شىراعىڭ سونبەسىن!..

«قۇرمەت بەلگىسى» وردەندى قازاق كوز اۋرۋلارى عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتى بۇگىندە ەلىمىزدەگى وفتالمولوگيالىق قىزمەتتەردى باعىتتاۋشى, ۇيلەستىرۋشى ورتالىق بولىپ تابىلادى.  وسى ۋاقىت اۋانىندا ينستيتۋت جۇمىسى 2004 جىلى حالىقارالىق قوردىڭ «ءىس تاجىريبەدەگى جوعارى ساپا ءۇشىن» التىن مەدالىمەن اتالىپ وتىلسە, 2009 جىلى وتاندىق دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسىندا سىڭىرگەن ەڭبەگى ءۇشىن ينستيتۋت ديرەكتورى ت.بوتابەكوۆا «پاراسات» وردەنىمەن ماراپاتتالدى. دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىنىڭ شتاتتان تىس باس وفتالمولوگى, مەديتسينا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور تۇرسىنگۇل بوتابەكوۆامەن بۇگىنگى اڭگىمەمىز ەلىمىزدىڭ وفتالمولوگيا سالاسىنداعى قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەر مەن وزەكتى ماسەلەلەر جايىندا وربىمەك. – تۇرسىنگۇل كوپجاسارقىزى, قوس جاناردىڭ ادام ومىرىندە ات­قا­راتىن قىزمەتى ايتىپ جەتكىزگىسىز. ەندەشە, الدىمەن وسى اۋرۋ­دىڭ بۇگىنگى جاي-جاپسارىنا توق­تالىپ وتسەڭىز. – ءيا, دۇرىس ايتاسىز, كوزدىڭ ادام ءومىرى ءۇشىن ءرولى ەرەكشە, ءارى ما­ڭىزى زور. اينالاداعى بولىپ جات­قان قۇبىلىستاردى كورۋ تابي­عات­تىڭ بەرگەن ۇلكەن سىيى. رەسمي مالىمەت بويىنشا, رەسپۋبليكادا كورۋ ناشارلىعىمەن 1 ميلليونداي ادام تىركەلسە, ونىڭ ءاربىر ون التىنشىسى ەرەسەك, ءاربىر سەگىزىنشىسى ءجاسوسپىرىم, ءاربىر جيىرما­سىنشى بالالار كوز اعزاسى پاتو­لو­گياسىنىڭ قانداي دا ءبىر تۇرىمەن سىرقاتتانادى. سونداي-اق ەلىمىزدە قازىرگى ۋاقىتتا 20 مىڭنان استام كوز اۋرۋىنىڭ مۇگەدەگى بار. ءمۇ­گە­دەكتىكتىڭ نەگىزگى سەبەپتەرى – سۋ قا­راڭعى (گلاۋكوما), اۋرۋدىڭ وپتي­كا­لىق كۇشىنىڭ سايكەس كەلمەۋى (رەفراكتسيا انومالياسى), كوزگە اق ءتۇسۋ (كاتاراكتا), قان تامىرلارىنىڭ وف­تالمپاتولوگياسى بولىپ تابىلا­دى. ال بالالار مەن ءجاسوسپى­رىم­دەر­دە كوپ ۇشىراساتىنى – جاقىننان كورمەۋ­شىلىك (ميوپيا). بالالاردىڭ كوز اۋ­رۋى­نا قاتىستى مىنا جايتتى ايتا كەتەيىن. 2002 جىلدىڭ دەن­ساۋلىق جى­لى بولۋىنا بايلانىستى رەسپۋبلي­كاداعى 12-18 جاسقا دەيىنگى ءجاسوس­پى­رىمدەر دەنساۋلىعىن تەكسەرۋدەن ءوت­كىز­گەنبىز. وسى زەرتتەۋ قورىتىندى­سىندا بارلىق اۋرۋلار­دىڭ ىشىندە كوز اۋرۋى ءۇشىنشى, ال الماتى قالاسى بويىنشا ءجاسوس­پىرىم­دەر ءبىرىنشى ور­ىن­عا شىعۋى, كوپ نارسەنى اڭعارتسا كەرەك. ەلىمىزدەگى وفتالمولوگ مامان­دا­رىنا كەلسەك, بۇگىندە كادر جەتىسپەۋشىلىگى وتكىر ماسەلە بولىپ وتىر. قا­زىر رەسپۋبليكا بويىنشا 1000 ءدارى­گەر-وفتالمولوگ جۇمىس جاسا­عان­مەن, 160 اۋدانعا نەبارى 129 ءدارى­گەردەن عانا كەلەدى. سوندىقتان دا 10 مىڭ تۇرعىنعا قاجەتتى 0,7 دارىگەردىڭ ور­نىنا, نەبارى 0,2-دەن اينالۋدا. ءاسى­رەسە, بالالار وفتال­مو­لوگىنىڭ تاپ­شىلىعى ايقىن سەزىلۋدە. ەگەر قا­زاقستاندا نەبارى 167 بالالار دارىگەرى بولسا, ەلدى-مەكەندەردە تەك 6 مامان عانا قىزمەت ىستەيدى. جاقسى ءبىر جا­ڭالىعىمىز, 2010 جىلى قازاق كوز اۋرۋلارى عزي-دىڭ استانا قالاسىندا في­ليا­لى اشىلدى. بۇل قازاقستاننىڭ سولتۇستىك ايماقتارىنداعى تۇرعىن­دارعا قىزمەت كورسەتۋگە ۇلكەن ءمۇم­كىندىك تۋعىزىپ وتىر. – ال ەلىمىزدە كوزى مۇلدەم كورمەيتىندەر سانى قانشا؟ –  رەسپۋبليكادا قازىرگى ۋاقىتتا رەسمي تۇردە 7 مىڭنان استام ءمۇل­دەم كورمەيتىن جانە ناشار كورەتىن بالالار تىركەلگەن. رەسپۋبليكانىڭ 14 وب­لى­سىندا 8 عانا مامان­دان­دىرىلعان مەك­تەپ جۇمىس ىستەۋدە. ونداي ار­نا­يى مەكتەپتەر مەن بالاباقشالارداعى كۇر­­دەلى ماسەلەلەر – جالپى وقۋ نە­گىزدەرىنىڭ ناشارلىعى, بىلىكتى مامان­داردىڭ جەتكىلىكسىزدىگى, قازاق تىلىندە وقيتىن بالالار ءۇش­ىن كوررەكتسيوندىق باعىتتاعى باع­­دارلامانىڭ جوقتىعى, ۇيدەن وقيتىن بالالاردىڭ دايىن­دىق­تا­رىنىڭ جەت­­كىلىكسىزدىگى (اتتەستات­تا­رىندا 4-5 ءپان عانا) بولىپ تا­بىلادى. سوڭعى جىل­دارى رەسپۋبليكادا تيفلوپەداگوگيكا ماماندىعى بويىنشا ءبىر­دە-ءبىر مامان دايىن­دالعان جوق. قا­زاق­ستان­نىڭ جوعارى وقۋ ورىندارىندا كو­زى كور­مەيتىن 2 ادام, ال رەس­پۋب­ليكا­لىق مەديتسينا كوللەدجىندە 16 ادام ماس­ساجيست ماماندىعى بوي­ىن­شا وقيدى. – ينستيتۋت ەلىمىزدەگى كوز اۋ­رۋلارى عىلىمىمەن اينالى­سا­تىن بىردەن-ءبىر عىلىمي مەكەمە. ەندەشە, ينستيتۋت قانداي جۇمىس­تار اتقارىپ, قانداي جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزە الدى؟ – قازاق كوز اۋرۋلارى عزي – ەلىمىزدەگى بايىرعى بىردەن-ءبىر عىلى­مي-پراكتيكالىق, ءارى وفتالمولوگيا قىز­مەتىندەگى نەگىزگى ورتالىق بولىپ سا­نالادى. مۇندا كوز اعزاسى پاتو­لو­گيا­سىن ەمدەۋ جانە دياگنوستيكا جاساۋدا قازىرگى زامانعى جاڭا ءادىس­تەمەلەر قولدانىلىپ, ەنگىزىلۋدە. سون­داي-اق, عىلىمي-زەرتتەۋ, ەمدەۋ-ساۋىق­تىرۋ, ۇي­ىمداستىرۋ-ادىستە­مە­لىك, ءارى پەدا­گو­گيكا­لىق جۇمىستار اتقارىلادى. سوڭ­عى جىلدارى دياگ­نوس­تيكالىق ءمۇم­كىندىكتەر اناعۇر­لىم كەڭەيدى. ينستيتۋتتا كەڭ كولەمدە كوپتە­گەن حيرۋر­گيالىق ەمدەۋ جولدارى ءجۇر­گىزىلەدى. ماسەلەن, ۋلترادى­بىس­تىق ءاد­ىسپەن كاتاراكتانى الىپ تاس­تاۋدى الايىق. ەگەردە بۇرىن كاتاراكتامەن اۋىرعاندار ونىڭ جەتىلەتىن ۋاقىتىن كۇتەتىن بولسا, ەندى جا­ڭا تەح­نو­لو­گيا­نى قولدانۋ ناتيجە­سىن­دە اۋرۋ تۋ­ىن­دا­عان كەزىندە وپەراتسيا جاساۋعا بو­لادى. سۋقاراڭعى­لىق­تى جاڭا حيرۋر­گيا­لىق ادىسپەن ەمدەۋ, تورلى قابىق­تىڭ اۋرۋلارىن, ەكىنشى قايتارا كا­تا­راكتانى, سۋقا­راڭ­عى جانە ت.ب. كوزدىڭ قان تامىر­لارى اۋرۋلارىن لازەرمەن وتا جا­سايدى. سونىمەن بىرگە, كوز قىليلى­عىنىڭ كۇردەلى تۇرلەرىن بول­دىرماۋ ءۇشىن جەتىلدىرىلگەن حيرۋرگيا­لىق تەحنيكا, ميوپيا مەن كوزدەگى ءار ءتۇرلى رەفراكتسيانىڭ ارالاس كەزدەسۋىن (استيگماتيزم) ەمدەيتىن جاڭا ءادىس­تەر, كوز جاراقاتىنان كەيىنگى وپەراتسيالار, ت.ب. ەمدەۋ ادىستەرى قولدا­نى­لادى. ياعني, ينستيتۋتتا وفتالمولوگيا دياگ­نوستيكاسى مەن ەمدەۋدىڭ جاڭا تاسىلدەرى ۇزدىكسىز دامۋ ۇستىندە. جىل سايىن ينستيتۋت كولەمىندە 4 مىڭنان اسا ناۋقاس جوعارى ما­مان­داندىرىلعان كومەكتى الادى. ولار­دىڭ ەلۋ پايىزى ءبىر كوزى اسقىنعان اۋىر پاتولوگيالى ناۋقاستار. جى­لى­نا 5 مىڭعا جۋىق وپەراتسيا جاسا­لى­نا­دى. رەسپۋبليكادا 2010 جىلدان ءبى­رىڭ­عاي ۇلتتىق دەنساۋلىق ساقتاۋ ءجۇ­يە­­سى ەنگىزىلگەنى بارشاعا ايان. مىنە, وسى جۇيەمەن بىلتىرعى جىلى ينستيتۋتتا 5007 ادام ەم الدى. وسى جىل­دان باستاپ ينستيتۋتتا كۇندىزگى ستاتسيونار ءبو­لىمى جۇمىس ىستەپ, وندا ال­ماتى قا­لا­سىنىڭ مىڭنان اسا تۇرعى­نى ەمدەلدى. – ءبىزدى تاڭعالدىرعان جايت, ينستيتۋتتا كوزگە جاسالاتىن ترانسپلانتاتسيا. بۇل تاجىريبە قاشان­نان جاسالىپ كەلەدى, ونىڭ ءمۇم­كىندىگى قانشا­لىقتى؟ –جالپى كوز ترانسپلانتاتسياسى دەگەنىمىز – تولىق مۇشەنى ەمەس, تەك دونور كوزدەگى ءتىندى كوشىرىپ وتىر­عى­زۋ. ماسەلەن, كوزدەگى ءمولدىر قابىق­تىڭ اعارۋى بولعاندا, دونوردىڭ ءمول­دىر قابىعىن الىپ الماستىرادى. سون­داي-اق, كوزدىڭ تۇبىندەگى تور قابىقتا ءوز­گەرىس بولعاندا ەمبريون ءتىنى الى­نىپ, تور قابىقتىڭ استىنا ەنگىزىلەدى. ويتكەنى, ەمبريون تىنىندە بيولوگيا­لىق اكتيۆتى زاتتار كوپ. بۇل ادىستەر اۋرۋعا ءار ءتۇرلى ەمدەر, ءدارى-دارمەك­تەر كومەكتەسپەگەن جاعدايدا عانا قول­دانىلادى. سوندىقتان, بۇل كوزدى ەمدەۋ­دەگى ەڭ سوڭعى ءادىس بولىپ تابىلادى. – بۇگىندە ينستيتۋتقا كەلۋشىلەر بۇرىن تەك كۆوتامەن, قازىرگى كەزدە ۇلتتىق بىرىڭعاي جۇيەگە كوشۋىمىزگە بايلانىستى جولدامامەن ەمدەلەتىن بولعاندىقتان, ولار­دىڭ سانى شەكتەۋلى دەگەن ءسوز. ال كوز اۋرۋىمەن سىرقاتتاناتىندار سانى جىل سايىن كوبەيە تۇسۋدە, وسى تىعىرىقتان شىعۋدىڭ جو­لىن ىزدەستىردىڭىزدەر مە؟ – كوز قوس اعزا بولىپ سانالادى, سوندىقتان پاتولوگيادا ەكى كوز بىردەي جاراقاتتانادى. بۇگىندە بازا­لىق جۇكتەمەدە ءبىر كوزدى ەمدەۋ عانا كىرگەن. ينستيتۋتقا شالعاي ايماق­تار­دان اۋرۋدىڭ اسقىنعان تۇرىمەن تۇسەتىندىكتەن, ولاردىڭ قاتتى زا­قىم­دانعان كوزىن ەمدەيدى. ال ەكىنشىسىن ەمدەۋ ءۇشىن قايتا جولداما الۋ كەرەك. الىستان كەلگەندەرگە بۇل وتە قولايسىز. ينستيتۋتقا جاتقىزىپ ەم­دەۋدىڭ قيىندىعى, وبلىستىق دەنساۋ­لىق ساقتاۋ باسقارمالارى بيۋدجەتتىك قارجىنى ءوز ايماعىندا ساقتاپ قا­لۋ­عا مۇددەلى. ال جەرگىلىكتى بيۋدجەتتەن قارجىلاندىرىلاتىن كوز ءبولىم­شەلەرى قارجىنىڭ ازدىعىنان كەلىپ جاتقان اۋرۋلاردىڭ ءبارىن ەمدەۋگە مۇمكىندىگى جوق. مىسالى, اقمولا وبلىسىندا كاتاراكتامەن اۋىرعان­دار جوسپارى شۇعىل ەمدەۋدى 6-8 اي كۇتۋىنە تۋرا كەلەدى. بۇدان شىعاتىن جول – كوپ اۋ­ماقتى قۇرى­لىمدى دامىتا وتىرىپ, رەسپۋب­ليكانىڭ شالعاي ايماق­تا­رىن­­داعى تۇر­عىندارعا جوعارى ما­مان­دان­دىرىلعان مەديتسينالىق كو­مەك­تى جا­قىنداتۋ. قازىرگى ۋاقىتتا قاشىقتىق­تان كە­ڭەس بەرۋ (تەلەمەديتسينا) جۇيە­سى دا­مىپ كەلە جاتىر. اسىرەسە, شال­عاي تەلەمەديتسينا جاب­دىقتارى مەم­لە­كە­تى­مىز­­دىڭ بۇكىل وب­لىس ورتالىق­تا­رىن­دا ورنالاسقان. وسى جۇيە بوي­ىن­شا ما­مانداندىرىلعان كەڭەس بەرۋ ءمۇم­كىن­دىك­تەرىمىز بار. – بۇگىندە مەديتسينا قاي سالادا بولسىن قارىشتاپ دامۋ ۇستىندە. وسى رەتتە مامانداردىڭ ءبىلىمىن جەتىلدىرۋدە قانداي شارالار ات­قا­رىلۋدا؟ – بۇل ماسەلە قاشاندا بىزدە كۇن تارتىبىنەن تۇسپەيدى. ينستيتۋت ءوز قىز­مەتكەرلەرىنىڭ بىلىكتىلىگىن كوتە­رۋ­گە كوپ كوڭىل ءبولىپ, ولاردىڭ الىس جانە جاقىن شەت ەلدەردە بىلىمدەرىن كوتە­رۋ­گە جاعداي تۋعىزۋدا. 2004 جى­لى ينس­تيتۋتتا «WETLAB» وپەرا­تسيا­­لىق-جات­تىقتىرۋ ورتالىعى اش­ىلدى. مۇن­دا نەگىزىندە دۇنيەجۇزىنە تانىمال عالىمدار­دىڭ قاتى­سۋى­مەن ايماقتىق وفتالمولوگتار ءۇشىن ۇنەمى شەبەرلىك كلاستارى, ترەنينگتەر وتكىزىلىپ تۇرادى. سونداي-اق ينستيتۋت «سالاماتتى قازاقستان» مەملەكەتتىك باعدارلا­ما­سى شەڭبەرىندە ايماقتاعى گلاۋكوما ءبول­مەلەرىن جابدىقتاۋ جوباسىن جاسا­دى. جانە دە پەريناتالدى ورتا­لىقتارداعى شالا تۋعان رەتينو­پا­تياسى بار نارەس­تەلەر ءۇشىن ماماندان­دىرىلعان ءبول­مە­لەر اشۋ جوباسى ازىرلەنىپ جاتىر. – اڭگىمەڭىزگە كوپ راحمەت. اڭگىمەلەسكەن گۇلزەينەپ سادىرقىزى.