كونە دە جاڭا يزرايل تاريحى تەرەڭدە, مىڭداعان جىلداردىڭ قاتپارىنا كومىلگەن. ونى اركىم وزىنشە ارشىپ الادى, ونى اركىم وزىنشە تۇيسىنەدى, ودان اركىم وزىنشە ساباق الادى. سوندىقتان دا مۇندا جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە دە اعىلعان جۇرت ات ءنوپىر. سوندىقتان دا وسى كىشىگىرىم شاعىن ەلدە 60 قورىق پەن قورعالاتىن ايماق بار, ال جان باسىنا شاققاندا الەمدەگى مۇراجايى ەڭ كوپ ەل دە وسى.
افريكا مەن ازيا جانە ەۋروپانى جالعاپ جاتقان التىن كوپىر قىزمەتىن اتقارعان بۇل ولكە ءاماندا ۇلكەن ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە بولدى, سوندىقتان دا اركەز الەم بيلەۋشىلەرىنىڭ كوز قۇرتىنا اينالدى.
يزرايل جۇرەگى – يەرۋساليم ءۇش ءدىن – حريستيان, يۋدايزم جانە يسلام ءۇشىن دە قاسيەتتى قالا. ءار ەۆرەي جۇرەگىندە ءوز ۇلى جاراتۋشىنىڭ امىرىمەن يساقتى (ەۆرەيلەر سودان تارايدى) قۇرباندىققا شالۋعا نيەت ەتكەن يبراھيم پايعامبار, قۇرىلىستى قاسيەتتى كاسىپ دەپ تانىعان ءداۋىت پاتشا, الىپ حرام سالدىرعان سۇلەيمەن پاتشا-پايعامبار ەرەكشە ورىن العان. بۇل ولكەنى سەميت تايپالارى كونە داۋىرلەردە-اق مەكەن ەتە باستاعان. سولتۇستىكتەن حەت, وڭتۇستىكتەن ەۆرەي تايپالارى كەلسە, جاعالاۋعا فيليستيملياندار جايعاستى, ەلدىڭ گرەكشە پالەستينا اتالۋى وسى تايپا اتىمەن بايلانىستى. ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى ءى عاسىردا پالەستينانى ريمدىكتەر باسىپ الدى دا, ەۆرەيلەر جەرورتا تەڭىزى ماڭايىنداعى ەلدەرگە تارىداي شاشىلىپ كەتتى. ورتا عاسىرلاردا پالەستينا ءبىر بيلەۋشىدەن كەلەسىگە ءوتتى, ارابتاردان كەيىن كرەست جورىعىنا قاتىسۋشىلار, ءحىىى عاسىردا مىسىر ماملۇكتەرى بيلەپ, مۇنان سوڭ وسمان يمپەرياسىنىڭ قۇرامىنا ەندى, قىسقاسى, 1948 جىلعى تاۋەلسىز يزرايل ەلىنە دەيىن دە, ودان كەيىن دە سوقتىقپالى-سوقپاقتى جولمەن ءجۇرىپ كەلەدى ەۆرەي حالقى. باياعى ءسۇلەيمەن پاتشا سالدىرعان حرام ەكىنشى رەت تۇرعىزىلىپ, قايتا قيراعان. سول ەكىنشى حرامنىڭ قالدىعى – الىپ باتىس قابىرعا – ەۆرەيلەر سىيىناتىن جالبارىنۋ قابىرعاسىنا اينالعان.
حريستياندار ءۇشىن يەرۋساليم يسۋس حريستوستىڭ جۇرتتى ۋاعىزعا ۇندەگەن, سوڭعى جىلدارى مەن سوڭعى ساعاتتارى وتكەن, پروكۋراتور ۇكىمىنەن كەيىن الىپ كرەستى يىعىنا سالىپ, تاس كوشەمەن ءسۇرىنىپ-جىعىلىپ, قابىنىپ (ونىڭ قۇلاپ, ءبىر ءسات تىزە بۇككەن جەرىنە بەلگى قويىلعان, مۇنداي ايالداما 14 ەكەن) قورلىق پەن ازاپقا, مازاققا ءتوزىپ, جانكەشتى جولمەن گولگوفاعا شىعۋى, ودان ءوزى كوتەرىپ اكەلگەن كرەستكە شەگەلەۋ. قازىر گولگوفا مەن يسانىڭ دەنەسى قويىلعان ورىن (ول وسىندا دەنەسى ورالعان كەبىن-جامىلعىنى قالدىرىپ, كوككە كوتەرىلىپ كەتكەن) ءبىر شىركەۋ استىندا قالعان – ول قۇدايدىڭ (پايعامباردىڭ) تابىتى دەپ اتالادى. ءار جۇما سايىن بۇكىل الەمنەن جينالعان حريستيان تابىنۋشىلارى فلاگەللاتسيا شىركەۋىنەن باستالىپ (ادام اتا پايعامباردىڭ قابىرى دە وسىندا ەكەن), قۇداي تابىتى شىركەۋىندە اياقتالاتىن 14 ايالدامادان تۇراتىن كرەست جولىمەن ءجۇرىپ وتەدى.
كرەست جولىنداعى ەكىنشى ايالداماعا قۇداي اناسىنىڭ شىركەۋى سالىنعان, سەبەبى ءدال وسى جەردە ماريا انا كرەست ارقالاپ كەلە جاتقان ۇلى يسانى جولىقتىرعان. قىسقاسى, حريستياندار ءۇشىن يەرۋساليمنىڭ ءاربىر تاسى قاسيەتتى, ال ەندى مۇسىلمان الەمىنە بۇل قالا نەسىمەن قىمبات – وسىعان از-كەم توقتالايىق.
قاسيەتتى قۇران-كارىمنىڭ مەككەدە تۇسكەن يسرا سۇرەسى بىلاي باستالادى: «اللا – پاك. تاعىلىمدارىمىزدىڭ تاماشا دالەلدەرىن كورسەتۋ ءۇشىن ول ءبىر تۇندە ءوز ق ۇلىن (مۇحاممەد ع.س.) ءماسجيد-ال-حارامنان توڭىرەگى تۇنعان بايلىق – ءماسجيد ال-اقساعا الىپ كەلدى. اللادان بىلگىر, ودان كورەگەن ەشكىم جوق». اڭىزعا قۇلاق سالساق, تۇندە پايعامبارعا ءجابىرەيىل پەرىشتە كەلىپ, ونىڭ كەۋدەسىن اشىپ, ءىشىن ءزامزام سۋىمەن جۋىپ, نۇر مەن قۇدىرەتكە تولتىرىپ, قايتا جاپقان. ەسىك الدىندا كۇتىپ تۇرعان عاجايىپ جانۋار – ادام بەينەسىندەگى قاناتتى جىلقى بۋراكقا (قازاقتىڭ پىراق دەيتىنى سودان) ءمىنىپ, لەزدە قۇدىسقا (يەرۋساليم) جەتتى, سول جەردەن جەتى قات كوككە ساپار شەكتى. ءبىر-اق ساتتە شالعايداعى مەشىت ء(ال-اقسا) جانىندا, يبراھيم, مۇسا, يسا پايعامبارلاردىڭ ورتاسىندا تۇر ەكەن. جالپى, ءال-اقسا مەشىتى مۇسىلمان الەمىندە مەككەدەگى ءال-حارام مەن مەدينەدەگى مۇحاممەد پايعامبار مەشىتىنەن كەيىنگى ءۇشىنشى قاسيەتتى ورىن دەپ سانالادى. ياعني, پايعامبار وسىندا يمام رەتىندە وعان دەيىن جىبەرىلگەن بارلىق ەلشى-پايعامبارلارمەن بىرگە اللاعا قۇلشىلىق ەتكەن. جەتى قات كوككە دە وسى جەردەن كوتەرىلىپ, اللامەن تىلدەسكەن, بەس ۋاقىت ناماز ءدال سول ساتتە, ياعني ميعراج كەزىندە پارىز ەتىلگەن. ءتىپتى, العاشىندا مۇسىلماندار ناماز وقىعاندا قۇبىلا رەتىندە قۇدىستى بەلگىلەگەنى دە اقيقات. الىپ تا كونە ءال-اقسا مەشىتى, ونىڭ الدىندا پايعامبار كوككە كوتەرىلگەن ورىنعا سالىنعان التىن كۇمبەزدى مەشىت – كوپ ءدىندى, كوپ قىرلى, كوپ ۇلتتى, ءتۇرلى مادەنيەت پەن ءوركەنيەت توعىسىنا اينالعان قورعان ىشىندەگى كونە شاھاردىڭ سيمۆولى ىسپەتتەس. بۇل قالا كوشەلەرىن ەرسىلى-قارسىلى كەزىپ وتكەندە ءوزىڭدى ونداعان عاسىردىڭ كۋاگەرىندەي سەزىنەسىڭ.
«ۋادە ەتىلگەن نەمەسە ارمانداعان جەر» دەپ اتالاتىن يزرايل ەلىنە ساپارلاۋدىڭ ءساتىن تۇسىرگەن «قازاقستاندىقتاردى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ» قوعامدىق قوزعالىسىنىڭ ماقساتى – ەلىمىزدەگى جەتەكشى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىنىڭ باسشىلارى مەن وكىلدەرىن تاريحتىڭ تىلسىمىمەن تامسانتۋ ەمەس, يزرايل ەلىندەگى شىرىن ءوندىرىسىنىڭ بارىسى مەن بولاشاعىنان حاباردار ەتۋ بولاتىن. ال كونە يەرۋساليمگە ساياحات ەۆرەي ەلىنە كەلگەن قوناققا كورسەتىلەر قۇرمەت بەلگىسى بولسا كەرەك.
قازاقستاندىق جۋرناليستەر جۇمىسىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىسقان يزرايلدىق كومپانيا «گان شمۋەل گرۋپ» 1942 جىلى قۇرىلعان ەكەن. ول كەزدە ءالى قازىرگى يزرايل مەملەكەتى جوق. بۇل ءوزى بىزدەگى ۇجىمشار (كولحوز) جۇيەسى بويىنشا جۇمىس ىستەيتىن ۇلكەن قۇرىلىم ەكەن. كيبۋتسا دەپ اتالاتىن ۇجىم مۇشەسى 500 ادام, بارلىق ماسەلەنى جالپى جينالىس, باسقارما شەشەدى. قازاقستاندىق جۋرناليستەردى تراكتور تىركەمەسىنە مىنگىزىپ, شارۋاشىلىقتى ارالاتتى. نەگىزگى ماماندانعان كاسىبى – شىرىن ءوندىرۋ بولعانىمەن مۇندا ءبارى بار, ياعني قىزمەتى سان سالالى. تۇرعىن ۇيلەر, كوتتەدجدەر, اسحانا, سپورت زالدارى, ەمحانا, مال ونىمدەرى, باقشا ونىمدەرى, ءتىپتى بالىق تا وسىرەدى. كيبۋتسا ۇيلەرىندە 900 ادام تۇرادى.
يزرايل اۋىل شارۋاشىلىعىنداعى ءوزىندىك ورنى بار شىرىن وندىرەتىن «گان شمۋەل فۋدس لتد.» كومپانياسىنىڭ باستى اكتسيونەرى ءبىز جوعارىدا ءسوز ەتكەن – كيبۋتس گان شمۋەل – وعان اكتسيالاردىڭ 43 پايىزى تيەسىلى, ال 33 پايىزى ءوز ەركىمەن «گان شمۋەلگە» قوسىلعان بۇرىنعى گانير كومپانياسىنىڭ يەلەرىندە بولسا, 24 پايىزى مەملەكەتتە. ەڭ باستىسى, بۇل كومپانيانىڭ ءوزىنىڭ 18 مىڭ گەكتار القاپتى الىپ جاتقان تسيترۋس وسىرەتىن باۋ-باقشاسى بار. ونىڭ 3 مىڭ گەكتارعا جۋىعى 2007-2009 جىلدارى وتىرعىزىلعان كوشەت. مۇنىڭ ءوزى كومپانيانىڭ شىرىن جانە كونتسەنترات شىعاراتىن زاۋىتتارىنىڭ جىل بويى توقتاۋسىز جۇمىس ىستەۋىنە نەگىز بولا الادى.
يزرايلدە اۋا رايى باۋ-باقشا سالۋعا قولايلى بولعانىمەن, جەرىنىڭ 60 پايىزعا جۋىعى ءشول جانە شولەيت ايماققا, قالعان ەداۋىر بولىگى تاۋلى ايماقتاردىڭ تاستاق توپىراعىنا تيەسىلى بولىپ كەلەدى. سۋ كوزدەرى دە تاپشى بولعاندىقتان بۇل ەلدە تامشىلاتىپ سۋعارۋ ءادىسى كەڭ جولعا قويىلعان. ءبىز كورىپ-تاماشالاعان اپەلسين وسەتىن باۋدا سۋ جەر استىنان سكۆاجينا ارقىلى شىعارىلادى ەكەن, ءار اعاشقا قانشا, قاشان سۋ بەرىلەتىنى الدىن-الا ەسەپتەلەدى. ءتىپتى ءبىر اعاشتان 100-200 كيلوگرامم, 1 گەكتاردان 50 توننا ءونىم الىناتىنى دا ەسەپتەلگەن. ەسەپسىز دۇنيە جوق مۇندا. ءشول مەن تاۋعا باۋ, ەگىن سالعان ەڭبەكقور ەۆرەي حالقى 6,5 ميلليون تۇرعىنىن اسىراپ قانا قويماي, اۋىل شارۋاشىلىعى ءونىمدەرىنىڭ ءبىرازىن ەكسپورتقا دا شىعارادى ەكەن. ءبىز جۇمىسىمەن تانىسقان «گان شمۋەل» توبى ءونىمىنىڭ 80 پايىزى ەكسپورتقا شىعارىلادى ەكەن. مۇندا قالدىقسىز تەحنولوگيا: القاپ پەن باۋدان جينالعان ءونىم زاۋىتتا سورتتالىپ, ءبىرازى بازار, دۇكەندەرگە جەمىس كۇيىندە جونەلتىلسە, وزگەسىنەن شىرىن, سوسىن شىرىن كونتسەنتراتى الىنادى, قابىعى كوسمەتيكادا پايدالانىلادى. يزرايلدىڭ جەرى قازاقستاننان 100 ەسە كىشى بولعانمەن, جان باسىنا شاققانداعى ىشكى جالپى ءونىم 27 مىڭ اقش دوللارىنا پارا-پار, ياعني بىزدەگىدەن 2,5 ەسە كوپ. ال ەكونوميكاداعى اۋىل شارۋاشىلىعىنىڭ ۇلەسى 20 پايىزعا جۋىق. بۇعان قالاي تاڭىرقاماسسىڭ. اپەلسين وتانى – قىتاي, الما – ورتالىق ازيادان, گرەيپفرۋت – باربادوستان, وسىنىڭ ءبارىن الاقانداي جەرىندە, وزدەرىندە ماپەلەپ وندىرىستىك نەگىزدە ءوسىرىپ, ءتىپتى جاڭا جەرسىندىرىلگەن تۇرلەرىن دۇنيەگە اكەلىپ, وڭدەپ, كونتسەنتراتتى شەتەلگە ساتىپ, پايدا تاۋىپ وتىرعان تاجىريبەگە قالاي سۇيسىنبەسسىڭ!
شىرىن رىنوگى الەمدەگى تۇراقتى دامىپ كەلە جاتقان سالا. ماسەلەن, تەك گەرمانيانىڭ وزىندە سوڭعى 50 جىل ىشىندە شىرىن قولدانۋدىڭ جان باسىنا شاققانداعى جىلدىق كولەمى 40 ەسە ارتقان: 1,9 ليتردەن 44,3 ليترگە جەتكەن. جالپى ەۋروپانىڭ, سولتۇستىك امەريكا مەن جاپونيانىڭ ورتاشا تۇرعىنى جىل سايىن 30-40 ليتر شىرىن ىشسە, قازاقستاندا بۇل كورسەتكىش – 10 ليتر عانا, ەسەسىنە ءبىزدىڭ جەرلەستەر جىل سايىن 20 ليتر ءسپيرتتى ىشىمدىكتەر ىشەدى. ياعني, «قازاقستاندىقتاردى شىرىنمەن ساۋىقتىرۋ» قوزعالىسىنىڭ نيەتى قۇپتارلىق.
كونسالتينگتىك كومپانيا دەرەكتەرىنە ءسۇيەنسەك, قازاقستان تۇرعىندارىنىڭ 70 پايىزعا جۋىعى شىرىن ىشەدى, شىرىن رىنوگى ەلىمىزدە 2007 جىلعا دەيىن تۇراقتى دامۋ ۇستىندە بولدى. ال 2007 جىلى قىتاي مەن ەۋروپا ەلدەرىندە, مىسىر مەن وڭتۇستىك امەريكا, ءۇندىستاندا الما مەن باسقا دا تروپيكالىق باقشا ونىمدەرىنىڭ كەم سالۋىنا بايلانىستى شىرىن كونتسەنتراتىنىڭ باعاسى 1,7 ەسە, 2008 جىلى 3 ەسەدەي قىمباتتادى. سونىڭ سالدارىنان قازاقستانداعى شىرىن ءوندىرىسىنىڭ قارقىنى 20 پايىزعا باياۋلادى, دايىن ءونىم قۇنى 25 پايىزعا قىمباتتادى. ىستىق ەلدەردە ءونىم تومەن بولسا ونىڭ قازاقستانعا نە قاتىسى بار دەپ تاڭقالماڭىز – تىكەلەي قاتىسى بار. سەبەبى, ءبىزدىڭ ەلىمىزدەگى تابيعي شىرىنداردىڭ 94 پايىزى شەتەلدەن اكەلىنەتىن كونتسەنتراتتان دايىندالادى. بىزدەگى زاۋىتتار شەتەلدىك ءونىم جەتكىزۋشىلەرگە جىل سايىن 14-20 ميلليون اقش دوللارى شاماسىندا قارجى تولەپ, كونتسەنترات الىپ كەلەدى. كونتسەنترات دەگەن تازا حيميالىق تەرمين ەكەن, بۇل ءوزى جاساندى ءونىم شىعار دەپ قاۋىپتەنۋشىلەر دە تابىلار. ءبىز يزرايلدەگى زاۋىتتا بولعانىمىزدا وسى كونتسەنترات ءوندىرىسىمەن ەگجەي-تەگجەيلى تانىستىق. بۇل كادىمگى سىعىمدالعان تابيعي شىرىن, ونىڭ سۋى بۋلانىپ كەتەدى دە قويۋ, ماڭىزدى – قويمالجىڭ نەگىزى قالادى. سوسىن ونى ارنايى قاپشىققا قۇيىپ, ودان 200 ليترلىك بوشكەگە سالادى. مىنە, كونتسەنترات وسى – جاساۋعا قولايلى ءارى باعاسى قىمبات. قازاقستانعا اكەلگەن سوڭ وعان تازا سۋ قوسىپ, تابيعي شىرىن جاسايدى, سۋ مەن قانتتى كوبىرەك قوسىپ شىرىن سۋسىنىن جاسايدى, ءبارى دە زاۋىت قوجايىنى مەن تەحنولوگتاردىڭ ەركىندە, تۇتىنۋشى سۇرانىسىنا قاراي ارەكەت ەتەتىنى انىق. قازاقستاندا, اسىرەسە, وڭتۇستىك وڭىردە الما, المۇرت, ءجۇزىم, شابدالى, ءسابىز, قىزاناق سياقتى باۋ-باقشا داقىلدارىن وندىرىستىك نەگىزدە وسىرۋگە ءمۇمكىندىك بولعانىمەن, بۇل ءىس قارقىن الماي وتىر. بۇل وڭاي ءىس ەمەس, ۇكىمەت تاراپىنان قامقورلىق كەرەك, جەر, كوشەت, كۇتىم, سۋ, اگروتەحنيكالىق شارالار, ماماندار ماسەلەسى شەشىلسە, وڭتۇستىك وڭىردەگى تابيعي جاعداي ءمۇمكىندىك بەرەدى. ەلىمىزدەگى جەمىس وڭدەيتىن قىرىقتان استام زاۋىت بولسا, سونىڭ تەڭ جارتىسى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىندا, 10-ى الماتىدا. دەگەنمەن, ەلىمىزدەگى ىشكى رىنوكتا ءۇش كومپانيا – «Raimbek Bottlers», «RG Brands Kazakhstan» جانە «كوكا كولا الماتى بوتتلەرس» الدىڭعى ورىندا. ەلىمىزدەگى بارلىق شىرىن ءوندىرىسىنىڭ 70 پايىزى وسى ۇشەۋىنىڭ ەنشىسىندە. بۇلار جارنامانى دا دۇرىس جولعا قويا بىلگەن.
«قازاقستانداعى شىرىن ءوندىرىسى» دەگەن تاقىرىپتا عالامتوردا نە بار ەكەن دەپ اقتارىپ شىققانىمىزدا جاقسى ءبىر جاڭالىق جولىقتىردىق. جامبىل وبلىسىندا تابيعي شىرىن كونتسەنتراتىن ازىرلەيتىن كاسىپورىن بيىل ىسكە قوسىلماق ەكەن. بۇل تۋرالى وبلىستىق اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسى وتكەن جىلى قىركۇيەك ايىندا حابار تاراتىپتى. «تاراز تارتۋ» جشس قۇرىلىسىن جۇرگىزىپ جاتقان بۇل كاسىپورىن جوبالىق قۋاتىنا جەتكەن كەزدە جىلىنا 100 مىڭ توننا ءونىم بەرمەك. جاڭادان 80 جۇمىس ورنى اشىلماق. جاڭا نيەت, باعالى باستاما. مەنشىكتى ءتىلشىمىز ارقىلى سۇراۋ سالىپ ەدىك, بىرەگەي زاۋىت ءازىر ىسكە قوسىلماپتى. قوسىلار ما ەكەن ءوزى؟!
الاقانداي القاپتان ءوز نەسىبەسىن عانا تەرىپ جەۋمەن شەكتەلمەي ءونىمىن وزگەلەرگە ساۋدالاپ جاتقان ەڭبەكقور, ەسەبى مىقتى ەۆرەي حالقىنىڭ ءبىر عانا سالاداعى تاجىريبەسىن تاماشالاعاندا جەرى ءجۇز ەسە ۇلكەن الىپ ەل ادامدارىنىڭ مۇمكىندىگى دە مول ەكەنىنە يلاناسىڭ دا. ءساتى كەلەر...
ەركىن قىدىر, الماتى – تەل-اۆيۆ – يەرۋساليم.
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن يرينا باجەنوۆا.
