ساپالى اۋىز سۋ – اۋىلعا

بۇگىندە ساپالى اۋىز سۋ ماسەلەسى الەمدىك كۇردەلى پروبلەمالاردىڭ بىرىنە اينالىپ وتىر. بۇۇ باس اسسام­بلەياسىنىڭ وتكەن جىلعى مالىمەتتەرى بويىنشا, قازىر دۇنيە جۇزىندە 889 ميلليون ادام اۋىز سۋدان تاپشىلىق كورىپ وتىر. ال 2,6 ميلليارد ادام سۋ جەتىسپەۋشىلىگىنە بايلانىستى زارداپ شەگىپ انتيسانيتارلىق جاعدايدا ءومىر كەشۋدە. پلانەتامىزدا بارعان سايىن ساپالى تۇششى سۋ قورى ازايىپ كەلەدى. ۇلان-عايىر ەۋرازيا كەڭىستىگىندە كەڭىنەن كوسىلىپ جاتقان قازاق  جەرى دە ساپالى سۋ كوزدەرىنە ءزارۋ. بۇگىندە قا­زاقستان تمد مەملەكەتتەرىنىڭ ىشىندەگى سۋ قورى ۇلەسى جاعىنان سوڭعى ورىندى يەلەنەدى. سولاي بولا تۇرسا دا, تاۋەلسىزدىك العان كەزەڭنەن بەرى ەلىمىزدە تۇرعىن­داردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماقساتىندا كەشەندى شارالار ءجۇ­زەگە اسىرىلىپ, شىنايى حالىقتىق ماق­­ساتتار قولعا الىنۋدا. وتكەن جى­لى رەسپۋبليكامىزدا ەلدى مەكەندەردى سا­پا­لى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىنداعى 2002-2010 جىل­دارعا ار­نال­عان سالالىق «اۋىز سۋ» باع­دار­لاماسى ءىس جۇزىنە اسىرىلدى. ەلدى مەكەندەردى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتا­ما­سىز ەتۋ بويىنشا 8 جىل بويى ءجۇر­گى­زىل­گەن بۇل كەشەندى شارالاردىڭ ءنا­تي­جەسىندە بىرقاتار جۇمىستار اتقا­رىل­دى. 2002-2010 جىلدارعا ارنالعان «اۋىز سۋ» باعدارلاماسى اياسىندا قار­جى­لان­دىرۋ­دىڭ بارلىق كوزدەرى بو­يىن­شا 195 ميلليارد تەڭگە قارجى يگەرىلدى. بۇل قارجىعا ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن­دە 13 288 شاقىرىم سۋ قۇبىرلارى جانە اۋىز سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەلەرى سالىندى, قايتا قۇرىلدى جانە كۇر­دەلى جوندەۋدەن وتكىزىلدى. رەسپۋب­ليكا وڭىرلەرىندەگى 3449 اۋىلدىق ەلدى مە­كەندەردىڭ, ونىڭ ىشىندە, 32 شاعىن قا­لا­نىڭ سۋمەن قام­تاماسىز ەتۋ جاع­دايى جاقسارتىلدى. بۇل ەلدى مەكەندەردە 5 ميلليون ادام, ونىڭ ىشىندە, 3,5 ميلليون اۋىل تۇرعىن­دارى ساپالى سۋعا قول جەت­­كىزدى. وسى جىلدار ىشىندە بۇل سالاعا 48,5 ميلليون اقش دوللارى جانە 5,1 ميلليون ەۋرو ءمول­شەرىندەگى نەسيەلەر مەن گرانتتار تارتىلدى. جالپى العاندا ەلىمىزدىڭ ەلدى مەكەندەرىندە قاۋىپ­سىز سۋ جۇيەلەرىنىڭ اۋقىم­دى كەشەنى قالىپتاستى. ميكروبيولوگيالىق كور­سەت­كىشتەر بويىنشا گي­گيە­نالىق نورمالارعا ءساي­كەس كەلمەيتىن سۋ قۇبىر­لارىمەن تاراتىلاتىن سۋ كولەمىنىڭ مولشەرى 2002 جىلعى 3,2 پايىزدان 2008 جىلى 1,7 پايىزعا دەيىن, ال سانيتارلىق-حيميالىق كورسەتكىشتەر بويىنشا 2002 جىلعى 7,2 پايىزدان 2008 جىلى 1,8 پايىزعا دەيىن تومەن­دەدى. وسى مەرزىم ىشىندە جۇمىس ىستەمەي قالعان سۋ تاراتۋ جۇيەلەرى 299-دان 209-عا دەيىن قىسقاردى. سوڭعى جىلدارى اۋىز سۋدى تاسىپ ىشەتىن اۋىل-سەلو تۇرعىن­دارى­نىڭ سانى دا ايتارلىقتاي ازايتىلدى. اتاپ ايتقاندا, 2002 جىلى ەلىمىزدە 445,2 مىڭ ادام اۋىز سۋدى تاسىمالداپ پايدالاناتىن بولسا, 2010 جىلعى 1 قاڭتاردا ولاردىڭ سانى 82,9 مىڭ ادام­عا دەيىن ازايدى. دەگەنمەن, ەلىمىزدە سۋمەن قامتاما­سىز ەتۋ جۇيەلەرىن جاقسارتۋدى قاجەت ەتەتىن ەلدى مەكەندەر ءالى دە از ەمەس. وسىعان باي­لانىستى رەسپۋبليكا تۇر­عىن­دارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاما­سىز ەتۋ ماسەلەسىن تۇبەگەيلى شەشۋ ماق­ساتىندا 2011-2020 جىلدارعا ارنالعان جاڭا باعدارلاما قا­بىل­داندى. بيىلعى جىلعى «بولاشاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قا­لاي­مىز» اتتى جولداۋدا «2020 جىلعا قاراي سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدىڭ ورتا­لىق جەلىسىنە قولجەتىمدىلىك قالالاردا 100 پايىزدى قۇراۋى ءتيىس. ال اۋىلدى جەرلەردە ەكى ەسە ارتىپ, 80 پا­يىزعا دەيىن جەتۋى قاجەت» دەپ اتاپ كور­سە­تىلگەن. وسى­عان بايلانىستى 2011-2020 جىل­­دارعا ارنالعان باعدارلامانى ءىس ءجۇزى­نە اسىرۋ ماقساتىندا جاڭا شەشىمدەر مەن تىڭ تەتىكتەردى پايدالانۋ كوزدەلىنىپ وتىر. اتاپ  ايتقاندا, ەلدى مەكەندەردى سا­پا­لى سۋمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن سۋ شارۋا­شىلىقتارى سالاسىنا جەكە مەنشىك ين­ۆەس­تورلاردى تارتۋ كوزدەلۋدە. ول ءۇشىن بىرىنشىدەن, كەيبىر سۋمەن جابدىق­تاۋ نىسان­دارى زاڭدىق نەگىزدە جەكە مەنشىك سۋبەك­تىلەر يەلىگىنە بەرىلمەك. ەكىنشىدەن, جەرگىلىكتى اكىمدىكتەر ينۆەستي­تسيا­لىق تارتىم­دى­لىعى بار سۋ كانال­دارى­نىڭ جۇمىسى ءۇشىن ورتا مەرزىمدى (1 جىل­دان 5 جىلعا دەيىن), ۇزاق مەرزىمدى (5 جىلدان ارتىق) ۋا­قىتقا ارنالعان تاريفتەر بەلگىلەيدى. ءۇشىن­شىدەن, سۋ پاي­دالانۋشىلار 100 پا­يىز كولەمىندە جەكە ەسەپتەگىش قۇرالدار­مەن قامتاما­سىز ەتىلەدى. سۋ شارۋاشى­لى­عى سالا­سىنا جەكە مەنشىك ينۆەستورلاردى تارتۋ اۋىز سۋدى ءتيىمسىز پايدالانۋعا توس­قاۋىل قويا­دى, ونىمدىلىگى تومەن سۋ شى­عىنىن ءتو­مەن­دەتەدى, نەگىزگى قورلاردى جاڭعىرتۋ­دى قامتاماسىز ەتىپ, سۋ پايدالانۋدا ەسەپتەگىش قۇرالداردى ورناتۋ كو­لەمىن ۇلعايتادى دەپ كۇتىلۋدە. اتالمىش باعدارلاما اياسىندا جەر­اس­تى سۋلارىنىڭ الەۋەتىن بارىنشا كەڭىنەن پايدالانۋ شارالارى قاراستى­رىلعان. بۇل رەتتە ەلدى مەكەندەرگە جا­قىن جەرلەردەن شىعاتىن جەراستى سۋ­لارىنا باسىمدىق بەرىلەدى. باعدار­لاما شەڭبەرىندە تۇرعىن­دار­دى ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋدە جەراستى سۋلارى شەشۋشى ءرول اتقارادى. ويتكەنى, بۇل سۋ كوزدەرى ءارى تازا, ءارى لاستانۋدان بارىنشا قورعالعان. سوندىقتان جەر­استى سۋلارىن انىقتاۋدا گەولوگيالىق زەرتتەۋ جۇمىستارىن ءجۇر­گىزۋ ءۇشىن 2018 جىلعا دەيىن جىل سايىن 6,2 ملرد. تەڭگە قارجى ءبو­لى­نەتىن بولادى. بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جەراستى سۋ قورى انىق­تالماعان 3206 سەلولىق ەلدى مەكەندەر ما­ڭا­يىنان جەر اس­تى سۋ قورىن ىزدەۋ ءۇشىن جى­لى­نا 400 سەلو­لىق ەلدى مەكەن­نىڭ جانىنان گەولو­گيالىق زەرت­تەۋ جۇمىس­تارى ءجۇر­گىزى­لە­تىن بولادى. بۇل ەلدى مەكەندەردى جەراستى سۋلارى­مەن قامتاماسىز ەتۋ شارالارى 2018 جىلى تولىق اياق­تالۋ­عا ءتيىس. سونىمەن بىرگە 63 قالا­نىڭ سۋمەن جابدىقتاۋ جۇيەسىن جاق­سارتۋ ماق­ساتىندا 194 جەر­استى سۋ كوزدەرىنە تولىق زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزى­لەتىن بولادى. باعدارلاما بويىنشا جاڭا سۋمەن جاب­دىقتاۋ نىساندا­رىن سالۋ الداعى ۋا­قىتتا جۇيەلى نەگىزدە قاتاڭ ەسەپپەن جۇرگىزىلەدى. سۋمەن جاب­دىقتاۋ نىسان­دارىن سالۋ جىل سايىن ۇكىمەت بەكىتەتىن بىرىڭعاي نى­سان­دار كەستەسى بويىن­شا جۇزەگە اسىرىلادى. نىساندار قۇرى­لى­سىن سالۋ كەزىندە با­سىمدىق بەرىلەتىن جاعدايلار ەسكەرىلەدى. سونىمەن بىرگە جىل سايىن با­سىمدىق بەرىلگەن سۋمەن جابدىقتاۋ نىسان­دارى­نىڭ قۇرىلىسىنا رەسپۋبلي­كا­لىق جانە جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەردەن ءبو­­­­­لى­نەتىن قار­جى قاتاڭ ەسەپ­كە الى­نىپ وتىرادى. جوبالاۋ-زەرت­تەۋ جۇمىس­تا­رى دا ات­قارۋ­شى ورگاندار تارا­پى­نان قاتاڭ با­قى­لاۋدا بولادى. بۇگىنگى تاڭدا قالالار­داعى سۋ تاراتۋ جەلىلەرىنىڭ 60 پايىزى­نىڭ توزىعى جەتكەن. باع­دارلاما شەڭبەرىن­دە اۋىز سۋ ساپاسىن جاق­سارتۋ ءۇشىن توزىعى جەتكەن وسى سۋ تاراتۋ جەلىلەرىن جاڭارتۋ ماسەلەسى ءبىرىنشى كەزەككە قويىلىپ وتىر. رەسپۋبليكا تۇرعىندارىن وسكە­لەڭ تا­لاپ­­تارعا ساي ساپالى اۋىز سۋمەن قامتاماسىز ەتۋ ماق­ساتىندا 2011-2020 جىل­دار­عا ارنالعان بۇل سالالىق باع­دارلامادا بەل­گىلەنگەن شا­­­رالار تو­لىق ءىس جۇزىنە اسى­رىلعان كەزدە رەس­پۋب­لي­كا­مىزدىڭ وڭىرلەرىندەگى قا­لا جانە اۋىل تۇرعىندارىن ساپالى اۋىز سۋمەن قام­تا­ماسىز ەتۋ ماسەلەسى تۇبە­گەي­لى شەشىم تاباتىن بولادى. جىلقىباي جاعىپار ۇلى.