ءازىز جۇرەك ازاعا

ومىردەن وتكەن ءبىر جايساڭ! تاۋداي تۇلعا, قيماس جان. حالقىنىڭ ءبىر پاناسىنداي ءھام داناسىنداي سيرەك جاراتىلىس. وزىمەن ىلەسىپ كەتكەندەي بار اسىل ءىس. ول – ءازىز جۇرەك ءازىلحان نۇرشايىقوۆ ەدى... كادىمگى ءبىزدىڭ ازاعاڭ! ... ءبارى ەستە, جادتا قاشالعان. سول قارالى شاقتان بەرى قىرىق كۇن قالاي جىلىستاپ كەتكەن؟ تابانىنىڭ ءىزى قالعان ءوز اۋلاسىندا ازاعاڭنىڭ جانازاسى شىعارىلىپ, زەمبىلدى استانادان بارعان جازۋشى كەڭەس يۋسۋپ ەكەۋمىز دە دەمەي, كوتەرىسە ءتۇسىپ, كولىك قورابىنا قويىستىق... بەدەرلى دە بەرەكەسىز تىرلىكتەن اجىراعان العاشقى – باقيلىق قادام باستالدى... الدا اۋەزوۆ تەاترى. قارالى جيىن. قابىرعا سوگىلىپ, ازا تۇتىلدى. سوڭعى بەكەت – كەڭساي ەدى... ... ماڭگىلىك ماحاببات مازداعىنىڭ بەلگىسىندەي ەتىپ, ءوزى سوقتىرعان حاليما زايىبىنىڭ كۇمبەزىنە – ولشەۋلى قارا جەرگە ازاعاڭنىڭ جامباسى تيگەن! تاۋەلسىزدىككە تۇشىنۋ تاۋەلسىزدىكتى بويتۇمارداي قاستەر­لە­گەن بىرەگەي جازۋشى وسى – ازاعاڭ ەدى. قاي شىعارماسىن الماڭىز, بارشاسى تاۋەل­سىز­دىك يدەياسىنا قىزمەت ەتكەندەي عوي. كور­كەم وچەركتەرى مەن اڭگىمەلەرىن بىلاي قوي­عاندا, «اقيقات پەن اڭىزداعى», «ماحاببات, قىزىق مول جىلدارداعى» وزەكتى پىكىرلەر بۇگىنگى ەگەمەندىكتىڭ اڭسارلى ويلارىن قاۋزاۋىمەن ىشتە تىنىپ جاتقان جانارتاۋ سىندى جانعا دارۋمەن بولىپ, اسەرگە ءبو­لەپ, ەرتەڭگى كۇن­نەن كوپ ۇمىتتەندىرەتىن. «تاۋەل­سىزدىك ءتاتتى ارمان ەدى, سونىڭ بال-شىرىنىن سورۋدامىز عوي. بىزدەن وتكەن با­قىتتى ۇلت بولماس, ءسىرا. تەك سونىڭ ەر­تەڭگى ۇرپاققا جۇعىستى بولۋى ءۇشىن كۇش سالايىق!», – دەپ ازاعاڭ ۇنەمى الاڭكوڭىل جۇرەتىنىن سەزەتىنبىز. ءبىر جولى اڭگىمە تاۋەلسىزدىك تاقى­رى­بىنا ويىستى دا ازاعاڭ شەشىلە, كوسىلە ءسوي­لەدى. اۋىزشا اڭگىمەنىڭ حاس جەبەرى دەپ, كلاسسيك عابيت مۇسىرەپوۆ باعالاعان عوي. كور­كەم ءاڭ­گىمە اۋىزشا باياندا تۇگى جىل­تىراي قۇلپىرىپ, اۋەستىك, ءتىپتى اۋە­گەي قۇ­مارىڭدى ەسەلەيدى. ال ساياسي سارىن-ساراپ­تاما ساقتىقسىز جۇلگە­لەن­بەيدى. تۇل­پار-ءسوزىڭنىڭ ءوزىن تۇساۋلاپ تاستايدى. سوندا دا بۇعالىققا باسىن ەندى ۇسىن­عى­سى كەلمەيتىندەي, ءور مىنەزبەن ازاعاڭ: «1986 جىلى قازاقستاندا بولعان جەل­توق­سان وقيعاسى حح عاسىرداعى ەڭ قۋاتتى يدەولوگيالىق جارى­لىس بولدى. ول ەكى كۇنگە عانا سوزىلعان, ەڭ قىسقا مەرزىمدە ءوت­كەن, قۇر قول رەۆوليۋتسيا ەدى. بۇل قارۋ­سىز رەۆوليۋتسيا دۇنيەجۇزىلىك سوتسياليزم­نىڭ شاڭىراعىن شايقالتتى. وعان قازاق حالقىنىڭ ۇلتتىق رۋحى قۋات بەردى», – دەپ تەگەۋرىندى ويىمەن تاۋەلسىزدىكتىڭ ءتۇپ-ءتور­كىنىن تەرەڭنەن تاراتىپ, ءتالىم قىلا ءسوي­لەگەن-ءتىن. ءار ۇلى ءىستىڭ باستالۋىنا ونىڭ كەيىنگى ۇلى قوس­تالۋى دەمەسىن بولۋى كەرەكتىگىن جانە ءبىر شەگەلەپ تاس­تاي­تىن. ازاعا­نىڭ داۋىسى اشىق, سىڭ­­عىر­لاپ شىعىپ, شى­مىرلاپ سىڭەتىن ەدى عوي قۇلاققا. سول جولعى تاۋەلسىزدىك تول­عاۋىن­­دا ءۇنى قانداي عاجاپ ەدى, قوڭىراۋداي كۇمبىرلەدى. تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدىق تويىمەن ەلىم امان-ەسەن قاۋىش­سا دەپ, ارماندايتىن. اق باتاسىن بەرەتىن. توقسانعا تايانعان جاسىندا ەل تىلەگىن جۇرەك حوشىمەن ەسەلەپ, قارا سوزىمەن جىر­لاۋدان استە تەجەلگەن جوق. ازاعاڭ الماتىدا وتىرىپ-اق ءار قادا­مىن, ساپارىن دەگەندەي, استاناداعى بىزگە قۇلاق­قا­عىس قىلىپ قوياتىن. 2010 جىلدىڭ 14 جەل­توق­سانىندا ۇشىپ كەلىپ, ەرتەسىنە – ءوزىنىڭ 88 جاسقا تولعان كۇنى رەسپۋبليكانىڭ تاۋەلسىزدىك كۇنىنە ارنالعان سالتانتتى جينالىسقا قا­تىستى. ءسويتىپ تاۋەلسىزدىكتىڭ 19 جىلىنىڭ مە­رە­كەسىنە كۋا بولدى. ءتۇس اۋا ەلباسىنىڭ قو­لىنان «وتان» وردەنىن الدى. ماراپاتقا ءبو­لەنىپ تۇرىپ, جالىنداپ ءسوز سويلەدى. ءبىر كەزدە وڭ قولىن ءتوس قالتاسىنا سۇڭگىتىپ جىبەردى... وسى ءسات ەلباسى دا ىقى­لاستانىپ, ازاعاڭ ۇسىن­عان الدەنە شاپ-شا­عىن قوراپشانى الىپ, قوس بىلەگىن ءوزىمسىنىپ قىسىپ-قىسىپ قوي­دى. ازاعاڭ ەلباسىنا قا­را­تىپ ءسوز باستا­عان سەكىلدى ەدى, تەلە­كورىنىس شورت ءۇزىلىپ قالدى... كەيىن سۇرادىم عوي, سول جولعى اڭگى­مە­سى­نىڭ سىڭايىن. «ماڭگىلىك ماحاببات جىرىن» شىرپى قوراپشاسىنان ءسال اسىڭقى كو­لەم­دە, قوس تومشا ەتىپ شىعارعانى ءمالىم. سونى تاۋەلسىزدىك تويىنا تارتۋ ەتىپتى. « قۇرمەتتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى! ءوزىڭىز وقىعان كىتاپ­تى وسىلايشا جۇرەگىم تۇسىنان سۋىرىپ الىپ سىيلاپ تۇرمىن! وزىڭىزگە دەگەن حالىق ماحابباتى ماڭگىلىك بولسىن!» – دەپتى عوي قاي­ران ازاعام. كەيىن: «وزگەلەر كىتابىن ەل­با­سىعا قولما-قول تاپسىرا الماي اۋرە­لەن­سە, مەن قۋلىعىمدى وسىلاي اسىرىپ جىبەردىم»,– دەپ ازىلدەسە دە توي اتاۋلىعا قۇر قول بار­ماي­تىن دارحان كوڭىلدى جازۋشى بۇل جولى دا تاۋەلسىزدىك تويىنا وزىندىك سوڭعى شاشۋىن شاشا بىلگەن ەكەن-اۋ! جانە قانداي جارا­سىمدى شاشۋ! ەلباسى ءجۇزىن نۇ­ر­لان­دىرعان توسىن سىي! كەۋىلىن كوتەرگەن كەرەمەت كادە! ەلباسى سول قوس تومشانىڭ باستاپقى با­سىلىمىن وقىپ, كەزىندە ازاعاڭا: «... ءتالىم-تاعىلىمى مول, كەرەمەت شىعارما ەكەن. ءدال قازىرگى زاماندا جاستار كوبىرەك وقيتىن حيكايا. ءسىزدىڭ شىعارمالارىڭىز, ويلارىڭىز – ەل قازىناسى. ءومىرىڭىز – ۇلگى!»,– دەپ پىكىر ءبىلدىرىپ, حات جازعان ەدى... ازاعاڭ ەلباسىمەن جۇرەكپەن تابىسىپ, شىنايى دوستاسا بىلگەن عازيز جان ەدى. اسىرەسە تاۋەلسىزدىك تاڭى اتقاننان بەرگى كەزەڭدە, ەلباسى ساياساتىن قولداپ, حالقى­نىڭ تاعدىرىنا قاتىستى تەرەڭ پايىممەن كەڭ تولعاپ, كەلىستى كوسەمسوزدەر جازدى. ەلى مەن ەرىنىڭ مەرەيىن اسىرعان مۇنداي ورەلى ءسوز­دەرىن سوڭعى دەمى تاۋسىلعانشا ايتىپ كەتتى... ءومىر ۇنەمى قىزىعىمەن الپەشتەي بەرىپ پە؟ ءبىر ساتتە-اق قارالى سۇسىمەن اۋدا­رى­لىپ تۇسكەن. بۇرىن شىعارمالارىنا ءسۇي­سى­نىپ, ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرىپ جۇرگەن ەل­باسى ءا.نۇرشايىقوۆتاي ءسوز شەبەرى باقيعا اتتان­عاندا: «... مەن ونىڭ وزىمە بەرگەن با­تا­سىن, جاز­عان حاتتارىن, ارامىزدا بولعان ءاڭ­گىمە­لەردى ۇمىتپايمىن. ازاعانىڭ ونە­گەلى ءومىرىن, جارقىن بەينەسىن, عيبراتى مول شىعارما­لارىن حالقىمىزدىڭ دا ۇمىت­پا­سىنا سەنەمىن», – دەپ كوڭىل ايتۋ جەدەل­حاتىن جولداعان. ازاعاڭ جاۋھار جازۋىمەن قوسا, باقىتقا بولەنگەن باتالى قارت ەدى. مەنىڭ ەكى ءتۇرلى باتام بار دەيتىن ول كىسى. ءبىرى ۇلكەن باتا, ەكىنشىسى كىشى باتا. ۇلكەن باتام : «قازاق­ستان كارتاسىنداعى جەر امان بولسىن!» دەپ باستالادى. ول باتانى ۇلكەن, سالتاناتتى جيىنداردا بەرەمىن. – ال كىشى باتاڭىز قانداي؟ – كىشى باتام: «ەل تىنىش, ەكونوميكا كۇشتى بولسىن!» دەگەن ەكى اۋىز ءسوز عانا. بۇل – داستارقان باسىندا بەرەتىن باتام. وسى سوزدەرى ەسىمىزگە تۇسكەندە, تاعى ءبىرى كيمەلەگەن. قازاقستاننىڭ الدىڭعى قاتارلى 50 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلسىن دەگەن ۇرانعا قاتىستى ويىن وربىتكەن ازاعاڭ: «ونىڭ ۇستىنە مەن قازاقستان ماحاببات ەلى بولسا ەكەن دەپ تىلەيمىن!»,– دەپ جايدارى جىميعان. ...تاۋمەندى جۇرتقا تاۋەكەل بەرگەن تاۋەل­سىز­دىگىمىزگە تۇشىنۋمەن بىرگە, ونىڭ ماڭگىلىك تۇ­عىر­لى بولۋىنا الاڭداپ, اقىل قوسقان ابىز اق­ساقالىمىز ەدى عوي, جارىقتىق ءازىلحان اعامىز! «ەگەمەنگە» ەلەگىزيتىن ازاعاڭ تالاي جوعارى لاۋازىمدى قىز­مەت­تەردى بەلى قايىسپاي كوتەرە بىلگەن ەرەن ۇيىم­داستىرعىش ءارى تاباندى دا تالاپ قوي­عىش, ولشەۋسىز ونەگەسىن جازۋىمەن شەگەلەپ, بەكەمدەۋگە بەيىم جانكەشتى, جىلى جۇرەك جان. سونىڭ ءبارىن جىپكە ءتىزۋ مىندەت ەمەس. ءبىز­گە ونى ەتەنە جاقىن ەتىپ, رۋحاني جىم­داس­تىرىپ جىبەرەتىنى – «ەگەمەن قازاقستان» («سو­تسياليستىك قا­زاقستان») گازەتى باس رەداك­تورىنىڭ ورىن­با­سارى بولعاندىعى. جازۋشىلىق قاستەرلىلىگىن بىلاي قويعاندا, وسى قىزمەتتەستىك جاعىنان جانىمىزعا جاقىن تارتامىز, ءاۋ باستان. ءوزى دە «ەگەمەن» دەسە, ەلپەك قاعىپ, ەلەڭ­دەپ, ەلگەزەكتەنىپ تۇرادى. ماقالالارى مەن ەسسەلەرى, كوسەمسوزدەرى مەن ەستەلىكتەرى ءجيى جاريالانادى. اگاركي, باسشىلار تاراپىنان ءوتىنىش تۇسە قال­دى ما, تاۋانىن قايىرماي, تاباندا جازىپ جىبەرەدى. ءار نارسەگە ماتتاقام عوي, ازاعاڭ. وزىنە تاپسىرما بەرىپ, جاقسى دۇنيەنىڭ جارىق كورۋىنە سەبەپكەر بولعان گازەت باسشىلارى س.ابدراحمانوۆ پەن ج.اۋپ­باەۆتىڭ ىزگىلىككە ۇمتىلىس­تارى­نا رازى­لى­عىن ءۇش تومدىق «ءومىر ورنەكتەرى» كىتابىندا الدەنەشە رەت ءبىلدىرىپتى-اۋ ء(وزى «ءومىر ءور­نەكتەرىنىڭ» عۇمىرلى بولارىنا ءشۇبا­لان­­بايتىن. ت.احتانوۆتىڭ: «ارتىمدا وقىلاتىن ءبىر شىعارمام قالسا, ول – «ماحاببات مۇڭى» پوۆەسىم بولار», دەگەنىن العا تارتىپ, وسىلاي ۇمىتتەنگەنى ەسىمدە). ءسوزىمىزدىڭ تىگىسىن ودان ءارى جاتقىزا تۇسسەك, بىلايشا تياناقتاۋعا بولار ەدى. «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىلتىرعى جىلعى 22 ماۋ­سىم­داعى سانىندا ءا.نۇرشايىقوۆتىڭ «زامانداسقا حات» دەگەن تۇتاس بەتتى قامتىعان ماقالاسى شىق­تى. نەگىزىنەن وندا ەلباسىنىڭ حالقىنا قالتق­ى­سىز قىزمەتىنىڭ الۋان قىرى اشىلىپ, سارا­لا­نا­دى. سوعان وراي دارا تۇلعانى ءلايىم, ۇلىقتاي ءبىلۋدىڭ نازىك ءيىرىمى تارقاتىلادى. زامانداسپەن سىرلاسا وتىرىپ, ەل مەن ەردىڭ اراسىنا دانە­كەرلىكتىڭ باتپان جۇگىن ءار قازاقستاندىقتىڭ يى­عىنا ارتقان­داي بولادى. بۇل ماقالا وقىر­مان­داردان زور قولداۋ تاۋىپ, پىكىرلەر تاسقىنى تولاسسىز اعىلدى. بۇندايدا اۆتور جاي جاتا ما؟ رە­داكتسياعا العىس حاتىن جولداپ ۇلگەردى. جا­ريالانىمدى وقىعان نۇر­سۇل­تان ءابىش ۇلى­نىڭ وزىمەن تىكەلەي تەلەفون ارقىلى ءسوي­لەس­كەنىن ايتا كەلىپ, بىلاي ءتۇيىن­دەيدى: «مەنى وسىنداي زور قۋانىشقا جەتكىزگەنى ءۇشىن «ەگەمەن قازاق­ستان­عا» راحمەت ايتىپ, سىزگە العىس جولداپ وتىرمىن, ساۋىتبەك ءىنىم. ولاي دەيتىنىم – ماعان وسى ماقالانى جازۋعا تاپ­سى­رىستى ءوزىڭىز بەرگەن ەدىڭىز عوي». ەلباسى ەكىنىڭ بىرىنە قوڭىراۋ شالا ما؟ گازەت ىق­پا­لىنا باس يسە, ازاعاڭنىڭ كىشىكتىگى دە. «اي­نا­لايىن ساۋىتبەكجان تەرەڭ ءبىلىمدى ءارى مادەنيەتتى ازامات قوي. ونداي باسشى باس­پا­سوزدىڭ باعى», – دەپ سۇيسىنگەنىن دە ەستىگەنبىز. اسىلى, ول كىسى اسىرا ماداققا ساراڭ ەدى عوي... ەلىمىزدىڭ ءار جاقسىلىعىنا ءسۇيىنىپ, كەمشىلىگىنە كۇيىنىپ جۇرەتىن ەدى تارلانبوز. ءجۇ­رەكتەگىسىن «ەگەمەن» ارقىلى جەتكىزىپ جات­­ا­تىن. بىلتىر سۋ تاسقىنىنىڭ اپاتىنا ۇشى­را­عان قىزىلاعاشتىقتارعا رۋحاني دەم بەرىپ: «بەرىك بولىڭدار, بەكەم بولىڭدار, باۋىر­لار!»– دەپ اراشا ءتۇستى. كوكتەمنىڭ قىزىل سۋىنا مەلدەكتەگەن شىعىسقازاق­ستان­دىق­تار­دى دا قايراتقا شاقىرىپ, وبلىس اكىمى ب.ساپارباەۆتىڭ حالىقپەن ەتەنەلىگىن وزگەلەرگە ۇلگى ەتە بىلگەنى بار. جايساڭ جۇرەك الدەكىمگە جاعىنىپ سويلەمەيتىن, جاقسىلىق ەتكەن ەكەن, نۇرى تاسىسىن دەپ بايەك قاعاتىن. ەركىنسىپ سويلەسەتىن دارەجەگە جەتكەن سوڭ, ءسوز شىركىن, كەيدە بۇعالىقسىز كەتەدى ەكەن. سۇرا­مايتىندى سۇراپ قالاسىڭ. دۇرىسىنا – ىلە جاۋاپ بەرىلەدى دە, بۇرىسىنا – تەجەلىپ قالادى, ءتىپتى ءۇنسىز قۇتىلادى. ۇزاق جا­ساۋى­نىڭ سىرى مەڭ­زەل­گەندە, قالام مەن ەڭبەكتىڭ تىنشىماي قابى­سۋىن, ادام بالاسىنا قى­لاۋ­داي جاماندىق ويلا­مايتىنىن, رەتتى جەرىندە كەمشىلىكتى بەتكە با­سا­تىنىن, جونسىزىندە تو­سى­لاتىنىن, جالتاق مىنەزدەن ادا ەكەندىگىن جا­نامالاپ سەزدىرەتىن. وقىر­ماندارمەن باي­لانىس – جازۋشىنىڭ عۇمىرىن جەتەلەگەن سى­ڭاي­لى. مىسالى, ءوز سوزىمەن اي­ت­ساق, ايەلدەر مەرەكەسىمەن وتىز انا, كەلىن-كەپشىكتى قۇت­تىق­تاسا, مىڭ جاساعانداي كۇي كەشەدى ەكەن... ال «ەگەمەنگە» ماقالاسى شىققان كۇنى ءجۇ­رەگى توي جاسايدى-مىس... ەستىگەنىمىزدى ايتامىز دا. كورگەنىمىز شە؟ كوز ءسۇيسىنىپ, كوڭىل تو­عايا­دى. 2009 جىلدىڭ 22-25 جەلتوقسانىندا «ەگە­­مەن قازاقستاننىڭ» 90 جىلدىعى استانادا توي­لان­دى. ازاعاڭنىڭ كۇتۋشى قولبا­لا­لىعىنا بەكىتىلىپپىز. قاسىنان ءبىر ەلى قال­ماي­مىز. قانشاما جىل حاتتاسىپ-ءبىلىس­كەن­دىگى­مىزدەن بە, سىرلاسپىز دەۋدەن گورى, دوسپىز دەگەنىمىز جاراسار. ەلباسى ءوزىنىڭ تاپسىر­ماس­ى­مەن سالدىرعان «ەگەمەننىڭ» رەداكتسيا-ۇيىنە كەلەتىن بولىپ, ازاعاڭ سول ساتتە سويلەيتىن ءسو­زىن قاعازعا ءتۇسىرىپتى. قوناق ۇيدە ماعان داۋىس­تاپ وقيدى دا, مەنىڭ ەسكەرتۋىمسىز-اق ءوزى قىر­ناي­دى ءار جەرىن. شىڭدايدى. قايىرا وقى­­عاندا اۋەزى مەن ءسوزى بۇلبۇل كومەيىنەن شىق­قانداي بوپ جۇرەكتى شىمىرلاتا ءجو­نە­لەدى. «قاتىرعان ەكەنسىز» دەيمىن. شىنىمەن بە دەگەندەي ازاعاڭ قارا كوزىلدىرىگىن الىپ, جاساۋراعان كوزىن قول ورامالىمەن ءسۇرتىپ, تا­عى وقي جونە­لە­دى... قىران داۋىس ساڭ­قىل­داي­دى. ەرتەڭ ەل­با­سى­نىڭ ەستيتىنىن كۇنى بۇ­رىن ەلەستەتىپ, ءجۇ­رەگىم قۋا­نىپ كەتەدى... اتتەڭ-اي, ۋاقىت تاپ­شى­­لى­عىنان ەلباسى ول شالقى­ما­نى ەستي المادى. ەسەسىنە, سال­تا­نات­تى جيىن تورىندە ازاعاڭ: «... قازاق حال­قى­نىڭ رۋحاني ءماڭ­­گىلىك ازىعى, قازاق­ستا­ن­دىقتاردىڭ بىرلىگى مەن ىنت­ى­ماعىنىڭ مىز­عى­ماس قازىعى – «ەگەمەن قازاق­ستان!..», دەپ ءوز سوزىنە ءوزى ىلەسىپ ۇشىپ كەتەتىندەي, قانات­تانىپ, شابىتتانىپ سويلەپ تۇردى. تويعا شاشۋسىز جۇرمەيتىن ازاعاڭ «ەگە­مەن­نىڭ» ءار جاسىنا بالاپ 90 كىتاپ اكەل­مەك ەكەن, شاماسى 60 كىتاپقا جەتىپتى. رەداكتسيادا تاراتۋ ماعان جۇكتەلدى. قايسىسىنا جەتكىزەمىن, الماتى بولىمشەسىنىڭ تويشىلارى دا تۇگەل قامتىلماي قالدى. سوعان وكىنىش ءبىلدىرىپ ەدىم, كەشكى ءشايىن اسىقپاي ۇرتتاپ وتىر­عان ازاعاڭ: «وي, ءپالى-اي», دەپ ورنىنان تۇ­رىپ كەتتى دە الماتىلىق قوناقتارعا ىلە قو­ڭى­راۋ شالىپ, سول جاقتان كىتاپ جەتكىزىپ بەرەتىنىن حابارلاۋىمدى ءوتىندى. ولاردىڭ كەشكى پويىزعا مىنگەنىن ءبىلۋشى ەدىم. ازاعاڭنىڭ كوڭىلىن قيماي جازعىش قىزىمىز ايناش ەساليگە شىعىپ, باقىت, گۇلزەينەپ, ت.ب. قىزمەت­كەر­لەرىمىزگە ايتارسىڭ دەپ, الگىندەي سالەمىن جەتكىزدىم... كەلەڭسىز كىشكەنە سىزاتقا دا سا­ڭى­لاۋ قالدىرمايتىن نەتكەن ءتارتىپتى جۇرەك ەدى... ... ازاعاڭ دەمى ۇزىلگەندە, «ەگەمەنى» دە ەگىلدى! ماحاببات مۇراتى 2010 جىلدىڭ 15 جەلتوقسانىندا «حابار» ارناسىنان «ماحاببات, قىزىق مول جىلدار» رومانىنىڭ جارىققا شىققانىنا 40 جىل تولۋىنا وراي ارناۋلى قويىلىم كورسەتىلدى. ونى ازاعاڭ قىزىقتاي المادى. تاۋەلسىزدىك كۇنىنىڭ سالتاناتىنا قاتىستى, «وتان» وردەنىن الدى دەگەندەي. تۋعان كۇنىمەن, جوعارى ماراپاتىمەن ارەڭ قۇتتىقتاپ ۇلگەرگەنمىن. كەشكى ءبىر جينالعانىمىزدا ءبىز تەلەحابار ءجو­نىندە ايتىپ بەردىك. «كورەرمەندەرگە وي تاستاسا, كادەگە جارادى», – دەپ مۇڭدىلاۋ كۇيىندە بىراۋىق ءۇنسىز وتىردى دا رەتى كەلسە بەينە­تاس­پاعا جازدىرتىپ قويۋىمدى ءوتىندى. قۇپ دەگەم. بىراق... تەك ناۋرىزدىڭ باسىندا عانا جاز­دىرتا الدىم. ازاعاڭ كورە الماي كەتتى... سول جولعى «سونىمەن, سولاي دەيىك...» حا­بارىن قايتالاپ كورىپ وتىرمىن. ياپىر-اۋ, شى­نىمەن ءومىر وتپەلى مە ەكەن؟ بۇگىنگى بار, ەرتەڭ جوق بولا ما؟ ءولدى دەۋگە قالاي عانا قيامىز ازاعاڭدى! قاراڭىزشى. ءتىپ-ءتىرى! قورىتىندى سوزىنە قۇلاق ءتۇرىڭىزشى. تاي­پال­تىپ جونەلدى دەيسىز: «رەسپۋبليكامىزدا تۇڭ­عىش رەت ءوتىپ وتىرعان كىتاپ تويىنىڭ – «ماحاببات, قىزىق مول جىل­دار» رومانىنىڭ 40 جىلدىق تويىنىڭ وتۋىنە ۇيىتقى بولعان پرەمەر-مينيستر ءماسىموۆ مىر­زاعا, مينيسترلەر قۇلمۇحاممەد, جۇما­عۇلوۆ, جۇما­عا­ليەۆ مىرزالارعا جانە «حابار» تەلەار­نا­سى­نىڭ قىزمەتكەرلەرىنە شىن جۇرەكتەن العىس اي­تامىن. وسى حابارعا قاتىسىپ وتىرعان ءبار­لەرىڭىزگە العىس ايتام, العىس ايتام... وسى تويدىڭ تابارىگى بولسىن دەپ, سىزدەرگە شاشۋ­دى ءوزىم شاشايىن, الماتىدان 40 كىتاپ ارقا­لاپ اكە­لىپ ەدىم...» ستۋدياداعىلار قوزعا­لاق­تاپ, كو­ڭىل­دەنىپ قالدى. ازاعاڭ كىتاپتارىن قول­تاڭبا­سى­مەن ۇلەستىرە باستادى. سول شات­تا­نىس كۇيىندە ماڭگىلىككە كىتاپ سىيلاي بەرەتىندەي... ەربول مەن مەڭتايدى كىم بىلمەيدى! رومان اتالسا بولدى-اق, وسى ەكەۋىنىڭ ءمولدىر ماحابباتى سانادا سالتانات قۇرادى. وسى حاباردا كەنتاۋدا تۇراتىن نۇرعاميلانىڭ (مەڭ­تاي) ءوز كۋرستاسى ازىلحانعا ىستىق تىلەگى اق­تارىلدى. «ءازىلحانىم-اۋ! جاقسى شىعار­ما­لار جازىپ, حالقىڭدى قۋان­تا بەر!»– دەپ دەمىگىپ سويلەدى. باستاپقى ءبىر ءسو­زىن­دە دەن­ساۋ­لى­عىنىڭ سىر بەرىپ جۇرگەنىن اڭ­عار­تىپ قالعان. «سەن امان بول!» دەگەن جۇرەك ءسوزى كەۋدە سىرىلىنان دا سەزىلەتىندەي. بەۋ, مەڭ­تاي­دىڭ ماحابباتى! ەربولدىڭ عاشىق جۇرەگى! تالاي ۇرپاق ونەگە ەتەر وزدەرىڭدى! ابايشا ايت­قان­داي: «عاشىقتىق كەلسە, جەڭەر بو­يىڭ­دى الىپ, ءجۇ­دە­تەر بەزگەك اۋرۋ سىقىلدانىپ. تۇلا بوي توڭار, سۋىر ءۇمىت ۇزسە, دامەلەنسە, ورتەنەر كۇيىپ-جا­نىپ», – دەگەندى باسىنان ءداپ قازىر ءوت­كەرىپ ءجۇر­گەن كىم بار ەكەن؟ ايتشى؟ ۇيالماشى! جاسىر­ما­شى! سەندەردىڭ ءتۇبى, ماحابباتتا جۇل­دىز­دارىڭ جا­نادى. ازاعام ءار جۇرەككە ءسۇيىس­پەن­شىلىك شى­راعىن جاعۋ ءۇشىن ومىرگە كەلگەن. كەتسە دە سول وشپەس الاۋىن ءار جۇرەكتە ماحاببات مازداسىن دەپ, تامىزىققا تاستاعان... ءوشىرىپ الا كورمەشى! ازاعانىڭ حح عاسىرداعى ەكى ەرلىگىن ايتساق, ونىڭ قانداي تۇلعا ەكەندىگى ايقىن­دالا تۇسەدى. ءبىرى – ۇلى وتان سوعىسىنداعى جاۋىنگەرلىك ەرلىگى, ەكىنشىسى – ادەبيەت ماي­دا­نىنداعى باتىر­لىق پەن ماحابباتتى قالت­قى­سىز جىرلاعان ەرلىگى. وسى ەكەۋى-اق كلاسسيك جازۋشىنى العى عاسىرلارعا جەتەلەي بەرەرى انىق. تەك وزىنە, قوس قاناتى – ەڭبەگى مەن اقىلىنا سەنگەنى: اللا بەرگەن تاۋسىلماس ىرىزدىعى ەكەن! ماحاببات تىرەكسىز بولمايتىنداي. ونىڭ ءمانىنىڭ جالقىلىقتان جالپىلىققا اۋىسۋى – ادامنىڭ, قوعامنىڭ, زاماننىڭ ماڭىزىن ەسەلەمەك. 2005 جىلى «ماحاببات جىرشىسى» ەپيستوليارلىق حيكاياتىم جارىق كورگەندە, ءاز­اعاڭ مەيىرىمىنىڭ شۋاعىنا وزگەنى دە بولە­گەنىمىزدى اڭعارماعاندايمىز-اۋ. سولاي بو­لىپ­تى. ماحابباتپەن ماحاببات ەسەندەسىپ, قۇ­شاقتاسقانداي ەكەن, ىستىق تابىسقانداي ەكەن. ءبارى-ءبارى ازاعاڭنان تاراعان شۋاق, شا­پا­عات. وسى ەڭبەككە كىرىسكەلى جۇرگەنىمدە ازاعاڭنان كەلگەن حاتتىڭ مىنا ۇزىگىن كەلتىرەيىنشى: «ءسىزدىڭ 14 قازاندا (2002 ج.) ماعان جولداعان كولەمدى حاتىڭىزدى الدىم. اۋرۋحانادا جاتىپ وقىپ, جان تەبىرەنتەر حاتى­ڭىز­دان كۇشتى قۋات الدىم. مەن تۋرالى شى­عار­ماشىلىق نيەتىڭىزگە شەكسىز ريزامىن. سۇ­راعان مالىمەتتەرىڭىزدىڭ ءبارىن جىبەرەمىن. اۋرۋحانادان ەسەڭگىرەپ شىقتىم. ەسىمدى جيعاننان كەيىن ول ءوتىنىشىڭىزدى ورىنداۋعا كىرىسەمىن... مەنىڭ ءومىر جولىم ەشكىمگە كەرەكسىز شىعار دەپ ويلاۋشى ەدىم. ءسىزدىڭ حاتىڭىزدان كەيىن مەنىڭ دە باستان كەشكەندەرىم بىرەۋ بولماسا, بىرەۋگە كەرەك ەكەن-اۋ دەپ ۇمىتتەنىپ قالدىم». ۇلكەننىڭ يىلگەنىنەن نۇر تامشىلايدى ەكەن. ماحابباتقا تاڭداي قاعىپ وتكەن ازاعاڭ­نان تالاي ءنارلى سوزدەر قالدى. تىرىسىندە اسىل جارى حاليماداي – ماحاببات مۇرا­تى­نا جەتىپ, ولىسىندە سول اياۋلىسىنىڭ قاسىنا جام­باستاي جىعىلعان تازا جۇرەكتى جان ءوزىنىڭ: «قاسيەتتەپ, قۇرمەتتەپ, سەنىڭ ما­حاب­با­تىڭدى. ۇرپاققا ۇلگى بولسىن دەپ, الاشقا جايدىم اتىڭدى» دەگەن ومىرلىك انتىنا اقتىق دەمى تاۋسىلعانشا ادال بولا ءبىلدى. «كوزبەن كوز «تىلدەسسە» – قۇمارلىق; جان­­مەن جان «سويلەسسە» – عاشىقتىق. عا­شىق­تىق­تىڭ ەكىنشى اتى – ماحاببات! ادامعا باقىت بەرەتىن ەڭ زور تالانت – ماحاببات!» – دەگەندە, ءاز­اعاڭنىڭ تىلىنەن بال سورعا­لا­عانىن كوردىك-اۋ!   سوڭعى ءسوز سەرپىنى سوڭعى دەرلىك ءبىر جازباسىنا ازاعاڭ: «جەلماياعا ءمىنىپ جەلە جورىتقان اسان قايعى بابامىز سياقتى, ماشينە ءمىنىپ, قا­زاق­ستاندى ارالاسام, جاس ۇرپاققا تاۋەلسىزدىك جىرىن جىر­لاپ, اقىل-كەڭەس ايتىپ, حالىققا كىتاپ­تارىمدى تاراتسام, ءسويتىپ, قالعان ءومىرىمدى جول ۇستىندە وتكىزسەم دەيمىن. ۇيدە جاتىپ ولگىم كەلمەيدى...»,– دەپ ءتۇرتىپ قويىپتى. اللا اۋزىنا سالعانداي ەكەن وسى ءسوز­دەر­دى. باقيعا ۇيىندە جاتىپ اتتانبادى. ەل­باسى قولىنان بيىلعى 7 اقپاندا مەملەكەتتىك ستيپەنديا الىسىمەن ىلە سول جەردەن اۋرۋ­حا­ناعا ءتۇستى. اجالمەن التى تاۋلىك ارپا­لى­سىپ, جان بەردى. سوڭىندا جاننات, جاننا, ارنۇر, جان­نۇر بالالارى, «اتالاعان» نەمەرەلەرى مەن «بابالاعان» شوبەرەلەرى قالدى شىرىلداپ. ونداعان كىتاپتارى – ەلدىڭ رۋحاني بايلىعىنا اينالدى. ۇيىندە شومە­لە­دەي ءۇيىلىپ ء(وز قارا­جاتىنا شىعارعان) جاتقاندارى قانشاما؟ سوڭعى 5-6 جىلدان بەرى ازاعاڭا ادەبي حاتشى رەتىندە بولىسىپ, بارلىق شىعار­ما­لارىن كومپيۋتەرگە باسىپ, كومەكتەسىپ جۇرگەن گۇلسارا يمانوۆا دەگەن ازاماتشانىڭ ايتقا­نىنداي, جازۋشى ءاماندا تاڭعى سەرۋەنىن اباي اتاسىنىڭ ەسكەرتكىشىنەن باستاۋدى ادەتكە اي­نا­ل­دىرىپتى. سوڭعى رەت, 6 اقپان كۇنى ەسكەرتكىشتى سيپالاپ تۇرىپ: «ابەكە, الماتىنىڭ ءۇس­تى­­نەن قاراپ تۇرسىڭ با؟ ەل-جۇرت امان, مەن ەر­تەڭ پرەزيدەنتتىڭ قولىنان ستيپەنديا الا­مىن. ارۋاعىڭىز قولداي ءجۇرسىن!»– دەپتى. وسى­نى ەستىگەندە 2009 جىلدىڭ اياعىندا ازاعاڭ­نىڭ استانانى ارالاي ءجۇرىپ, قابانباي, بوگەن­باي باتىرلاردىڭ, كەنەسارى, جامبىل, باۋىر­جان, ءاليا ەسكەرتكىشتەرىن قۇشاقتاپ سۋرەتكە ءتۇس­كەنى ەسىمە ورالدى. كەيدە كوزىنە جاس ىركىلەتىن... باۋىرجانعا «سالەم» بەرگەندە, جاساۋرا­عان جانارىن جاسىرىپ سۇرتكەنىن بايقاپ قالعام. بالالارى ايتىپ وتىردى, وبلىس اكىمىنىڭ شاقىرتۋىمەن وسكەمەنگە ازيادا جەڭىم­پاز­دارىن قۇرمەتتەۋگە ارنالعان سالتاناتقا بار­ماق بولىپ, جول سومكەسىن ەسىك كوزىنە دا­يىن­داپ قويىپتى. سول ەكى ورتادا ەلباسى ستي­پەن­ديا تاپسىرادى دەگەن حابار جەتىپ, تۇسالىپ قالعان ەكەن. جىل اياعىندا عانا وسكەمەندە ازيادا الاۋىن 200 مەترگە الىپ جۇگىرىپ, ەنتىكپەي, جينالعاندار الدىندا ءسوز سويلەگەن. بۇل الاۋ ەلىمنىڭ, مەنىڭ جۇرەگىمنىڭ الاۋى. سپورتشى دوستارىم, سول الاۋدى سەندەردىڭ جۇرەكتەرىڭە تۇتاتتىم. الاۋلى جۇرەك – جالاۋلى دا جەڭىستى بولارىنا سەنەمىن دەگەندەي مانىستە اپپاق قاردا اپپاق ازيادالىق كيىمگە شىمقاي ورانىپ العان ازاعاڭ بەينە ءبىر وليمپيادا چەمپيونىنداي, نەسى بار جازۋ­شىلىقتىڭ چەمپيونى عوي, اعىنان اقتا­رى­لىپ باتا بەرگەن. «الاۋگەردىڭ» باتاسى قابىل بولعانىن جۇرتشىلىق جانە بىلەدى. وتكەن جىل ساپارلى جىل بولدى ازاعاڭ ءۇشىن. بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى جوقتاي. راسى سول, ەلىمىزدىڭ ءتورت بۇرىشىن تۇگەل ارالادى. تۋعان وڭىرىنە ءالسىن-ءالى باردى. ناق ءبىر بوي جازىپ جۇرگەندەي-اق... ءومىرىنىڭ ءوتىپ بارا جاتقانىن سەزگەندەي, سوڭ­عى كەزدە اسىعىپ, قاتتى الاڭدايتىن بولىپ­تى. بىلتىر ون كىتاپ شىعارىپ, ەكەۋىن باسپاعا تاپ­سىرىپ قويسا دا «قولجاز­با­لارىمدى ءۇل­گەر­تە ال­ماي جاتىرمىن»,– دەپ بارماق ۇشىنان جا­نىن سورعانداي ءجيى كۇي­گەلەكتەنەتىن كۇي كەشكەن. ەلدىك مۇددە اركەز ەسىنەن شىقپايتىن ەدى. ەلباسىنا جولداعان وتىنىشىندە: «استانادا – ساكەننىڭ, تالدىقورعاندا – ءىلياستىڭ جەكە مۇ­راجايلارى بار. بۇل وتە جاقسى – حالىقتىڭ رۋحاني بايلىعىنا قوسىلعان لايىقتى قازىنا. ال قوستانايدا بەيىمبەتتىڭ مۇراجايى بول­ماۋىن قالاي ۇعۋعا بولادى؟ حالىق قالاي ءتۇسى­نە­دى؟..»– دەپ وسىنداي جوقتى جوقتاۋشى جازۋ­شى-عالىم ت.بەيىسقۇلوۆ كوتەرگەن ماسەلەگە شىنداپ ارالاسقانى بار. نەمەسە, م.قاسىم­بەكوۆكە: «ءتۇپتىڭ تۇبىندە تاۋەلسىز رەسپۋب­لي­كامىزدىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى تۋرالى دەرەكتى دە, كوركەم, جاڭا دا, جاقسى كىتاپ جازۋ ءسىزدىڭ عانا قولىڭىزدان كەلەدى دەپ ويلايمىن»,– دەپ ىستىق ىقىلاسىن ءبىلدىرۋى, ۇمىتتەندىرۋى – اعالىق قامقورلىعى ەمەس پە! قازاقتىڭ ايتۋلى زيالىلارى ي. تاسماعامبەتوۆكە, ن. سابيليانوۆ پەن ب. تۇرعاراەۆقا دەگەن ءىلتيپاتى دارا ونەگەگە تاتىرلىق ەدى. قايسىبىرىن تىزبەلەيمىز, توبە بيدەي ءتول ءسوزىن ارناۋدان جالىقپاعان جايساڭ جاراتىلىس ەدى عوي ازاعامىز! «مەن ولەردە اۋزىما قانداي سوزدەر ءتۇ­سەر ەكەن» دەپ ويلادىم بۇگىن,– دەپ جاز­عانى بار ازاعاڭنىڭ (15.06.2009 جىل). – اقىرعى ءسوزىم مىناداي بولسا ەكەن دەپ تىلەدىم. – قوش بولىڭدار, ادامدار. ارازداسپاڭدار, ءتو­بەلەسپەڭدەر, سوعىسپاڭدار, تاتۋ بولىڭ­دار! بىراق كىم ءبىلسىن سوڭعى ءسوزدىڭ قانداي بولارىن. الدە, حاليما سياقتى, ءۇنسىز ءوتىپ كەتۋىم دە مۇمكىن عوي». ... ءوزى سەزگەندەي, ءۇنسىز ءوتىپ كەتىپ ەدى! ... بىلگەنى, جوقتاپ, ازا تۇتقانى – باس اياعى ءبىر جارىم اي ىشىندە حاديشادان, روزادان, قادىردان, جۇماعاليدان, وتەجان­نان, نەماتتان, قۇدايبەرگەننەن, دۇيسەن­بەك­تەن ايىرىلىپ قالعانى ەدى! كەلمەستىڭ كەمەسىنىڭ كەزەگى وزىنە تىرەلىپ تۇرىپتى-اۋ!.. قايسار ءالىم, استانا.