ۇيىنە كىرۋگە ۇرەيلەنەتىن حالىق

ورتالىقتاندىرىلعان قازاندىق سۇرايدى كوپ قاباتتى ۇيدەگى جارىلىس سالدارىنان ادامدار قازا بولعان شاحان كەنتى اۋماقتىق ءبولىنىس بويىنشا شاحتينسك قالاسىنا قارايتىنىن بۇعان دەيىن دە ايتقان ەدىك. وسى شاحتينسكىنىڭ اكىمى سەرجان ايماقوۆ جارىلعان قازاندىقتىڭ وت جاعۋشىسىنا ىزدەۋ سالىندى دەپ حابارلادى. جەرتولەدەگى قازاندىقتىڭ قالىپتى جۇمىس ىستەۋىن كىرپىك قاقپاي قاداعالاپ وتىرۋ سونىڭ مىندەتى بولعان-مىس. الايدا, پوليتسيا قىزمەتكەرلەرى ەشقانداي وت جاعۋشىعا رەسمي ىزدەۋ سالىنعان جوق دەپ, اكىمنىڭ ءسوزىن جوققا شىعاردى. «ول وت جاعۋشىنىڭ قازىر قايدا ەكەنى بەلگىلى. تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلۋدە. باسقا اقپاراتتى ازىرگە جاريالاۋعا بولمايدى», – دەپ حابارلادى وبلىستىق ءىىد ءباسپاسوز قىزمەتىنىڭ جەتەكشىسى ب.قۇدياروۆ. وت جاعۋشىنىڭ كىم جانە قايدا ەكەنى اپات ورىن العاننان كوپ ۇزاماي-اق انىقتالعانىن قاراعاندى وبلىسىنىڭ پروكۋراتۋراسى دا راستاپ وتىر. «قىلمىسكەرگە نەمەسە كۇدىكتىگە ىزدەۋ سالىنادى, – دەيدى پروكۋراتۋرا قىزمەتكەرلەرى. – اپاتتىڭ ءدال نەدەن بولعانى انىقتالماي تۇرىپ, وت جاعۋشىعا قالايشا ىزدەۋ سالىنادى؟ ساراپشىلار جىلىتۋ قازاندىعى نە سەبەپتى جارىلعانىن ءالى ءدال انىقتاپ بولعان جوق. ونىڭ ۇستىنە, وت جاعۋشىنىڭ كىم ەكەنى انىق, تەرگەۋ امالدارى جۇرگىزىلىپ جاتىر». كوپ ۇزاماي, ساراپشىلار دا الدىن الا بولجامدارىن جاريا ەتتى. ولاردىڭ ايتۋىنشا, جارىلىس بولعان ءۇيدىڭ الدىڭعى ءۇش پودەزى ءدىن امان, تۇرعىندار ەشتەڭەدەن قورىقپاي-اق قايتا ورالىپ, تۇرا بەرۋلەرىنە بولادى. ال قازاندىق ورنالاسقان, جارىلىس بولعان سوڭعى 4-ءشى پودەزدى ماماندار ءالى دە زەرتتەۋدە. قورىتىندى تۇجىرىم تاياۋ كۇندەردىڭ بىرىندە حابارلانباق. ءۇيدىڭ زاقىم كەلمەگەن بولىگىن جىلىتۋ ءۇشىن ونىڭ ەندى جەرتولەسىنە ەمەس, سىرتتا بولەك تۇراتىن شاعىن قازاندىق سالىنادى. جەرگىلىكتى تۇرعىنداردىڭ ايتۋىنشا, شاحانداعى ۇيلەردىڭ دەنى اۆتوماتتى جۇيەمەن جىلىتىلادى. شىنتۋايتىندا, بۇل دەگەنىڭىز, جەرتولەدە ورنالاسقان, وت جاعۋشى ۇنەمى قاسىندا تۇرىپ قىزدىرىپ وتىراتىن كادىمگى قازاندىق. مۇنىڭ ەڭ قاۋىپتى جەرى – ەلەكتر جارىعى ءسونىپ قال­سا, پەشتىڭ جەل ارتتىرعىشىن جاۋىپ, وتتىققا كومىر لاقتىرۋ كەرەك; ءويت­پەگەن جاعدايدا جارىلىس بولۋى ءمۇم­كىن. شاحانداعى اپاتتىڭ سەبەبى دە وسى­عان سايىپ وتىر: جارىلىس بول­عان كەزدە ۇيدە ەلەكتر جارىعى بول­ماعان. اۆتوماتتى جىلىتۋ جۇيەسى كەنت­تەگى 19 ۇيگە ورناتىلعان. بۇلار­دىڭ ءبارى – وتىز جىل بۇرىن سالىنعان ءۇي­لەر. كەڭەس وداعى ىدىراعانشا بولەك تۇرعان قازاندىقتاردان جىلىتىلىپ كەلگەن ولار وتكەن عاسىردىڭ 90-شى جىلدارىندا ادىرا قالىپ, تۇرعىندار ءۇي باسىنا جەكە قازاندىقتان ورناتىپ العان. ونىڭ ۇستىنە ولار بەس جىل سايىن توزىعى جەتەتىن دۇنيە ەكەن. جىلۋ ماسەلەسىن شەشىپ بەرۋدى سۇراعان حالىق قۇزىرلى ورىنداردىڭ تابالدىرىعىن توزدىرىپ, ابدەن كوڭىلى قالعان.  جارىلىس بولعان ۇيدەگى قازاندىق نەگىزى بىرنەشە رەت ايىرباستالعان ەكەن. جارىلعان قازاندىق وسىدان ءۇش-ءتورت جىل بۇرىن قويىلىپتى. شاحتينسك قالاسىنىڭ اكىمى شا­حاندا ورتالىقتاندىرىلعان قازاندىق سالىنادى دەسە دە, بۇل ماسەلەنىڭ ناقتى قاشان شەشىلەرىن شەگەلەپ ايتا الماي وتىر. «90-شى جىلدارى قالا تيپتەس ۇلكەن كەنت بولعان شا­حاندا 28 مىڭ حالىق تۇرعان, ورتا­لىقتاندىرىلعان قازاندىق جۇ­مىس ىستەگەن. بىراق كەيىن زاماننىڭ قا­لاي قۇبىلعانى بەلگىلى, قازىر كەنتتە 8 مىڭداي عانا تۇرعىن بار. قا­زىرگى ءار ۇيدەگى قازاندىقتى 90-شى جىلداردىڭ سوڭىندا حالىق ءوزى قارا­جات جيناپ ورناتىپ العان, – دەيدى سەرجان ايماقوۆ. – ورتاق قازان­دىق سالۋ ماسەلەسى العاش 2005 جىلى كوتەرىلىپ, سودان وبلىستىق بيۋد­جەتتەن تەك 2013 جىلى عانا جوبا­لىق-سمەتالىق قۇجاتتاردى دايىن­داۋعا قاراجات بولىنگەن. سول كەزدە قازاندىق قۇرىلىسىنا 2,8 ملرد تەڭگە قاجەت بولعان ەكەن. ەندى سول سمەتانى قاي­تا جاڭعىرتۋ قاجەت. وبلىس اكىمى بۇل جايتتان حاباردار جانە ەندى جەكە قاداعالاۋىنا الماق». وتكەن اپتانىڭ اياعىندا پار­لا­مەنت ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتتارى نۇر­لان دۋلاتبەكوۆ, سنەجانا يماشەۆا جانە يۋري تيموشەنكو شاحانعا ارنايى بارىپ, جارىلىس بولعان ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ بارىسىمەن تانىسىپ, ساۋلەت-قۇرىلىس نىساندارىن باقىلاۋ سالاسىنىڭ ماماندارىمەن, جەرگىلىكتى تۇرعىندارمەن كەزدەستى. «ساراپشى ماماندار ءۇيدى جان-جاقتى تەكسەرۋدەن وتكىزدى, وندا تۇ­رۋعا بولادى. ءوز پاتەرىنە ورالۋدان سون­­دا دا باس تارتقاندارعا باسقا ءۇي­لەر­­­دەن پاتەر الىپ بەرەمىز», – دەدى اكىم. ءۇيدى قالپىنا كەلتىرۋ جۇمىس­تارى­مەن اينالىسىپ جاتقان «اسپاپ» وندىرىستىك كووپەراتيۆىنىڭ ديرەكتورى تولەگەن ءاشىموۆ مالىمدەگەندەي, جۇمىسكەرلەر مۇندا ەكى اۋىسىممەن كۇندىز-ءتۇنى توقتاۋسىز ەڭبەك ەتىپ جاتىر. يۋري تيموشەنكو دەپۋتاتتار كورپۋسى ءبىر كۇندىك جالاقىسىن جارىلىستان قازا بولعاندار مەن زارداپ شەككەندەردىڭ وتباسىلارىنا اۋدارعانىن جەتكىزدى. ايتا كەتۋ كەرەك, ەلىمىزدە بۇل باستامانى قولداپ, قارجى اۋدارىپ جاتقان كاسىپورىندار مەن باسقا دا ەڭبەك ۇجىمدارى بارشىلىق. دەپۋتاتتارمەن كەزدەسكەن جەر­گىلىكتى تۇرعىندار ولاردان شاحاندا ورتالىقتاندىرىلعان جىلىتۋ قازان­دىعىن سالۋ ماسەلەسىن ۇكىمەتتىك دەڭ­گەيدە قوزعاۋدى سۇرادى. ەل مۇڭىن ەستىگەن ولار بۇل ماسەلە جەردە قال­ماسىنا ۋادە بەردى. جالپى, شاحان تراگەدياسىنىڭ قازاق­ستاندىقتاردى بەي-جاي قالدىر­ماعانى راس. ەلىمىزدىڭ تۇكپىر-تۇك­پىرىندە بەلسەندى ازاماتتار, ءتۇرلى قوعامدىق ۇيىمدار, مەكەمەلەر مەن كاسىپورىندار زارداپ شەككەندەرگە ارنالعان گۋمانيتارلىق كومەك شارالارىن ۇيىمداستىرىپ, يگى ىستەرگە ۇيىتقى بولۋدا. «كوپ تىلەگى – كول» دەگەن, بۇگىنگى كۇندە شاحان كەنتىنە 3 توننادان استام ازىق-ت ۇلىك, مول كولەمدە تۇرمىستىق زاتتار مەن كيىم-كەشەك جەتكىزىلگەن. وتاندىق Qazkom بانكىنىڭ زارداپ شەككەندەرگە ءبىر رەتتىك كومەك رەتىندە 32 ميل­ليون تەڭگە اۋدارعانى دا اتاپ وتۋگە تۇرارلىق مۇباراك ءىس. كەنتتەگى جاعدايدى پرەمەر-مينيستر باقىتجان ساعىنتاەۆ تولىقتاي ءوزىنىڭ باقىلاۋىنا العان. ۇكىمەت باسشىسى توتەنشە وقيعانىڭ سالدارىن جويۋ جانە زارداپ شەككەندەرگە كومەك كورسەتۋ بويىنشا ىشكى ىستەر ءمينيسترى قالمۇحانبەت قاسىموۆ پەن قاراعاندى وبلىسىنىڭ اكىمى نۇرمۇحامبەت ابدىبەكوۆتىڭ بايان­دامالارىن تىڭداپ, ولارعا كەنتتەگى جاعدايدى ەرەكشە باقىلاۋدا ۇستاۋدى تاپسىردى. وسىنداي شۇعىل شارالاردىڭ ارقاسىندا قازىرگى تاڭدا اپاتتى ءۇيدىڭ جانىنا قۋاتتىلىعى 400 كۆت بولاتىن ءمودۋلدى قازاندىق ورناتىلىپ, كەشە ول ىسكە قوسىلدى. ءۇيدىڭ 4 كىرەبەرىسىنە ەلەكتر ەنەرگياسى تارتىلىپ, سۋ قۇبىرلارى مەن كارىز جۇيەسىنىڭ ىسكە قوسىلۋ دايىندىعى تەكسەرىلۋ ۇستىندە. ال بۇگىننەن باستاپ زارداپ شەككەن تۇرعىندارعا ارنالعان وتەماقى ارنايى قور ارقىلى تولەنە باستايدى. دەگەنمەن, ۇرەيلەنىپ قالعان شاحان حالقى جەرتولەدەگى دەربەس جۇيەمەن جىلىتىلاتىن ءۇي­لەرىنە وسى كۇندەرى, شىنى كەرەك, قور­قاقتاي كىرىپ-شىعىپ ءجۇر. ولار ورتا­لىقتاندىرىلعان جاڭا قازاندىق ورناتىلۋىن تالاپ ەتىپ وتىر. وعان بەرە قوياتىن قاراجات كوزى جوق شەنەۋنىكتەر دە تۋرا جاۋاپتان تايساقتاپ ابىگەر. جوبالىق قۇجاتتارى ءتورت جىل بۇرىن دايىن بولعان ماسەلە نەگە وسىنشا سوزبالاڭعا سالىنىپ كەلگەن؟.. ايتا كەتۋ كەرەك, تاۋەلسىز ساراپشىلاردىڭ پىكىرىنشە, قايعىلى وقيعانىڭ ورىن الۋىنا, ءبىر ەسەپتەن, تەكسەرۋشى ورگاندار دا كىنالى. حالىقتىڭ قالاي جانە نەمەن جىلىنىپ وتىرعانىندا قۇزىرلى ورىنداردىڭ شارۋاسى جوق. ءتىپتى, جەرتولەلەردىڭ ءوزى ءاۋ باستا قانداي دا ءبىر جىلىتۋ جۇيەسىن ورناتۋعا ەسەپتەلمەگەن ەكەن. سوندىقتان, حالىقتىڭ قاۋىپسىزدىگىن شىن ويلايتىندار بولسا, ورتالىقتاندىرىلعان قازاندىق سالۋ ماسەلەسىن تىم قۇرىعاندا كەلەسى جىلۋ ماۋسىمىنا دەيىن شەشۋ قاجەت. قايرات ءابىلدينوۆ, «ەگەمەن قازاقستان» قاراعاندى