قازاقستاندىقتاردىڭ قازاقستانى ءۇشىن

قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات  عاني ەسەنگەلدى ۇلى قاسىموۆتىڭ  ساياسي تۇعىرناماسى قۇرمەتتى قازاقستاندىقتار! قىمباتتى وتانداستار! قازاقستاننىڭ  پاتريوتتار پارتياسى مەنىڭ كانديداتۋرامدى ەڭ جوعارعى مەملەكەتتىك قىزمەتكە – قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە ۇسىنىپ, ماعان ۇلكەن سەنىم ارتتى. وسى جايتتى مەن ءبىزدىڭ مەملەكەتىمىزدەگى قوعام ءومىرىن دەموكراتيالاندىرۋ جولىنداعى ءوزىمنىڭ قاراپايىم ەڭبەگىمنىڭ مويىندالعاندىعى دەپ تۇسىنەمىن جانە پارتيا مەن قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ الدىنداعى ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك دەپ ەسەپتەيمىن. قازاقستاننىڭ پاتريوتتار پارتياسى بۇگىندە دۇرىس تاڭدالعان ستراتەگيا­لىق ساياسي باعىتتىڭ ارقاسىندا حالىقتىڭ كوپ بولىگىنىڭ الدىندا ۇلكەن ابىروي مەن سۇيىسپەنشىلىككە يە بولعاندىعىن ماقتان تۇتامىن. بۇل جايدىڭ قۇپياسى وتە قاراپايىم بولىپ شىقتى. سوڭعى 12 جىلدىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ پاتريوتتار پارتياسى بىردە-ءبىر رەت حالىقتىڭ ءۇمىتى مەن  ارمانىن الدامادى. پارتيا ەلىمىزدىڭ ساياسي كارتاسىنداعى ۇزاق جىلعى قىز­مەتى جولىندا وسى ءبىر قىسىلتاياڭ جىلدارى  حالىق مۇددەسىن قورعاۋ ماقسا­تىندا اي سايىن, ساعات سايىن قيىن دا تىنىمسىز ساياسي جۇمىسىن جۇرگىزىپ كەلەدى. وسى كۇرەس جولىندا زاڭ شىعارۋشى جانە اتقارۋشى بيلىك ورگاندارىنىڭ بارلىق مۇمكىندىكتەرى, پارلامەنتتىڭ دەپۋتاتتىق مىنبەسى, اقپارات قۇرالدارى پايدالانىلادى. سىزدەردىڭ كوپشىلىكتەرىڭىز سياقتى مەنى دە:  «نە ءۇشىن وسىنداي قيىن دا بولجاۋعا كەلمەيتىن سايلاۋ الدى مارافونعا قاتىسامىن», – دەگەن وي ۇنەمى مازالايدى. «تاق ءۇشىن كۇرەس – بۇل ەل ءۇشىن بۇرىن جاسالماعان جاقسىلىقتاردى جاساۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن ءىس», – دەگەن ەكەن دانالاردىڭ بىرەۋى. وسى قاعيداتتى وزدەرىڭىزبەن بولىسە وتىرىپ, سىزدەردىڭ الدارىڭىزعا ەلىمىزدىڭ قازىرگى كەزەڭدەگى الەۋەتتى دامۋ ستراتەگياسىنىڭ تۇجىرىمداماسىن ۇسىنامىن.   1. ساياسي جۇيەنى جاڭارتۋ ەلىمىزدىڭ قوعامدىق ءومىرى ءۇشىن اسا ماڭىزدى وسى ءبىر جۇيەنىڭ بيلىك تاراپىنان ەلەنبەۋى وكىنىشتى ناتيجەلەرگە اكەلىپ سوقتىردى. مىسالى: ءالسىز پارتيالار, شىن مانىسىندەگى وپپوزيتسيانىڭ جوقتىعى. قوعامدىق پروتسەستەر اكىمشىلىكتىڭ قىسىمى مەن  قاتاڭ باقىلاۋىمەن وتكىزىلەدى. ناتيجەسىندە – قر پرەزيدەنتتىك سايلاۋعا 9 ساياسي پارتيانىڭ  ۇشەۋى عانا قاتىسىپ وتىر. ولاردىڭ كەيبىرەۋى نە بايكوت جاريالاۋدا نەمەسە ساياسي كوزقاراستارعا بايلانىستى سايلاۋعا قاتىسپاۋدا. بۇل وتە قاۋىپتى بەلگىلەر. ەگيپەت, تۋنيس, ليۆيادا بولعان وقيعالار حالىقتى تىعىرىققا تىرەۋگە نەمەسە ولاردىڭ كوڭىل-كۇيىنە بەي-جاي قاراۋعا بولمايتىندىعىنان ساباق بەرۋدە – ول كۇيرەۋ جولى ەكەندىگىن كورسەتىپ وتىر. بارلىق بيلىك تۇرلەرى – توقتاۋسىز ديالوگ ەكەنىن ەستەن شىعارماۋىمىز قاجەت. جۇزەگە اساتىن ۇستانىمدارىم رەسمي تىركەلگەن بارلىق ساياسي پارتيالار پارلامەنتكە ەنەتىن بولادى. ولاردىڭ كەيبىر بولىگى سايلاۋ بارىسىندا, كەيبىرى قازاقستان حالقى اسسامبلەياسىنان شىققان دەپۋتاتتار سياقتى پرەزيدەنتتىك كۆوتا ارقىلى وتپەك. سونىمەن قاتار, ەل پرەزيدەنتى ساياسي پارتيا وكىلدەرىنەن تۇراتىن تۇراقتى كونسۋلتاتيۆتىك ورگان قۇرىپ, باسقاراتىن بولادى. پارتيالاردىڭ پارلامەنتكە وتۋىنە 7 پايىزدىق توسقاۋىل زاڭمەن تومەندەتىلەتىن بولادى. 3  پايىزدى ءتيىمدى دەپ ەسەپتەيمىن. سايلاۋ ناۋقانى كەزىندە پارتيالاردىڭ ساياسي بلوگتارىنىڭ قۇرىلۋىنا شەكتەۋ قويۋ الىنىپ تاستالادى. ارنايى قىزمەت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ پارتيا ۇيىمدارىنىڭ جۇمىستارىنا ارالاسۋىنا شەكتەۋ قوياتىن زاڭ قابىلداناتىن بولادى.   2. زاڭ شىعارۋشى بيلىك تارماقتارىندا دا وزگەرىستەر ەنگىزۋ قاجەت دەپ سانايمىن ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ قاڭتار-اقپانىندا بولعان سوڭعى وقيعالار, اسىرەسە پارلامەنتتىڭ رەفەرەندۋم بويىنشا شەشىمى, وعان كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ انىقتاماسى بيلىك سالاسىنىڭ ءالسىز جانە تاۋەلدى ەكەندىگىن كورسەتتى. پارلامەنت حالىقتىڭ ەرىك-قالاۋىن قولداپ, كونستيتۋتسيالىق كەڭەستىڭ داۋرىقپا كەدەرگىسىنە ۇشىرادى. الداعى ۋاقىتتا وسىنداي جاعدايعا تاپ بولماس ءۇشىن, كەلەسى شەشىمدەردى قابىلدايمىن: ا) پرەزيدەنت پەن پارلامەنت اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتى  جويۋ ءۇشىن مەملەكەتتە ۆيتسە-پرەزيدەنت لاۋازىمى ەندىرىلەتىن بولادى, ول اۆتوماتتى تۇردە سەنات توراعاسى بولا الادى; ب) پارلامەنت ۇكىمەتتى تاعايىندايدى جانە شەتتەتەدى, ۇكىمەتتىڭ بيۋدجەتى مەن ەسەپتەرىن بەكىتەتىن بولادى; ۆ) پارلامەنتتىك تەكسەرۋ تەتىگى ارقىلى پارلامەنت  بيۋدجەت قاراجاتىنىڭ جۇمسالۋىنا باقىلاۋ جاسايدى; گ) پارلامەنت بارلىق مەملەكەتتىك باعدارلامالاردى, سونىمەن قاتار مەملەكەتتىڭ قاتىسۋىمەن جاسالاتىن  100 ملن. دوللاردان جوعارى تۇراتىن جوبالار مەن  كەلىسىم- شارتتاردى بەكىتەتىن بولادى; د) پارلامەنت قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ جانە كۇشتىك قۇرىلىمداردىڭ  بارلىق جەتەكشى لاۋازىمدارىن, سونىمەن قاتار قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلەرى, جوعارعى سوت مۇشەلەرىن, اۋداندىق سوتتاردىڭ توراعالارىن بەكىتەتىن بولادى. بۇل شارالاردىڭ بارلىعى مەملەكەتتەگى «پرەزيدەنتتىك-پارلامەنتتىك» باسقارۋ جۇيەسىندە اعىمدى تاسىمالداۋدى جاريا ەتۋدى تولىققاندى جۇزەگە اسىرادى. سۋبەكتىسى پرەزيدەنت, دەپۋتات نەمەسە دەپۋتاتتار توبى, ۇكىمەت, ساياسي پارتيالار (جەكە نەمەسە باسقا دا ساياسي كۇشتەرمەن بىرىكتىرىلگەن) بولىپ تابىلاتىن زاڭ باستاماسى تۋرالى ارنايى زاڭناما قابىلداناتىن بولادى. قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتارىنىڭ بوستاندىقتارى مەن قۇقىقتا­رىن قامتاماسىز ەتەتىن, كونستيتۋتسيا نورمالارىنىڭ دالدىگى مەن تالقى­لا­نۋىن, بيلىك تارماقتارى اراسىنداعى كەلىسپەۋشىلىكتەردى شەشۋ ماسەلەلەرى نەگىز­گى مىندەتى بولىپ تابىلاتىن تاۋەلسىز كونستيتۋتسيالىق سوت قۇرىلاتىن بولادى.   3. اتقارۋشى بيلىك اتقارۋشى بيلىك جۇيەسىنىڭ جەتىلدىرىلمەگەندىگى باسقارۋ شەشىمدەرىنىڭ تيىمسىزدىگىن كورسەتىپ وتىر. سوڭعى جىلدارى بارلىق ەكونوميكالىق رەفورمالار مەن ۇكىمەتتىڭ باعدارلامالارىنىڭ ورىندالۋىندا دۇرىس شەشىمدەردىڭ قابىلدانباۋى ناتيجەگە جەتۋدىڭ  كۇرت تومەندەۋىنە اكەلىپ سوعۋدا. اكىمشىلىك رەفورمالاردىڭ اياعىنا دەيىن ورىندالماۋىنداعى تەپە-تەڭسىزدىكتى جويامىن. بۇگىنگى كۇنى ۇكىمەت جەمقورلىق ورتاسى بولىپ تابىلاتىن ينفراقۇرى­لىمدىق اتقارۋشى ورگانداردىڭ بۇتىندەي جۇيەسىنىڭ جاسالۋىنا جاعداي جاساپ وتىر. وتكەن تاجىريبەدە بۇل – ۇكىمەت, مينيسترلىك, وبلىستىق اكىمدىكتەر, وبلىستىق سالالىق باسقارمالار, اۋداندىق اكىمدىكتەر, اۋداندىق سالالىق باسقارمالار بولسا, بۇگىندە بۇل – ۇكىمەت, مينيسترلىكتەر, ۇلتتىق حولدينگتەر, وبلىستىق اكىمدىكتەر, وبلىستىق سالالىق باسقارمالار, الەۋمەتتىك- كاسىپكەرلىك كورپوراتسيالار, اۋداندىق جانە اۋداندىق سالالىق اكىمدىكتەر. وسىنداي قۇرىلىمدا ەكونوميكالىق پروتسەستى قالاي دۇرىس رەتتەۋگە بولادى  دەگەن سۇراق تۋىندايدى.  نەگە وسىنداي قوسارلاس قۇرىلىمدار  مەملەكەت بيۋدجەتىنە ورتاقتاسادى؟ نەگە سالىق تولەۋشىلەر سانسىز جارتىلاي مەمشەنەۋنىكتەردى اسىراۋ كەرەك؟ بۇدان شىعاتىن قورىتىندى – وسىنداي قيىن جۇيەدە ەكونوميكا ارقاشان السىزدىككە جانە جەمقورلىققا دۋشار بولادى. مەن مىنانداي شارالاردى قولدانامىن: ۇلتتىق كومپانيالار مەن حولدينگتەردىڭ, مەملەكەتتىك قورلاردىڭ, دامۋ ينستيتۋتتارىنىڭ قىزمەتتەرى­نە تولىق تەكسەرۋ جۇرگىزەمىن, بارلىق تەكسەرۋ جۇرگىزىلگەن كومپانيالار مەن حول­دينگتەر  مەملەكەتتىك قوردان العان قارجىلارىن بيۋدجەتكە قايتارادى جانە وزدەرى باسەكەلەستىككە تۇسەتىن بولادى. ال قالعاندارى كۇيرەۋگە ۇشىرايدى. ەلىمىزدىڭ اكىمشىلىك-اۋماقتىق قۇرىلىمىن قايتا جانداندىرامىن. بارلىق وبلىستىق قۇرىلىمدار  شەتتەتىلەتىن بولادى. اكىمشىلىك جۇيە مىناداي ولشەمدە بولادى – ۇكىمەت-مينيسترلىك –  اۋداندىق اكىمدىكتەر جانە ونىڭ قاجەتتى قۇرىلىمدارى. وبلىس ورتالىقتارى ەرەكشە مارتەبەدەگى الماتى قالاسىنداي دەربەس قالالار بولىپ قالىپتاسادى.  وسى جاعدايدا اۋدان اكىمدەرى سول اۋماقتا تۇراتىن حالىق قالاۋىمەن سايلانادى جانە پرەزيدەنت جارلىعىمەن بەكىتىلەدى. جەرگىلىكتى اۋداندىق بيۋدجەتتى, اۋىل تۇرعىندارى مەن اۋىلداردى تىكەلەي ورتالىق قارجىلاندىراتىن بولادى. بۇل شارالارمەن  ءبىز اۋىلداردىڭ اجارىن بىردەن كەلتىرەمىز. قازاق عالىمدارىنىڭ وتاندىق جانە قولدانبالى زەرتتەۋلەرىن ءتيىمدى دامىتۋ ماقساتىندا ءارى دۇنيەجۇزى دەڭگەيىندە قولداۋ كورسەتۋ ماقساتىندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى مەملەكەتتىك عىلىم اكادەمياسىن قۇرامىن. مەنىڭ نەگىزگى ويىم مەن قامقورلىعىم – قازاقستان جانە قازاقستان­دىق­تار ءۇشىن: ءوز رەسۋرستارىمىزدى وتاندىق ونەركاسىپتەردە جانە اۋىل­شا­رۋا­شى­لىق ونىمدەرىندە ءتيىمدى پايدالانۋ ءۇشىن ىشكى قاجەتتىلىكتەر مەن ەكسپورتتىق تاۋارلاردىڭ ءوسۋىن قامتاماسىز ەتۋگە, ەڭبەك جانە  زياتكەرلىك الەۋەتىن دامىتۋعا باعىتتالعان. قازاقستاننىڭ اشىق ەكونوميكاعا دەگەن بەيىلدىگىن دالەلدەيمىن. ۇلتتىق ەكونوميكا مۇددەسىندەگى سىرتقى ينۆەستيتسيالاردى ۇلعايتامىن, وتاندىق تاۋار­لاردىڭ تەز العا شىعۋى ءۇشىن, سالىقتىڭ بارلىق ءتۇرىن ءتۇسىرۋدى قامتا­ما­سىز ەتەمىن, «كولەڭكەلى» كاپيتالدىڭ جاريا ەتىلۋىنە ناقتى شارالار قولدانامىن. شەتەلدىك  جۇمىس بەرۋشىلەرگە قاتاڭ تالاپتار قويا وتىرىپ, ەلىمىزدىڭ يندۋستريالىق باعدارلاماسى جالعاسىن تاباتىن بولادى. قازاقستاندا شەتەلدىك كۇشتەردى پايدالانعانى ءۇشىن ارنايى سالىق تولەۋ ەنگىزىلەتىن بولادى. سىرتقى ساياسات سالاسىندا بۇرىنعى قابىلدانعان حالىقارالىق مىندەتتەردى ورىنداۋ بەكىتىلەتىن بولادى. قازاقستانمەن تىكەلەي شەكارالاس ەلدەر قىتاي, رەسەي فەدەراتسياسى, قىرعىزستان, وزبەكستان جانە تۇركىمەنستان مەملەكەتتەرى اراسىندا حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ كۇشەيۋىنىڭ جاڭا العىشارتتارى بولىپ تابىلادى. استانادا وسى سالا بويىنشا ماماندار دايارلايتىن مەملەكەتتىك ورتالىق ازيا ۋنيۆەرسيتەتىن اشامىن. مەملەكەتتەگى گەندەرلىك ساياسات باستى ماسەلە بولىپ قالا بەرەدى. وتباسىن قورعاۋ, انا مەن بالا, ەڭبەك ورىندارىنداعى ايەل قۇقىقتارىن قامتاماسىز ەتۋ, بالالارعا الەۋمەتتىك جاردەماقىلار بەرۋ, ايەلدەردىڭ 55  جاستا زەينەتكە شىعۋ قۇقىن قايتارۋ ماسەلەلەرىن زاڭ جۇزىندە اتقارۋشى ورتالىق جانە جەرگىلىكتى بيلىك ورىندارىندا قالپىنا كەلتىرۋ شارالارى جۇزەگە اساتىن بولادى. ەكونوميكالىق رەفورمانىڭ اقشالاي-قارجى, نەسيە, بيۋدجەت, وندىرىستىك جانە اۋىلشارۋاشىلىق ساياساتتارىنا جاڭا وزگەرىستەر ەنگىزەمىن. نەگىزگى باسىمدىقتار  قاراپايىم حالىقتىڭ مۇددەسىنە ارنالادى. قۇپيا جاعدايدا  ماسقارالىقپەن جۇرگىزىلەتىن دەۆالۆاتسيالاۋلار ارنايى زاڭدارمەن تىيىم سالىنادى. وسىمەن ءبىز حالىقتى اشىقتان-اشىق توناۋشىلارعا توسقاۋىل قويامىز. قازاقستان مۇددەلەرىنە شىعىن كەلتىرگەن جاعدايدا شەتەلدىك كومپانيالارمەن جاسالعان كەلىسىمشارتتاردى دەر كەزىندە قايتا قاراپ, ولاردا كوزدەلگەن شارتتاردى كوپشىلىككە جاريالاۋ باسىمدىق دەپ سانايمىن. ۇلتتىق قورداعى قارجىلاردى پايدالانۋدى باقىلاۋ پارلامەنتتىڭ قۇزىرىنا جاتقىزۋ كەرەك, مۇنايدان تۇسكەن پايدانىڭ جارتىسى ءبىلىم, مەديتسينا, عىلىمدى تۇبەگەيلى قارجىلاندىرۋ, يننوۆاتسيالاۋ, زەينەتاقى مەن مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ جالاقىسىن كەم دەگەندە 2 ەسە وسىرۋگە باعىتتالۋ قاجەت. تابيعي رەسۋرستار – حالىق بايلىعى, ولار قوعامعا جۇمسالۋى قاجەت. قازاقستاندىق كومپانيالاردىڭ قارجىسى قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى ءتيىس. قازاقستاندىق كومپانيالارمەن دۇنيە جۇزىندەگى ارنايى وففشورلىق ايماقتاردا بانكتىك ەسەپ-شوتتار اشۋ, كەلىسىمدەر مەن بانكتىك وپەراتسيالار جاساۋعا رۇقسات بەرىلمەيتىن بولادى.  ارنايى وففشورلىق ايماقتاردا كەلىسىمدەر مەن بانكتىك وپەراتسيالار جاساۋدىڭ سوڭعى وتپەلى ۋاقىتى 2012 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنا دەيىن اياقتالاتىن بولادى. جۇزدەگەن ميلليون دوللارلاردىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى ءۇشىن جاعدايى ءتاۋىر بارلىق قازاقستاندىق كاسىپكەرلەردىڭ قوردالانعان كاپيتالدارىن قازاقستانعا قايتارۋدى ۇسىنامىن.  بۇل بۇگىندە ەلگە ورالۋعا جولى كەسىلگەن جاندارعا دا قاتىستى. ولاردىڭ جۇزدەگەن ميلليون دوللارلارى ەل ەكونوميكاسىنا جۇمىس ىستەۋى قاجەت. قازاقستاندا شاعىن جانە ورتا بيزنەستىڭ ناتيجەلى دامۋىنا بارلىق جاعدايدى جاسايمىن. سالىق سالۋ جۇيەسىن  جانە سالىقتىق ەسەپتى بەرۋدى قىسقارتۋ – العاشقى قادام بولماق. جۇرگىزىلىپ جاتقان الەۋمەتتىك ساياسات تۇبەگەيلى وزگەرەتىن بولادى. جاعدايى تومەندەر, مۇگەدەكتەر, زەينەتكەرلەر مەن ارداگەرلەر لايىقتى ءومىر ءسۇرۋ جاعدايلارى مەن قارجىلىق تولەمدەرمەن قامتاماسىز ەتىلەدى. مەملەكەت ءوزىنىڭ بارلىق ازاماتتارىنا مەيلىنشە قامقورلىق پەن قولايلى جاعداي جاساۋ قاجەت. سونىمەن, اي سايىنعى مۇگەدەكتەرگە تولەنەتىن تولەمدەر, ارنايى مەملەكەتتىك جاردەماقىلار مەن زەينەتاقىلار قايتا قارالاتىن بولادى. بارلىق تولەمدەر ازىق-ت ۇلىك سەبەتىنىڭ, قىزمەت كورسەتۋ مەن تاعام ساناتىنا جاتپايتىن تاۋارلاردىڭ, سونىمەن قاتار مۇگەدەكتەردىڭ ەرەكشە قاجەتتىلىگىنە قاتىستى مەديتسينالىق قىزمەتتەر, ءدارى-دارمەكتەرمەن ءارتۇرلى پرەپاراتتاردىڭ ەڭ تومەنگى دەڭگەيىمەن  پروپورتسيونال بولادى. «ارداگەرلەر تۋرالى» زاڭ قابىلداناتىن بولادى, سوعىسقا قاتىسقانداردى كوممۋنالدىق تولەمدەردەن بوساتۋ, قوعامدىق كولىكتەردە تەگىن ءجۇرۋ جانە ستاتسيونارلاردا تەگىن مەديتسينالىق جاردەم كورسەتۋ ماسەلەلەرى قاراستىرىلادى. زەينەتكەرلەرگە, مۇگەدەكتەرگە, اسكەري قىزمەتكەرلەرگە جانە قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتكەرلەرىن كوممۋنالدىق قىزمەت كورسەتۋدىڭ الەۋمەتتىك پاكەتپەن قامتاماسىز ەتۋىن 50 پايىزدان تومەندەتۋدىڭ شارالارىن قولدانامىن. كۇنكورىسى تومەن ازاماتتاردى قولجەتىمدى جانە تەگىن امبۋلاتورلىق جانە ستاتسيونارلىق ەمدەۋمەن, سونداي-اق بارلىق وڭىرلەردە, ەلىمىزدىڭ قالالارى مەن اۋىلدارىندا ءدارى-دارمەكتى اقىلعا قونىمدى  باعامەن ساتۋدى قامتاماسىز ەتەمىن. جاس وتباسىلارى ءۇشىن قىمبات ەمەس جانە ساپالى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋ باعدارلاماسىن, سونداي-اق ۇزاق مەرزىمدى 10 جىلعا ارنالعان بەلگىلى ىشكى جانە سىرتقى قاراجات كوزى انىقتالعان مەملەكەتتىك باعدارلاماسىن قابىلدايمىن. ۇزاق مەرزىمدى جەڭىلدەتىلگەن تۇرعىن ءۇي سالۋ ماسەلەسىن قالپىنا كەلتىرەمىن (جىلدىق 3-4 پايىزدىق دەڭگەيىندە). مەملەكەتتىك قۇرىلىس كومپانيالارى قۇرىلىپ, الەۋمەتتىك تەگىن تۇرعىن ءۇي جاپپاي سالىناتىن بولادى. بارلىق جەكە تۇرعىن قۇرىلىس سالۋعا  تىلەك بىلدىرۋشىلەرگە جەر تەلىمدەرىن بەرۋ تاجىريبەسىن ەنگىزىپ, ولاردى قىمبات ەمەس قۇرىلىس ماتەريالدارىمەن قامتاماسىز ەتەمىز. تۇرعىن-قۇرىلىس كووپەراتيۆتەرىن قالپىنا كەلتىرەمىز. ازاماتتار وزدەرى قۇرىلىس فيرمالارىن قۇرىپ, قۇرىلىس جۇيەسىن باقىلايتىن بولادى. يپوتەكالىق قارىزدى تولەۋگە پايدالاناتىن «انالىق كاپيتال» جۇيەسىن ەنگىزۋدى قاراستىرۋ قاجەت. بۇل بالا تۋدىڭ ءوسۋىن ىنتالاندىرادى. بارىنشا تەگىن, جوعارى ساپالى, باسەكەگە قابىلەتتى ورتا جانە جوعارى ءبىلىم بەرۋدىڭ جاعدايىن قامتاماسىز ەتەمىن. كوپتەگەن مەملەكەتتىك ماسەلەلەردىڭ شەشىلۋى – ەلىمىزدىڭ وڭىرلەرىن يگەرۋدىڭ جاڭا تۇجىرىمداماسىن  ازىرلەۋ مەن ەنگىزۋ بولىپ تابىلادى. ەلەۋلى جەر رەسۋرستارى رەسپۋبليكامىزدىڭ نەگىزگى ستراتەگيالىق بايلىعىمىزدىڭ ءبىرى. بۇل ماسەلەدەگى ساۋاتتى مەملەكەتتىك ساياسات – حالقى تىعىز ورنالاسقان  وڭتۇستىكتىڭ, باتىس, سولتۇستىك جانە شىعىستاعى حالىقتىڭ جەتكىلىكسىزدىك  پروبلەماسىن شەشەدى. بۇل جۇمىس, ەڭ باستىسى, شەكارالىق اۋماقتاردان باستالىپ, ودان ءارى ەل ىشىنە ەنۋى ءتيىس. اتالعان ماسەلە ۇلت تاۋەلسىزدىگى ماسەلەسىن ءتيىمدى شەشۋدى قامتاماسىز ەتەدى. شەكارالىق اۋماقتاردى يگەرۋ ماقساتىندا ەلىمىزدىڭ ازاماتتارىنا شەكارا ماڭىندا جەڭىلدىك نەسيە بەرۋ جانە الەۋمەتتىك شارتتارى نەگىزىندە قايتارىمسىز جەر تەلىمدەرىن بەرۋدى ۇسىنامىن. وسى ورايدا قاۋىپسىزدىكتى كۇشەيتۋ جانە شەكارالىق جەرلەردى قاجەتتى قارجى جانە ماتەريالدىق رەسۋرستار بەرۋدىڭ ءتيىستى مەملەكەتتىك باعدارلاماسى ازىرلەنەدى. اۋىلدىق جەرلەردەگى جەكە دەربەس جانە ۇجىمدىق جۇمىستاردى تاۋار-اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىستى ناقتى مەملەكەتتىك قولداۋدى قارجىلاندىرۋ جانە سۋبسيديالاۋ, سىرتقى جانە ىشكى نارىقتا ءتيىمدى قورعاۋ  ارقىلى   ىسكە اسىرامىز. اۋىلدىق جەرلەردى شاعىن نەسيەلەندىرۋ كولەمى ايتارلىقتاي ۇلعايتىلۋى قاجەت. ءوندىرىس قۇرالدارى (جەر, تەحنيكا, قۇرال-جابدىقتار, مال, تۇقىم, ت.ب.) بىرلەسكەن جەكەمەنشىكتە بولعان ۇجىمدىق فورماتتى قالپىنا كەلتىرۋدى ءتيىمدى دەپ سانايمىن. سونىمەن بىرگە بارلىق جەرلەردە مەملەكەتتىك اگروونەركاسىپتىك كاسىپورىندار جانە كەشەندەر قۇرىلاتىن بولادى. اۋىل تۇرعىندارىن نەسيەلەندىرۋدى جەڭىلدەتۋ ءۇشىن مەملەكەتتىك «قازاگروبانك» اشىلادى. وسىلايشا ءبىز اۋىل شارۋاشىلىعىن نىعايتىپ, سونىمەن بىرگە  ەلىمىزدىڭ ەكونوميكالىق, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگىن سىرتقى جاعىمسىز اسەرلەردەن قامتاماسىز ەتە الامىز. مادەنيەت, ءبىلىم بەرۋ, عىلىم, ادامداردىڭ رۋحاني ءومىرى مەملەكەتتىڭ ەرەكشە نازارىندا بولۋى كەرەك. مەن حالقىمىزدىڭ تاريحي مۇراسى مەن مادەنيەتىنىڭ قايتا جاندانۋى, وزدەرىنە, ەلىمىزدىڭ قارىشتاپ دامۋىنا دەگەن سەنىمى, ەلشىل سەزىمدەرى ارتۋى ءۇشىن ءبارىن جاسايمىن. مەملەكەتىمىزدە قوعامداعى ىنتىماقتاستىق پەن دوستىق, قازاقستاندا تۇراتىن بارلىق ۇلتتار مەن ۇلىستاردى قولداۋ, ولاردىڭ ۇلتتىق داستۇرلەرى مەن مادەنيەتىن كوتەرۋ ءىس جۇزىندە قامتاماسىز ەتىلەتىن بولادى. ءتىل ماسەلەسى مەنىڭ باستى نازارىمدا بولاتىن باسىمدىق. بۇل ماسەلە بويىنشا مەملەكەت تاراپىنان  تۇبەگەيلى جاڭا كوزقاراس بولۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. ەلىمىزدىڭ  ءاربىر تۇرعىنى ءۇشىن, قازاق ءتىلىن ءبىلۋ قاجەتتىلىك بولاتىندىعىنا بارلىق جاعداي جاسالادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق ازاماتتارى ءۇشىن, مەملەكەتتىك ءتىلدى بىلگەندەرى ءۇشىن تولەمنىڭ ءۇش دەڭگەيلىك جۇيەسىن ەنگىزەمىن. ءبىرىنشى دەڭگەي – تۇرمىستىق, اۋىزەكى ءتىلدى بىلگەندەرى ءۇشىن ايلىق جالاقىعا – 10 پايىز, ەكىنشى دەڭگەي – سويلەپ, جازىپ, وقىپ, ءىس جۇرگىزىپ جانە ىسكەري حات الماسا الاتىندارعا – 20 پايىز, ءۇشىنشى دەڭگەي – ءتىلدى تەرەڭ كاسىبي تۇردە بىلەتىندەرگە, ساباق بەرە الاتىندارعا, لەكتسيالار وقيتىندارعا, عىلىمي ماقالالاردى اۋداراتىندارعا – 30 پايىز. ءبىلىم دەڭگەيىن مەملەكەتتىك سەرتيفيكاتتار بەرەتىن قۇقىعى بار ارناۋلى كوميسسيا انىقتايدى. بۇل قازاق ءتىلىن ۇنەمى جەتىلدىرۋگە جاعداي جاسايدى, قوعامداعى قاراما-قايشىلىقتاردى جويادى. بۇل مولشەرلەر زاڭنامالىق دەڭگەيدە بەكىپ, 2025 جىلعا دەيىن جۇمىس ىستەۋى كەرەك. ءوز جارلىعىممەن قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك اكادەمياسىن قۇرامىن, سونىمەن بىرگە «انا ءتىلى» اتتى مەملەكەتتىك مەرەكە بەلگىلەنەدى. بارلىق كونفەسسيالارعا, دىندەرگە جاپپاي قۇرمەتپەن قاراۋدى قامتاماسىز ەتۋدى ءوزىمنىڭ مىندەتىم مەن پارىزىم دەپ ەسەپتەيمىن. ءدىني سەنىمدەرگە, رۋحانيلىققا  ەرەكشە قارىم-قاتىناس جانە قولداۋ ءۇشىن, بارلىق تۋىنداعان ماسەلەلەردى شەشەتىن دەربەس مەملەكەتتىك ۇيىم قۇرىلادى. ەلىمىزدىڭ ءارى قاراي دامۋىنىڭ باستى جاعدايى ۇلتارالىق كەلىسىم بولىپ تابىلادى. رەسپۋبليكادا قازاق ءتىلىنىڭ جانە مادەنيەتىنىڭ باسىمدىقپەن دامۋىمەن قوسا, بارلىق ەتنوستار مەن مادەنيەتتەردىڭ تەڭ مۇمكىندىكتەرىنىڭ قۇرىلۋ باعىتى جالعاستىرىلادى. ەكونوميكامەن ءومىر ءسۇرۋدىڭ قىلمىسسىزداندىرىلۋىن قامتاماسىز ەتەمىن. ەلىمىزدە ءتارتىپ ورناتامىن. جەمقورلىق پەن قىلمىستىڭ  بارلىق ءتۇرىن جويۋ ءۇشىن بارلىق ارەكەت جاسالادى. بۇل ءۇشىن ارناۋلى قىزمەت پەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنىڭ قىزمەتى جەتىلدىرىلەتىن بولادى. ەلدە كاسىبي ارميا قۇرىلاتىن بولادى. حالىقتىڭ وتاندى قورعاۋشىلار مەن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارىنا دەگەن سەزىمدەرى وياناتىن بولادى. مەملەكەت ولاردىڭ ءومىر ءسۇرۋىن  قامتاماسىز ەتەدى. ەلىمىزدەگى جان اۋىرتاتىن ماسەلەنىڭ ءبىرى – ەكولوگيا ماسەلەسى. ەلىمىزدىڭ ەكولوگيالىق قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋدە  شارالار ازىرلەنىپ, ىسكە اسىرىلاتىن  بولادى. ارال تەڭىزى, سەمەي پوليگونى, بايقوڭىر عارىش ايلاعىنداعى ورىن العان ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن الەمدىك قوعامداستىق تارتىلاتىن بولادى. ەلىمىزدىڭ بارلىق اۋماقتارىندا, سونداي-اق كاسپي تەڭىزى بەدەرلەرىندە جۇمىس جاساپ جاتقان شەتەلدىك ينۆەستورلاردىڭ جۇمىستارىن رەتتەيتىن ەكولوگيالىق ستاندارتتار قارالاتىن بولادى. ءبىزدىڭ تابيعي رەسۋرستارىمىز ەلىمىزدىڭ  باستى قۇندىلىعى بولۋى ءتيىس. قازىرگى جاعدايدا مۇنايعا دەگەن جوعارى باعا  بارلىق جاعدايدى قامتاماسىز ەتۋى قاجەت, ەكسپورتقا شىعارىلاتىن كومىرسۋتەگى مەن شيكىزات ونىمدەرى قازاقستاننىڭ جانە ونىڭ حالقىنىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن  جاقسارتۋعا قىزمەت جاساۋى ءتيىس. قۇرمەتتى وتانداستار! قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدى كوركەيتۋدە, الەۋمەتتىك جاعدايىن نىعايتۋدا  كوپتەگەن مىندەتتەر كۇتىپ تۇر. الەمدىك قارجى داعدارىسى مەملەكەتىمىزدىڭ الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە ەكونوميكا, ىشكى جانە سىرتقى ساياساتىنا ءوز اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. وسىنداي قيىن  جاعدايدا قازاقستانعا ءتيىمدى, باتىل ءىستى, ناقتى جۇمىستارىمەن تەك العا قادام باسۋشى جاڭا بيلىك كەرەك. تەك وسى جاعدايدا عانا ءبىزدىڭ ارقايسىمىز ءبىز ءومىر ءسۇرىپ جاتقان ەلدە, قانداي دا ءبىر جاقسى, جاعىمدى وزگەرىستەردى سەزىنەتىن بولامىز. 2007-2011 جىلدار الەمدە تەك قانا قارجىلىق تۇرعىدان عانا ەمەس ساياسي تۇرعىدان دا داعدارىس بولعانىن كورسەتتى. جانە بۇل ىستەر سوڭعى جاعدايلاردا كوپ بىلىنۋدە. بۇدان ءارى قاراي وسىلاي ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىن ەمەس ەكەنىن بارلىعى دا تۇسىنەدى. سوندىقتان مەن ۇسىنىپ وتىرعان رەفورما – بۇل مەملەكەتتىك باسقارۋدىڭ جاڭا فورماتىنا كوشۋدىڭ ءتاسىلى. بيلىك «بارلىق قازاقستاندىقتار ءۇشىن –  دەموكراتيالىق قازاقستان» لوزۋنگى ىسپەتتەس تەك ءبىر عانا ۇلتتىق  يدەيانى جەتەكشىلىككە الۋى كەرەك. قازاقستاندىقتاردىڭ ومىرلىك دەڭگەيىن جوعارى كوتەرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ارقىلى ەلىمىزدىڭ گۇلدەنگەن مەملەكەتكە اينالاتىنىنا سەنىمدىمىن. بارلىعىمىز بىرىگىپ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ءاربىر ازاماتى ءوز وتانىنىڭ ۇلىلىعىن ماقتان تۇتاتىنداي ەتەتىنىمىزگە سەنەمىن. ءبىز ءبىر جاعادان باس, ءبىر جەڭنەن قول شىعارا وتىرىپ, قانداي قيىندىقتا دا بولماسىن يىق تىرەستىرە وتىرىپ, كەز كەلگەن سىناقتان سۇرىنبەي ءوتىپ, مىقتى قازاقستاندى بىرگە قۇراتىن كۇننىڭ دە الىس ەمەس ەكەنىن كورىپ تۇرمىن. مەن ءوز باعدارلامامدى قالاي ىسكە اسىرۋ كەرەكتىگىن بىلەمىن جانە ونى ومىرشەڭ ەتۋ جاۋاپكەرشىلىگىن موينىما الۋعا دايىنمىن. ەگەر قوعام, ءبىزدىڭ وتانىمىزداعى بارلىق حالىق ماعان سەنىم بىلدىرەتىن بولسا, 2011 جىلعى 3 ءساۋىر كۇنى سايلاۋ ۋچاسكەلەرىنە كەلىپ مەنىڭ كانديداتۋراما  داۋىس  بەرەتىن  بولساڭىزدار, مەن  حالىق تىلەگىن ورىنداۋ ءۇشىن بارلىعىن دا جاسايمىن جانە رەسپۋبليكا ازاماتتارىنىڭ ۇلكەن سەنىمىن اقتاۋ ءۇشىن ءوزىمنىڭ تاجىريبەم مەن  بارلىق كۇش-قۋاتىمدى جۇمسايمىن. اسا قۇرمەتپەن, ءاردايىم سىزدەردىڭ – عاني ەسەنگەلدى ۇلى قاسىموۆ, قازاقستان رەسپۋبليكاسى پرەزيدەنتتىگىنە ۇمىتكەر. ________________________ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتتىگىنە كانديدات ع.ە.قاسىموۆتىڭ سايلاۋ قورىنىڭ قاراجاتىنان تولەندى. تاپسىرىس بەرۋشى – سەنىمدى وكىل بياتوۆ تالعات قورعانبەك ۇلى.