭ كەپىلى – مەملەكەتتىك ءتىلدى, ياعني قازاق ءتىلىن قۇرمەتتەۋگە باۋلۋ, سول ارقىلى ەلىمىز­دىڭ ساياسي تۇراقتىلىعىن ارتتىرۋ ەلى­مىزدىڭ بۇگىنگى ءتىل ساياساتىنىڭ ستراتە­گيالىق نىساندارىنىڭ ءبىرى. ارينە, بۇل ورايدا ايماعىمىزدىڭ ەرەكشەلىگىن ەس­كەرۋىمىز كەرەك. شىعىس قازاقستان وڭى­رىن­دە مەملەكەتتىك ءتىلدى ۇيرەنۋگە قۇ­لىق­­سىز­دىقتان بۇرىن قاجەتتىلىكتىڭ جوق­تى­عى بايقالادى. سوندىقتان ءۇش تىلدە ءبىلىم بەرۋ ءىسى وڭاي ەمەس. وسى وراي­­دا بۇل ماسەلەنى قالاي شەشۋ كەرەك دە­گەن ساۋال تۋادى. ءار مەكەمەدە قىزمەت ەتىپ جۇ­رگەن ازاماتتار, قىزمەتتەن تىس ادام­دار, جالپى جۇرت جۇمىلا كىرىسسە, قازاق ءتىلى ءوزىنىڭ لايىقتى ورنىن الادى. وعان قول جەتكىزۋ ءۇشىن, جىگەر, ىنتا كەرەك. قازىرگى تاڭدا الەمنىڭ الپاۋىت مەم­لەكەتتەرى كوپ ءتىلدى, اسىرەسە, حالىق­ارالىق تىلدەردى مەڭگەرۋدى ماڭىزدى مىندەت دەپ سانايدى. سوندىقتان ءبىز دە حالقىمىزدىڭ قارىشتاپ دامىپ, ور­كە­نيەتتەن كەنجە قالماۋى ءۇشىن كوپ ءتىلدى مەڭگەرۋىمىز قاجەت. بۇل زامان تالابىنان تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىك. سەبەبى, بىرنەشە تىلدە ەركىن سويلەي دە, جازا دا بىلەتىن مامان باسەكەگە قابىلەتتى تۇلعاعا اينالاتىنى ءسوزسىز. مەملەكەتتىك ءتىل مارتەبەسىنە يە بولعان قازاق ءتىلى – ۇلتتىق رۋحانياتىمىزدىڭ وزەگى. بۇل ورايدا, وقۋ ورىس تىلىندە جۇرەتىن جالپى ءبىلىم بەرەتىن مەكتەپتەردەگى قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى ءپانى مۇعالىمدەرىنىڭ كوتەرەتىن جۇگىنىڭ سالماعى وتە اۋىر. مۇنداي جاڭا مىندەتتەردى مۇعالىمنىڭ كاسىبي ساناسىنىڭ وزگەرۋىنسىز, كاسىبي قۇزىرەتتىلىگىنىڭ ءوسۋىنسىز ەسكى پسيحولوگيامەن, ەسكى ادىستەرمەن, ەسكى بىلىكتىلىك ارتتىرۋ جۇيەسىمەن شەشە المايمىز. ولاي بولسا, قوعامعا جاڭالىققا جانى قۇمار, جاڭاشا ويلايتىن, وزگەرمەلى ومىرگە يكەمدەلىپ قانا قويماي, ونى جاعىمدى جاققا وزگەرتۋگە بەلسەندى قاتىساتىن ۇستازدار قاجەت. انار ماتىباەۆا, №34 مەكتەپ-ليتسەيدىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەتى پاندەرىنىڭ مۇعالىمى, ۇشتىلدىلىكتى دامىتۋ جونىندەگى جۇمىس توبىنىڭ مۇشەسى وسكەمەن