جاردەماقىدا تاعدىر تۇر

انا مەن بالانىڭ ءولىم-ءجىتى­مىن ازايتۋ ءھام ولاردىڭ دەن­ساۋ­لىعىن جاقسارتۋ ماسەلەسى قازىر قوعام­دا­عى ەڭ ءبىر وزەكتى ماسە­لە­لەر­دىڭ قا­تارىندا تۇر. مىنە, سوڭعى ءتورت-بەس جىلدا بىرىنەن كەيىن ءبىرى وزگەرىپ وتىرعان دەنساۋ­لىق ساقتاۋ مينيسترلەرى ءار جىل­دىڭ باسىندا وتكەن جىلعا ەسەپ بەرگەندە ەڭ الدىمەن وسى تۋرالى ايتاتىن بولدى. «انا جىلمەن سالىستىرعاندا مىنا جى­لى ءولىم-ءجىتىم پالەن پايىزعا ازاي­دى, ءپا­لەن پايىزعا دەنساۋ­لىقتارى جاق­ساردى». «جاقسى ءسوز جانعا ازىق» دەمەكشى, ءبىز دە «ءتو­مەن­دە­گەنىنە», «جاقسارعانىنا» قۋا­نىپ-اق وتى­را­مىز. بىراق, قاعاز­دا­عى ءسوز بەن ناق­تى ءومىردىڭ اراسى كەيدە تىم ال­شاق كەتىپ جاتا­تىن­دىقتان كو­كەيىمىزدە سەنىمسىزدىك تە بار. ءويت­كەنى, تۇر­مىس ءتۇ­زەلگەندە عانا انا­نىڭ دەن­ساۋ­لىعى جاقسارىپ, سو­سىن ساۋ ۇر­پاق دۇنيەگە كەلە باس­تاي­دى. سون­دىق­تان انا مەن بالا ءولىم-ءجى­تى­مى نەمەسە دەنساۋ­لىعى دەگەننەن گورى انا مەن بالانىڭ تۇر­مىسى دەگەنگە دەن قويۋ كەرەك شىعار. قازىرگى تاڭدا قوعامداعى ەڭ ءبىر قورعانسىز جانداردىڭ قاتا­رىن­دا انا مەن بالا بار. بىرەۋى بالاسى وسكەنشە جۇمىس ىستەي الماسا, ەكىنشىسى اناسىنىڭ باۋى­رى­نان تىس ءومىر سۇرۋگە قابىلەتسىز. سون­دىقتان ەكەۋى دە مەملەكەتتەن بولىنەتىن ءجار­دەماقىلارعا قاراپ جاۋدىرەپ وتىر. اكەنىڭ تابىسى قايدا دەڭىز! ونىڭ تابىسى وتبا­سىن­داعى كوپ شىعىندى جابۋعا بىردە جەتىپ, بىردە جەتپەي جاتا­تىندىقتان, قاۋزا­ماي-اق قويايىق. ونىڭ ۇستىنە ءتۇرلى جاعدايلارعا بايلانىستى بالاسىن جالعىز اسى­راپ وتىرعان انالار دا جەتكىلىكتى. بۇل تۋرالى جۋىردا اباي.كz ساي­تى «وتباسىن جالعىز اسى­­راپ وتىر­عان ايەلدەر سانى قا­زاق­­ستان­دا جارتى ميلليونعا جەتتى» دەپ جازدى. ال ۇكىمەت جىل سايىن «ءجار­دەماقىنى مىنانشا پايىز­عا كوبەيتتىك» دەپ ەسەپ بەرەدى. بىراق, مەملەكەتتەن الاتىن بولار-بولماس كو­مەك­تىڭ ۇستىنە پا­يىز قو­سىل­دى دەگەنشە, ازىق-ءتۇ­لىك, كيىم-كەشەك قىمباتتادى دەي بەرى­ڭىز. بولار-بولماس دەپ وتىر­عا­­نىم, ەلدەگى ءجار­دەماقى ءمول­شەرى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ 0,13 پا­يى­زىن عانا قۇ­راي­دى ەكەن. بۇل وتە از. نەگە دەسەڭىز, 2007 جىل­دىڭ ءوزىن­دە ەلباسىمىز ءوزىنىڭ كەزەكتى جولداۋىندا «90-شى جىل­دار­­دا­عى قۇلدىراۋدان سوڭ, 2000 جىل­دان باستاپ ءبىزدىڭ ەكونو­مي­كامىز ءىجو-ءنىڭ 9-10 پايىزدىق وسىمىمەن دا­مىپ كەلەدى. بيىلعى جىلى ەلدەگى ءىجو جان باسىنا شاق­قاندا 7 مىڭ دوللاردان اسىپ تۇسەتىن بو­لا­دى», دەپ ايتقان ەدى. سولاي بول­دى دا. ءتىپتى بۇل كور­سەت­كىش جىل­­دارمەن بىرگە ەسەلەنىپ, ۇكى­مەتتىڭ ەسەبى بويىنشا 2008 جى­لى جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىمنىڭ مولشەرى 8,45 مىڭ اقش دو­ل­لارى­نا, 2009 جىلى 8 مىڭ اقش دوللارى كولەمىنە جەتكەن. ال 2010 جىلى ەۋرازيا­لىق دامۋ بانكى­نىڭ مالىمەتىنە ءساي­­كەس, ەلىمىزدەگى ءىجو-ءنىڭ ءمول­شەرى جان باسىنا شاققاندا 11500 اقش دوللارىنا تۇراقتاپ, تمد ەلدەرى اراسىندا رەسەي مەن بەلارۋستەن كەيىنگى ءۇشىنشى ورىنعا شىعىپتى. ءبىز كەلتىرىپ وتىرعان وسى كور­سەت­كىشتەر ەلىمىز ەگەمەندىك العان ال­عاشقى جىلدارداعى, ياعني 1993-1994 جىلدارداعى 700 اقش دول­لارى­نان ون ەسە كوپ. بىراق, نەگە ەكەنى بەلگىسىز, ءجار­دەم­اقىلار مان­­دى­ماي-اق قويدى. سالىس­تىر­مالى تۇردە ال­عاندا ءبىز ءجار­دەم­اقىنى رەسەي (0,22), ۋكراينا (0,36), بەلارۋس (0,80) سەكىلدى تمد مەملەكەتتەرىنەن الدە­قاي­دا از الامىز. سونىڭ ءىشىن­دە بالا كۇتىمىنە تاعايىن­دال­عان ءجار­­­دەم­­­اقىنىڭ مولشەرى مىنا نارىق­تىق قوعامعا تۇك تە سايكەس ەمەس. سونىمەن بيىلعى جاردەم­اقى­نىڭ جايى قالاي بولدى دەگەن سۇ­راققا جاۋاپتى تەز-اق الدىق. ەڭ­بەك جانە حالىقتى الەۋمەتتىك قورعاۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتى بويىنشا «التىن القا» جانە «كۇ­مىس القا­مەن» ماراپاتتالعان انالارعا 6 اي­لىق ەسەپتىك كورسەت-كىشپەن 9.240 تەڭگە ارناۋلى مەملەكەتتىك جاردەم­اقى تولەنەدى. با­لا­لارعا ارنالعان ءبىر رەتتىك ءجار­دەم­اقى 2011 جىلدىڭ 1 قاڭ­تارى­نان باستاپ وتباسىندا ءبىرىنشى, ەكىن­شى, ءۇشىنشى بالا تۋىلعان جاع­­­دايدا 30 ايلىق ەسەپتىك كور­سەت­كىش­پەن 45.360 تەڭگە, ءتورتىنشى جانە ودان كوپ بالا تۋىلعان جاع­دايدا 50 ايلىق ەسەپتىك كور­سەت­كىش­پەن 75.600 تەڭگە بولادى. ەگەر ءتورتىن­شى تۋما ەگىز بالا بول­عان جاعدايدا 100 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن, ياعني 151.200 تەڭ­گە ء(ار بالاعا 75.600 تەڭگەدەن) ءتو­لە­نەدى. ەگەر دە ءتور­تىنشى تۋما ۇشەم بولعان جاعدايدا 150 اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن 226.800 تەڭگە تولەنەدى. ءبىر جاسقا دەيىنگى بالا كۇتى­مىنە باي­لا­نىس­تى جۇمىس ىستەمەيتىن ايەلدەرگە رەس­پۋب­لي­كالىق بيۋدجەتتەن ءبىرىنشى بالاعا 5,5 اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن – 8316 تەڭگە, ەكىنشى بالاعا 6,5 ايلىق ەسەپ­تىك كور­سەت­كىشپەن – 9828 تەڭگە, ءۇشىنشى با­لا­عا 7,5 ايلىق ەسەپتىك كور­­سەتكىشپەن – 11.340 تەڭگە, ءتورت جانە ودان كوپ بالالار ءۇشىن 8,5 اي­لىق ەسەپتىك كورسەتكىشپەن 12.852 تەڭ­گە ءمول­شەرىن­دە جاردەماقى تاع­ا­يىن­­دا­لادى. جۇمىس ىستەيتىن ايەل­­دەر­گە ءبىر جىلعا دەيىن جال­اقى­­سى­نىڭ 40 پايىزى تولەنەدى. بۇل ءمالى­مەت­­تەر­دىڭ بىلتىرعى, ال­دىڭ­عى جىل­­عى مالىمەتتەردەن قارا ءۇزىپ تۇرعانى شامالى. سەبەبىن جوعارى­دا ايت­تىق. جاردەم­اقى­مەن بىرگە بار­لىق نارسە­نىڭ باعا­سى وسەدى. وسى تۇرعىدان كەلگەندە جاردەماقى كو­بەيىپ ەمەس, ازايىپ بارا جاتىر دە­سەك تە قي­سىن­عا سىيا­دى. ويتكەنى ونى تاعا­يىن­داي­تىن مينيسترلىك وكىل­دەرى اق قا­عاز­عا الگى سانداردى ءتۇسىر­گەندە سىرت­تاعى قايناعان ءتىر­شى­لىكپەن ساناسىپ جاتپايتى­نى بەل­گىلى بول­دى. ءايت­پە­سە, ءسابي تۋىل­عان­دا ءبىر رەت الاتىن 40-45 مىڭ­نىڭ ءتو­ڭىرەگىندەگى قارا­جات­­تىڭ ءنا­رەستەنى پەرزەنتحانادان الىپ شىعۋعا, ودان قالسا, بىرنەشە ونداعان دانا جايا­لىق­تار مەن جەيدەشەلەر الۋعا عانا جەتەتىنى سوقىر­عا تاياق ۇستاتقانداي كورى­نىپ تۇرعان جوق پا؟ ال اي سا­يىن الاتىن 8 مىڭ, ءتىپتى 9-10 مىڭ تەڭ­گە بولسىن, بەينەلەپ ايت­قان­دا, «ولمەگەنگە ءولى بالىق كەزدە­سە­دىنىڭ» كەبى. «جال­اقى­­نىڭ 40 پايىزى» اق قاعازدا تۇر­عاندا اجەپ­تەۋىر اقشا سياق­تان­­عانى­مەن, ەگەر جۇمىس ىستەگەندە 50 مىڭ جالاقىڭ بولعان بولسا, سونىڭ 20 مىڭى دەگەن ءسوز. بىراق, ەكى ايەل­دىڭ ءبىرى 50 مىڭ جالاقى الماي­تى­نى تايعا تاڭبا باس­قان­داي اقيقات. سون­دىق­تان ءجار­دەم­اقى اتاۋ­لىعا ەشق­ان­داي وتبا­سى­نىڭ كەم-كە­تىگى بۇتىندە­لىپ, جىر­تى­عى جامال­ماي­­دى. اتا-انا­لار ەڭ قۇرىعاندا سابيىنە اي سايىن قاجەت بولاتىن زاتتاردىڭ جارتى­سىن دا ساتىپ اپە­رە المايدى. جا­سىراتىن نە بار, قالادا تۇرا­تىن مەنىڭ زامان­داس­تارىمنىڭ كوبى: «سابيىمىزگە كيىمدى اتا-انامىز, تۋعان-تۋىس­تارى­مىز اپە­­رەدى. ودان قالسا قۇتتى بول­سىن ايتا كەلگەن جولداستار الا كەلەدى. ءسويتىپ بىلىنبەي كەتەدى», دەيدى. ارينە 25-30 ارا­لىعىنداعى باسپانامەن قام­تىل­ماعان جاس وت­باسىلاردىڭ جال­ا­قى­لارىنىڭ جار­­­تىسى پاتەراقى­عا كەتسە, جار­تىسى ازىق-ت ۇلىككە كەتەتىنى, تام-تۇمداپ قانا كيىم-كەشەككە جۇم­سالاتىنى ۇيرەنشىكتى جايتكە اينالعالى قا­شان؟ بۇرىنعى زا­مان­دى بىلمەيمىن, وسى زاماندا ءنا­رەس­تەنىڭ كيىمى وتە قىمبات. ساپاسى ورتاشا دەيتىن ءبىر دانا جايالىق استانانىڭ كەز كەلگەن دۇكەنىندە 400-500 تەڭگە تۇرادى. جاڭا تۋ­عان نارەستەگە كەمىندە ون جايالىق كەرەك ەكەنىن بالا تاپقان انالار جاقسى بىلەدى. ءبىر پار جەيدەلى-شالبار 1500-2000 تەڭگە (4-5-ءۋى كەرەك), باس كيىم, قولعاپ, بايپاق دەگەندەردىڭ ارقايسىسى 300-500 تەڭگە (كەمىندە 7-8-دەن كەرەك), قىس­تىق توقى­ما كۇر­تە-شالبارلار 2000-3000 تەڭگە (2-3-ءۋى كەرەك), كۇرتە­شەلەر 5000-7000 تەڭگە, قىس­تىق باس كيىم, مويىن­شال­ما­لار 1500-2000 تەڭ­گە كو­لەمىندە. بۇل ءبىر جاسقا تول­ماعان بالالار­دىڭ كيىمىنىڭ قۇنى. اتا-اناڭ مەن جولداس­تا­رىڭ قاشان­عا دەيىن كيىم اكەلەدى. كيىمى قۇر­عىر­دى ءوزىڭ ال­ما­ساڭ دا, بالاڭ ءۇشىن كۇندەردىڭ ءبىر كۇنىن­دە الىپ بەرۋگە تۋرا كەلگەندە ءدۇ­كەن ارالاساڭ كوزىڭ سوندا شىقتى دەي بەر. ءبىر عانا ءسابيدى كيىندىرۋگە شاشىڭنان كوپ اقشا كەرەك. ال, اسىرەسە, قالا­لىق­تار كوپتەپ پاي­دا­لا­ناتىن ءبىر قالتا «پام­پەرس­تىڭ» (20 دانا) ورتاشا باعاسى 1200 تەڭ­گە. ونى ءبىر اي كادەگە جا­راتۋ ءۇشىن كەمىندە ءۇش قالتا­سىن ساتىپ الۋى­ڭىز قاجەت. بالا­نىڭ جەكە گيگيە­نا­سىنا ارنال­عان زاتتاردىڭ قىم­بات­تىعىن ايتسا­ڭىز­شى! وعان تولىپ جاتقان زاتتار كىرەدى: ەمىزىك, قۇ­تى, سابىن, سۋسا­بىن, كرەم, ماي, ءتۇرلى ءدارى­لىك ءشوپ­تەر, ت.ب. سوسىن ءسا­بيىن كەز كەلگەن ايەلدىڭ جا­رى­تىپ ەمىزبەيتىنى تاعى شىن­دىق. سابيگە قو­سىم­شا تاعام­دار كەرەكتىگى تۇسىنىكتى. بۇل ءۇشىن ءدۇ­كەندەردە, ءدارى­حا­نا­لاردا ارنايى قوس­پالار, بوتقا­لار, ەزبەلەر, شى­رىن­دار ساتى­لا­دى. مى­سالى ءبىر عانا «Nestle» كومپانيا­سى­نىڭ ءونىم­­­دەرىن الايىق. قۇ­تى­داعى «Nan» اتتى قوسپا 1300 تەڭگە تۇرادى. قۇرا­مىن­دا 22 ءتۇرلى زات بار. قا­زىر انا­نىڭ ءسۇتىن اۋىس­تىرا الاتىن ءبىر­دەن-ءبىر تا­عام رەتىندە ۇسى­نى­لىپ وتىر. ءسا­بي­گە قو­سىم­شا بەرىلەتىن بول­­سا, ايى­نا ەكى قۇتى, ال ومى­­راۋدى مۇلدە ەمبەيتىن ءسابي­لەر­گە ءتورت-بەس قۇتى­سى قا­جەت. ونىڭ ارا­سىندا بەرىلەتىن «ماليۋتكا», «ما­لىش» دە­گەن بوت­قالار (250گ) 700-800 تەڭگەگە باعا­لان­عان. نەگىزىنەن ءۇش ايدان باستاپ بەرىلەدى. ايىنا كەمىندە ەكى قورابى قاجەت. الدا-جالدا بالا اۋى­رىپ قالسا, وعان ءدارى-دارمەك قاجەت. ءدارى-ءدار­مەكتىڭ باعاسى «ۇشىپ» تۇرعان­ىن ەلدىڭ ءبارى بىلەدى. ارىگە كەتپەي-اق, قىزۋ ءتۇسى­رەتىن پانادول 700 تەڭگە, تۇماۋ-سۇماۋدان ساۋىقتى­را­تىن «ام­­ب­را­بەنە» 1200 تەڭ­گە تۇرا­تى­­نىن ايت­ساق, جەتكىلىكتى شىعار. ەندى وسى­نىڭ ءبارىن وي ەلەگىنەن وتكىزىپ الىپ, اي سا­يىنعى جاردەماقىمەن سا­لىس­­تى­را ەسەپتەگەندە عانا جاع­داي­دىڭ شىن­­­­دىعىنا كوزىڭىز جەتەدى. ءوز با­سىم ­الگىندەگى باعا­لار­دى ورتاشا, قا­را­­پايىم وت­باسى­لار تۇتى­نا­تىن تاۋار­­­­­لاردىڭ با­عاسىنا ءساي­كەس ءتۇز­دىم. ال بايلار­دىڭ با­لاسىن ءوسى­رۋ ءۇشىن قانشا قاراجات كەتەدى دەسەڭىزشى! جاردەماقى تۋرالى سونشا­لىق­تى تاۋسىلىپ جازىپ وتىر­عا­نىمنىڭ سەبەبى, ادام بالاسى تۋى­لا سالا ويناقتاي جونەلەتىن بۇزاۋ نە لاق ەمەس. وعان اياققا تۇ­رىپ كەتكەنىنشە كۇتىم كەرەك. كۇ­تىپ, ماپەلەپ ءوسىرۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە سوعان ساي قاراجات قاجەت. كۇتىمسىز وسكەن بالانىڭ ءالجۋاز, اۋرۋشاڭ بولاتىنىن كوزىمىز كو­رىپ ءجۇر. سەنبەسەڭىز, اۋرۋحا­نا­لار­دى ارالاپ بايقاڭىزشى, ءبىر جاسقا دا تولماعان سابيلەر پنەۆمونيامەن, انەميامەن, گەمولي­تيكالىق اۋرۋلارمەن اۋىرادى... بۇنى بارلىق قارا قازاقتىڭ مۇ­ڭى دەپ ءتۇسىنىڭىز. تاۋەلسىزدىك الماي تۇرعان تۇستا, ياعني كەڭەس وكىمەتى تۇسىندا اشارشىلىقتان, رەپرەسسيادان, سوعىستان ابدەن مەزى بولعان حالقىمىز ءتىرى ءجۇر­گەنىنە عانا ءشۇ­كىرشىلىك ەتىپ, بەرتىنگە دەيىن بالا-شاعاسىن «تىستەپ» ءجۇرىپ وسىرگەنى جاسىرىن ەمەس. ءبىزدىڭ الدىمىز­داعى بۋىن­نىڭ ءبىرىنىڭ كيىمىن ءبىرى كيىپ, ءبىرى­نىڭ زاتىن ءبىرى پايدا­لا­نىپ, ءتىپتى قارا نان مەن قارا سۋعا ريزا كو­ڭىل­مەن جەتىلگەنى ماقتا­نار­لىق­تاي نارسە بولماسا دا, ول كەزدە ول جالپىعا ورتاق كورىنىس ەدى. ەندى تاۋەلسىزدىك العان تۇستا تاعى دا سول دراما قايتالانۋدا. ءبىرىنىڭ كيى­مىن ءبىرى كيگەن, تاماققا توي­مايتىن, كەرەك نارسەسىن تۇگەل الا المايتىن, ەسكە تۇسىرەرلىك با­قىت­تى بالالىق شاعى جوق, قالا­دا­عى ورتاڭقول, ارزان پاتەرلەردىڭ جال­­عىز بولمەسىندە وسكەندىكتەن, تىم قۇرى­عاندا قيالىن كەڭىتەتىن كە­ڭىس­تىك كور­مەگەن بالالاردىڭ وبال-ساۋابى سوندا كىمنىڭ موي­نىندا؟ وسى كەزدە كىشكەنتاي ءبىر نارەستە تۇگىلى, ۇلكەن ادامنىڭ ءومىر ءسۇرۋى قىمباتقا ءتۇسىپ تۇر. بالاسىنا قور­عان بولىپ جارىت­پاي­دى دەڭىز. سوندا نارەستەگە قور­عان بولماعان وتبا­سىنىڭ نەسى وت­با­سى؟ سوندىق­تان ءجار­دەما­قى­عا ءجاي, سالعىرت, تا­ماق­قا تويىپ العان كەرەناۋ پي­عىل­مەن قاراماۋ كەرەك. بۇل كۇن ءتار­تىبىندەگى ەڭ وتكىر ماسەلە. جاردەم­اقى ءجاي قاراجات ەمەس, ونىڭ ار­تىندا تاع­دىر تۇر, ءبىردىڭ ەمەس, ءبۇ­كىل ۇلتتىڭ تاعدىرى تۇر...