نەمەسە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىنە قاتىستى بىرەر ءسوز
مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدىلىعى تۋرالى ءاليحان بوكەيحان ۇلى سوناۋ 1915 جىلى ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەپ ايتىپتى. الاش قايراتكەرى قازاقتىڭ كەڭ دالاسى مالدى اسىرايدى, مال قازاقتى اسىرايدى, الەمدىك نارىقتا مال ونىمدەرىنە ەش ۋاقىتتا سۇرانىس تولاستامايتىنىن سول كەزدىڭ وزىندە بولجاپ, بايتاق جەردە شالقىپ جاتىپ مال باسىن قوسىپ ەڭبەك ەتە الماي وتىرسىڭدار دەپ قانداستارىمىزعا قىنجىلىس بىلدىرگەن ەكەن.
«يگىلىك ءىس» اتتى ەڭبەگىندە قازاقتىڭ بۇرىنعى يگى ىستەرىنىڭ توزا باستاعانىن, سوعان وراي زامانىنا قاراي ءوز امالى, ءومىر سالتىنا قاراي ءوز يگىلىك ءىسى بولادى دەپ, كووپەراتيۆ ءسوزى اتاۋىنا «بىرىگىپ ءادىس قىلۋ , ءبىر وداقتاس, ءبىر قوستاس, ءبىر وتتاس, قۇرداس بولۋ» دەپ انىقتاما بەرگەن. سونداي-اق, مال شارۋاشىلىعى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلە, عىلىمنىڭ مىندەتى ءوندىرىستىڭ ءبىر سالاسىنىڭ وزىنە ءتان زاڭدىلىقتارىن زەرتتەۋ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن انىقتاۋ دەپ اتاعان. بىلايشا ايتقاندا, دانا بابامىزدىڭ ايتقاندارىنىڭ ءبارى بۇگىندە دە ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋدە نەگىزگى ۇستانىمعا لايىقتى باعدارلاما سياقتى...
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدە ماڭىزدىلىعى كۇمان كەلتىرمەيتىن ناقتى دا الەۋەتتى مەنشىك يەلەرىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن جەكەشەلەندىرۋ شارالارى اتقارىلدى. ناتيجەسىندە, ءىرىلى-ۇساقتى جەكە مەنشىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرلىمدارىنان تۇراتىن, كوپ تاراپتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار, وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارى مەن زارداپتارىن مەيلىنشە جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ءىس-شارالار دا اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگتەر كولەمىندە شارۋا قوجالىقتارى اسسوتسياتسياسى, ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قۇرىلدى, جەكەلەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە مەملەكەتتىڭ, بىرقاتار ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قارجىلاي قولداۋلارىمەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قابىلداپ, ساقتايتىن, جارتىلاي وڭدەيتىن شاعىن وتاندىق, شەتەلدىك قوندىرعىلار, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وزدىگىنەن بىرلەسىپ پايدالانادى دەگەن سەنىممەن ورناتىلدى. دەگەنمەن دە, بۇل ءىس-شارالار بالەندەي ناتيجەلى بولعان جوق دەپ ايتۋعا بولادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل باعىتتا جاڭادان قابىلدانعان «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭنىڭ اياسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدا بارلىق ءىس-شارالاردى اۋىلداعى ورتا, شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وزدىگىنەن ىمىرا, بىرلىك, تۇسىنىستىك نەگىزىندە اتقارادى دەگەن سەنىممەن قاتار, وتكەن قاتەلىكتەردى قايتالاۋ بولماي ما دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. بۇعان ناقتى ءۋاجىم دە بار.
بىرىنشىدەن, ءبىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەملەكەتتىك ۇيىمداستىرۋ, رەتتەۋ تەتىكتەرىنە داعدىلانعان مەنتاليتەتتەرىن ءالى دە بولسا ەسكەرۋىمىز كەرەك. كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بىرلەسىپ شارۋاشىلىق جۇرگىزەدى دەگەن بولجاممەن ۇلەسكە بەرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ قالاي پايدالانىلعانى ءالى ۇمىت بولا قويعان جوق دەپ ويلايمىن.
ەكىنشىدەن, بۇگىندە قاي ءونىم ءتۇرى بولماسىن ولاردى وندىرۋدەن گورى, پۇلداپ وتكىزۋ قيىن بولىپ تۇرعان زاماندا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى مال ءونىمدەرىن قابىلداپ, ساقتايتىن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ جەتكىلىكسىز, ياعني قۇرىلعالى جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى اۋىل تۇرعىندارىن مال ءونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسۋعا ىنتالاندىراتىن كەشەندى جاعدايدى, اتاپ ايتقاندا, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتەتىن بولۋى كەرەك. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, باسەكەلەستىككە لايىقتى ءونىمدەر وندىرۋگە تىكەلەي قاتىسى بار, جەكەلەگەن شارۋاشىلىق ءۇشىن شىعىندى, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, قۇنارلى مال ازىعىن دايىنداۋ, مال باسى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ءىس-شارالارىن شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىمەن ۇجىمداسا اتقارۋ كەرەك.
اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ, بىرىنشىدەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ باسىم ءبولىگىن جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتيدى, ەكىنشىدەن, ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرادى, ۇشىنشىدەن, اۋىلدان قالاعا بەت تۇزەگەن كوشى-قون لەگىنە دە توسقاۋىل بولادى. بىراق, ءبىزدىڭ جوبالىق ەسەبىمىزگە ساي ورتا دەڭگەيدەگى اۋىلدىق وكرۋگتە بۇل ءىس-شارانى يگەرۋگە 250-300 ملن تەڭگە قارجى كەرەك ەكەن. مەنىڭ ويىمشا, اۋىلدىق ەلدى مەكەن اۋماعىندا تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەتىن مۇنداي ءىس-شارا ءۇشىن اتالعان قارجى كوپ دەپ ايتۋعا بولمايتىن سياقتى. دەگەنمەن دە, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ماقساتتى, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلامالارى بار بولعانىمەن, ولاردا كەپىلدىك, نەسيە كولەمى جانە قايتارىم مەرزىمدەرى سياقتى سايكەسپەۋشىلىكتەر بار, سوندىقتان جوعارىدا اتالعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىنى يەلەنۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان باتىس ەلدەرىنىڭ قايسىسىندا بولسا دا بۇل شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنىڭ باستاپقى قالىپتاسۋ كەزەڭى ناقتى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن رەتتەۋ تەتىكتەرىنسىز اتقارىلماعان ەكەن. وسىعان وراي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن مەملەكەت-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قۇرۋ ءتيىمدى بولاتىن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت ەكى جاقتى ءتيىمدى نەسيەلەۋ, سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى نەگىزىندە قارجىلاندىرۋدى, شاعىن شارۋاشىلىق قۇرلىمدارى ونىمدەر ءوندىرۋدى, كووپەراتيۆ جارعىسىنا ساي ءىس-شارالاردى اتقارۋدى مىندەتتەنسە جانە مەملەكەت نەسيە تولىقتاي قايتارىلعاندا وكىلەتتىلىگىن توقتاتاتىن بولسا, بۇل شارانىڭ تيىمدىلىگىنە ءاۋ باستان اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان سەنىمدىلىك ارتا تۇسەر ەدى.
ەلىمىزدە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى ءۇشىن ورتاق جايىلىمدىق جەرلەر كولەمى 21,5 ملن گەكتار ەكەن. بۇل بۇگىندە ناقتى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىقتىڭ وتباسى شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن از جەر ەمەس, بىراق مالازىقتىق ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندىگى (2-3 تس/گا) كۇردەلى قيىندىقتاردى تۋدىرىپ وتىر. بۇل جەرلەردىڭ جايىلىمدىق قۇندىلىعىن ورتا ەسەپپەن ەكى-ءۇش ەسەگە ارتتىرعاننىڭ وزىندە, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ بۇگىنگى قولدا بار مال باسى سانىنىڭ ونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 10-15 پايىزعا كوتەرۋگە بولار ەدى. سونىمەن قاتار, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر جايىلىمدىق جەرلەرىنىڭ پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى مارتەبەسى مەن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى عىلىمي-ءتاجىريبەلىك تۇرعىدا نەگىزدەلگەن قۇجات جوباسىن دايىنداپ وكىلەتتى ورگاندار قاراۋىنا ۇسىنۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
قاي ەلدە بولماسىن, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردە مال باسى ونىمدىلىگى جوعارى بولعان سايىن, سۋبسيديا سوماسى دا ارتا بەرەدى ەكەن, ياعني شىعىندار كولەمىنىڭ دە ارتاتىندىعى ەسكەرىلەدى دەگەن ءسوز. دەمەك, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ سىياقى ەمەس, اتاۋىنا ساي اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە بايلانىستى ەمەس وندىرىستىك شىعىنداردى جابۋ مەن ولاردىڭ ىشكى نارىقتا باسەكەلەستىككە لايىقتى ونىمدەر كولەمىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىراتىن ەكونوميكالىق تەتىك دەپ تۇسىنگەن ءجون. دەگەنمەن دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا شەت ەلدەردەگىدەي قوماقتى سۋبسيديا بولىنبەيدى دەگەنىمىزبەن, سوڭعى جىلدارداعى ونىڭ سوماسى ءوندىرىپ جاتقان ونىمدەر كولەمى مەن ساپالىق كورسەتكىشتەرىن ەسكەرگەندە شەتەلدىكتەردەن از دەپ ايتۋعا دا بولمايدى. ماسەلە, مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋدا. مىسالى, ازىرگە ەلدىڭ ىشكى نارىعىندا وتاندىق ءونىمدەر كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى مەن ساتۋ باعاسىنىڭ تۇراقتانۋى بايقالمايدى.
«ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ, ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, اتا-بابالارىمىز سوناۋ كوشپەلى كەزەڭنىڭ وزىندە مال ونىمدەرىن نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرۋ ارقىلى وسىنشاما كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى قورعاپ قالعاندا, بۇگىندە وسى اتا كاسىپتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدىرۋ ءبىزدىڭ دە مىندەتىمىز بولۋى كەرەك.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى
ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى
استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
مال شارۋاشىلىعىنىڭ ەل ەكونوميكاسىنداعى ماڭىزدىلىعى تۋرالى ءاليحان بوكەيحان ۇلى سوناۋ 1915 جىلى ناقتى دەرەكتەرمەن دالەلدەپ ايتىپتى. الاش قايراتكەرى قازاقتىڭ كەڭ دالاسى مالدى اسىرايدى, مال قازاقتى اسىرايدى, الەمدىك نارىقتا مال ونىمدەرىنە ەش ۋاقىتتا سۇرانىس تولاستامايتىنىن سول كەزدىڭ وزىندە بولجاپ, بايتاق جەردە شالقىپ جاتىپ مال باسىن قوسىپ ەڭبەك ەتە الماي وتىرسىڭدار دەپ قانداستارىمىزعا قىنجىلىس بىلدىرگەن ەكەن.
«يگىلىك ءىس» اتتى ەڭبەگىندە قازاقتىڭ بۇرىنعى يگى ىستەرىنىڭ توزا باستاعانىن, سوعان وراي زامانىنا قاراي ءوز امالى, ءومىر سالتىنا قاراي ءوز يگىلىك ءىسى بولادى دەپ, كووپەراتيۆ ءسوزى اتاۋىنا «بىرىگىپ ءادىس قىلۋ , ءبىر وداقتاس, ءبىر قوستاس, ءبىر وتتاس, قۇرداس بولۋ» دەپ انىقتاما بەرگەن. سونداي-اق, مال شارۋاشىلىعى عىلىمي جۇمىستارىنىڭ ماڭىزدىلىعىن ايتا كەلە, عىلىمنىڭ مىندەتى ءوندىرىستىڭ ءبىر سالاسىنىڭ وزىنە ءتان زاڭدىلىقتارىن زەرتتەۋ, شارۋاشىلىق جۇرگىزۋدىڭ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ارتتىرۋدىڭ مەيلىنشە ءتيىمدى ادىستەرى مەن تاسىلدەرىن انىقتاۋ دەپ اتاعان. بىلايشا ايتقاندا, دانا بابامىزدىڭ ايتقاندارىنىڭ ءبارى بۇگىندە دە ەلىمىزدە مال شارۋاشىلىعى سالاسىن وركەندەتۋدە نەگىزگى ۇستانىمعا لايىقتى باعدارلاما سياقتى...
تاۋەلسىزدىكتىڭ العاشقى جىلدارىنان باستاپ ەلىمىزدە ماڭىزدىلىعى كۇمان كەلتىرمەيتىن ناقتى دا الەۋەتتى مەنشىك يەلەرىن قالىپتاستىرۋ ماقساتىندا مەملەكەتتىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىن جەكەشەلەندىرۋ شارالارى اتقارىلدى. ناتيجەسىندە, ءىرىلى-ۇساقتى جەكە مەنشىك اۋىلشارۋاشىلىق قۇرلىمدارىنان تۇراتىن, كوپ تاراپتى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ەكونوميكالىق جۇيەسى قالىپتاستى. سونىمەن قاتار, وتپەلى كەزەڭ قيىندىقتارى مەن زارداپتارىن مەيلىنشە جەڭىلدەتۋ ماقساتىندا اۋقىمدى ءىس-شارالار دا اتقارىلدى. اتاپ ايتقاندا, اۋىلدىق وكرۋگتەر كولەمىندە شارۋا قوجالىقتارى اسسوتسياتسياسى, ءتۇرلى اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى قۇرىلدى, جەكەلەگەن اۋىلدىق ەلدى مەكەندەرگە مەملەكەتتىڭ, بىرقاتار ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ قارجىلاي قولداۋلارىمەن اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن قابىلداپ, ساقتايتىن, جارتىلاي وڭدەيتىن شاعىن وتاندىق, شەتەلدىك قوندىرعىلار, شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وزدىگىنەن بىرلەسىپ پايدالانادى دەگەن سەنىممەن ورناتىلدى. دەگەنمەن دە, بۇل ءىس-شارالار بالەندەي ناتيجەلى بولعان جوق دەپ ايتۋعا بولادى.
وكىنىشكە قاراي, بۇگىندە بۇل باعىتتا جاڭادان قابىلدانعان «اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭنىڭ اياسىندا اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋدا بارلىق ءىس-شارالاردى اۋىلداعى ورتا, شاعىن شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى وزدىگىنەن ىمىرا, بىرلىك, تۇسىنىستىك نەگىزىندە اتقارادى دەگەن سەنىممەن قاتار, وتكەن قاتەلىكتەردى قايتالاۋ بولماي ما دەگەن قاۋىپ تە جوق ەمەس. بۇعان ناقتى ءۋاجىم دە بار.
بىرىنشىدەن, ءبىز اۋىل تۇرعىندارىنىڭ مەملەكەتتىك ۇيىمداستىرۋ, رەتتەۋ تەتىكتەرىنە داعدىلانعان مەنتاليتەتتەرىن ءالى دە بولسا ەسكەرۋىمىز كەرەك. كەشەگى جەكەشەلەندىرۋ كەزىندە بىرلەسىپ شارۋاشىلىق جۇرگىزەدى دەگەن بولجاممەن ۇلەسكە بەرىلگەن اۋىلشارۋاشىلىق تەحنيكالارىنىڭ قالاي پايدالانىلعانى ءالى ۇمىت بولا قويعان جوق دەپ ويلايمىن.
ەكىنشىدەن, بۇگىندە قاي ءونىم ءتۇرى بولماسىن ولاردى وندىرۋدەن گورى, پۇلداپ وتكىزۋ قيىن بولىپ تۇرعان زاماندا اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردى مال ءونىمدەرىن قابىلداپ, ساقتايتىن قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ جەتكىلىكسىز, ياعني قۇرىلعالى جاتقان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى اۋىل تۇرعىندارىن مال ءونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىسۋعا ىنتالاندىراتىن كەشەندى جاعدايدى, اتاپ ايتقاندا, وندىرىستىك ينفراقۇرىلىمدى قامتاماسىز ەتەتىن بولۋى كەرەك. ءبىر ءسوزبەن ايتقاندا, باسەكەلەستىككە لايىقتى ءونىمدەر وندىرۋگە تىكەلەي قاتىسى بار, جەكەلەگەن شارۋاشىلىق ءۇشىن شىعىندى, جايىلىمدىق جەرلەردىڭ قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋ, قۇنارلى مال ازىعىن دايىنداۋ, مال باسى ونىمدىلىگىن ارتتىرۋ جانە ماتەريالدىق-تەحنيكالىق جابدىقتاۋ ءىس-شارالارىن شاعىن اۋىلشارۋاشىلىق قۇرىلىمدارىمەن ۇجىمداسا اتقارۋ كەرەك.
اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ, بىرىنشىدەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەن تۇرعىندارىنىڭ باسىم ءبولىگىن جاڭا جۇمىس ورىندارىمەن قامتيدى, ەكىنشىدەن, ەكولوگيالىق تازا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمىن ارتتىرادى, ۇشىنشىدەن, اۋىلدان قالاعا بەت تۇزەگەن كوشى-قون لەگىنە دە توسقاۋىل بولادى. بىراق, ءبىزدىڭ جوبالىق ەسەبىمىزگە ساي ورتا دەڭگەيدەگى اۋىلدىق وكرۋگتە بۇل ءىس-شارانى يگەرۋگە 250-300 ملن تەڭگە قارجى كەرەك ەكەن. مەنىڭ ويىمشا, اۋىلدىق ەلدى مەكەن اۋماعىندا تۇرعىندارىنىڭ باسىم بولىگىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايلارىنىڭ جاقسارۋىنا اسەر ەتەتىن مۇنداي ءىس-شارا ءۇشىن اتالعان قارجى كوپ دەپ ايتۋعا بولمايتىن سياقتى. دەگەنمەن دە, بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىندا ماقساتتى, جەڭىلدەتىلگەن نەسيەلەۋ باعدارلامالارى بار بولعانىمەن, ولاردا كەپىلدىك, نەسيە كولەمى جانە قايتارىم مەرزىمدەرى سياقتى سايكەسپەۋشىلىكتەر بار, سوندىقتان جوعارىدا اتالعان اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ ءۇشىن قاجەتتى قارجىنى يەلەنۋ مۇمكىن ەمەس. مىسالى, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرى جوعارى دەڭگەيدە دامىعان باتىس ەلدەرىنىڭ قايسىسىندا بولسا دا بۇل شارۋاشىلىق قۇرىلىمىنىڭ باستاپقى قالىپتاسۋ كەزەڭى ناقتى مەملەكەتتىك قولداۋ مەن رەتتەۋ تەتىكتەرىنسىز اتقارىلماعان ەكەن. وسىعان وراي, اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن مەملەكەت-جەكەمەنشىكتىك ارىپتەستىگى نەگىزىندە قۇرۋ ءتيىمدى بولاتىن سياقتى. اتاپ ايتقاندا, مەملەكەت ەكى جاقتى ءتيىمدى نەسيەلەۋ, سۋبسيديالاۋ تەتىكتەرى نەگىزىندە قارجىلاندىرۋدى, شاعىن شارۋاشىلىق قۇرلىمدارى ونىمدەر ءوندىرۋدى, كووپەراتيۆ جارعىسىنا ساي ءىس-شارالاردى اتقارۋدى مىندەتتەنسە جانە مەملەكەت نەسيە تولىقتاي قايتارىلعاندا وكىلەتتىلىگىن توقتاتاتىن بولسا, بۇل شارانىڭ تيىمدىلىگىنە ءاۋ باستان اۋىل تۇرعىندارى تاراپىنان سەنىمدىلىك ارتا تۇسەر ەدى.
ەلىمىزدە اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر تۇرعىندارى ءۇشىن ورتاق جايىلىمدىق جەرلەر كولەمى 21,5 ملن گەكتار ەكەن. بۇل بۇگىندە ناقتى اۋىلدىق ەلدى مەكەندەردە تۇراتىن حالىقتىڭ وتباسى شارۋاشىلىقتارى ءۇشىن از جەر ەمەس, بىراق مالازىقتىق ونىمدىلىك كورسەتكىشتەرىنىڭ ايتارلىقتاي تومەندىگى (2-3 تس/گا) كۇردەلى قيىندىقتاردى تۋدىرىپ وتىر. بۇل جەرلەردىڭ جايىلىمدىق قۇندىلىعىن ورتا ەسەپپەن ەكى-ءۇش ەسەگە ارتتىرعاننىڭ وزىندە, جەكە قوسالقى شارۋاشىلىقتاردىڭ بۇگىنگى قولدا بار مال باسى سانىنىڭ ونىمدىلىگىن كەم دەگەندە 10-15 پايىزعا كوتەرۋگە بولار ەدى. سونىمەن قاتار, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر جايىلىمدىق جەرلەرىنىڭ پايدالانۋ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدا جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى مارتەبەسى مەن ەرەكشەلىكتەرى تۋرالى عىلىمي-ءتاجىريبەلىك تۇرعىدا نەگىزدەلگەن قۇجات جوباسىن دايىنداپ وكىلەتتى ورگاندار قاراۋىنا ۇسىنۋدىڭ دا ماڭىزى زور.
قاي ەلدە بولماسىن, اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسى مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن سۋبسيديالانادى. مىسالى, اۋىل شارۋاشىلىعى دامىعان ەلدەردە مال باسى ونىمدىلىگى جوعارى بولعان سايىن, سۋبسيديا سوماسى دا ارتا بەرەدى ەكەن, ياعني شىعىندار كولەمىنىڭ دە ارتاتىندىعى ەسكەرىلەدى دەگەن ءسوز. دەمەك, مەملەكەتتىك بيۋدجەت ەسەبىنەن اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن سۋبسيديالاۋ سىياقى ەمەس, اتاۋىنا ساي اۋىلشارۋاشىلىق ءونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە بايلانىستى ەمەس وندىرىستىك شىعىنداردى جابۋ مەن ولاردىڭ ىشكى نارىقتا باسەكەلەستىككە لايىقتى ونىمدەر كولەمىن ارتتىرۋعا ىنتالاندىراتىن ەكونوميكالىق تەتىك دەپ تۇسىنگەن ءجون. دەگەنمەن دە, ءبىزدىڭ ەلىمىزدە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنا شەت ەلدەردەگىدەي قوماقتى سۋبسيديا بولىنبەيدى دەگەنىمىزبەن, سوڭعى جىلدارداعى ونىڭ سوماسى ءوندىرىپ جاتقان ونىمدەر كولەمى مەن ساپالىق كورسەتكىشتەرىن ەسكەرگەندە شەتەلدىكتەردەن از دەپ ايتۋعا دا بولمايدى. ماسەلە, مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىنىڭ ءتيىمدى تەتىكتەرىن قالىپتاستىرۋدا. مىسالى, ازىرگە ەلدىڭ ىشكى نارىعىندا وتاندىق ءونىمدەر كولەمىنىڭ ايتارلىقتاي ءوسىمى مەن ساتۋ باعاسىنىڭ تۇراقتانۋى بايقالمايدى.
«ەرتە بارسام جەرىمدى جەپ قويام دەپ, ىقتىرمامەن كۇزەۋدە وتىرار باي» دەپ اباي اتامىز ايتقانداي, اتا-بابالارىمىز سوناۋ كوشپەلى كەزەڭنىڭ وزىندە مال ونىمدەرىن نەگىزگى كۇنكورىس كوزىنە اينالدىرۋ ارقىلى وسىنشاما كەڭ-بايتاق جەرىمىزدى قورعاپ قالعاندا, بۇگىندە وسى اتا كاسىپتى ەل ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزگى تىرەگىنە اينالدىرۋ ءبىزدىڭ دە مىندەتىمىز بولۋى كەرەك.
كاكىمجان سارحانوۆ,
قازاق اۋىل شارۋاشىلىعى
ەكونوميكاسى جانە اۋىلدىق ايماقتاردى دامىتۋ عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى
استانا فيليالىنىڭ ديرەكتورى, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى
