«الىپپە» نەدەن ايىپتى بولدى؟

ەلباسى ن.ءا.نازارباەۆ ءبىلىم سالاسىنا جەتە كوڭىل ءبولىپ وتىر. مەكتەپ جاسىنا دەيىنگى بۇلدىرشىندەردى بالاباقشامەن قامتاماسىز ەتۋدە ەرەن جەتىستىكتەرگە جەتتىك. «100 اۋرۋحانا, 100 مەكتەپ» باعدارلاماسى جۇزەگە اسىرىلىپ جاتىر. ءۇش اۋسىمدا وقيتىن مەكتەپتەردىڭ سانى كۇرت ازايىپ كەلەدى. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن شەتەلدەن ءبىلىم الىپ, حالىق شارۋاشىلىعىن دامىتۋعا ۇلەستەرىن قوسىپ جاتقان مامانداردىڭ سانى جىلدان جىلعا ارتا تۇسۋدە. وسىلاي جەتىستىكتەرىمىزدى تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. ءبىلىم سالاسىنا شەتەلدىك تاجىريبەلەردى ەنگىزىپ, ءبىلىم بەرۋدىڭ وزىق تاجىريبەلەرى ۇيرەنىپ, جاقسى ناتيجەلەرگە جەتىپ جاتقان مەكتەپتەردىڭ سانى كوپتەپ سانالادى. سونىمەن بىرگە, ءالى دە شەشىمىن تاپپاي جاتقان پروبلەمالار جوق ەمەس. كەڭەس داۋىرىندە تۇراقتى وقۋلىقتار جىلدا جەتىلدىرىلىپ, وقۋشىنىڭ قولىنا تيەتىن. قازىر جاڭا مينيستر كەلسە, ءوزىنىڭ رەفورما­سىن ەنگىزىپ, وقۋلىقتار وزگە­رىپ شىعا كەلەدى. ول رەفورما اياقسىز قالادى. ورنىنا جاڭا ادام كەلەدى دە, جاڭا وزگەرىستەردى باس­تايدى. مىنە, وسىلاي ءبىلىم سالا­سىن دامىتۋدا قولايسىزدىقتار تۋىنداۋدا. بيىلعى وقۋ جىلىندا1-سى­نىپ­قا «ساۋات اشۋ» دەگەن ءپان ەن­گىزىلدى. بۇگىنگى 1-سىنىپقا بارعان بالالاردىڭ كوپشىلىگى بالاباقشادا تاربيەلەنگەندەر, ولاردىڭ ساۋاتى اشىلعان. سون­دىق­تان «ساۋات اشۋ» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى ۇياتتاۋ سياقتى. بۇگىن­گىدەي اق­پاراتتىق تەحنو­لو­گيا­نىڭ دا­مى­عان زامانىندا ساۋاتسىز بالانى تابۋ وتە قيىن. ورىس ءتىلدى مەكتەپ­تەر­دە «بۋكۆار» ساقتالعان, ال ءبىز­د­ىڭ «الىپپە» نەلىكتەن كىنالى بو­لىپ قالدى؟ ءتىل ماسەلەسىنە كەلەتىن بولساق, وندا دا ءتۇيىنى شەشىلمەگەن ءما­سە­لەلەر جەتكىلىكتى. ءۇش ءتىلدى­لىك جاقسى, ومىردە قاجەت-اق. بىراق سونى قاي ۋاقىتتا, قانداي كەزەڭ­مەن كىرگىزۋ كەرەكتىگىن عىلى­مي نەگىزدە جۇزەگە اسىرعان دۇرىس بولاتىن شىعار دەپ ويلايمىن. بىردە جارتى عاسىردان استام ۋاقىت تازا قازاق مەكتەبى بولىپ تۇرعان مەكتەپ عيماراتىنىڭ جانىنان ءوتىپ بارا جاتىپ باي­قاعانىم, وقۋشىلاردىڭ كوپشىلىگى رەسمي تىلدە سويلەپ ءجۇر. دەمەك, مەملەكەتتىك ءتىل ءوز دارەجەسىندە قولدانىلمايدى. بارلىق جيىندار جوعارىدان تومەن قاراي كوبىنە رەسمي تىلدە وتكىزىلەدى. مەنىڭشە, بارلىق شارالار مەملەكەتتىك تىلدە وتكى­زىلىپ, قاجەت بولعان جاعدايدا عانا رەسمي تىلگە اۋدارىلۋى كەرەك. سون­دا عانا مەملەكەتتىك تىلگە قىزىعۋشىلىق بولادى. كوپ جىلدان بەرى ورىس ءتىلدى مەكتەپتەردە قازاق ءتىلىن وقىتىپ ءجۇرمىز. ناتيجەسى قانداي؟ وتە تومەن. ال قازىر اعىلشىن ءتىلىن بۇرىن وقىماعان جاستار وزدىگىنەن ۇيرەنىپ جاتىر, ويتكەنى قاجەت­تىلىك تۋىنداپ وتىر. ءار نارسەنى ساتىلاپ ىسكە اسىرىپ وتىرساق, ەڭبەگىمىز ناتيجەلى بولار ەدى. العاشقى ساتىدا 1-4 سىنىپ ارالىعىندا انا ءتىلىن جەتىك مەڭگەرۋگە كوڭىل بولسەك, سودان كەيىنگى ساتىدا 5-7 سىنىپ ارا­لى­عىندا شەت ءتىلىن جاقسى يگە­رۋگە مۇمكىنشىلىك جاساساق, ەڭ سوڭىندا 8-11 سىنىپتاردا ءبىراز پاندەردى شەت تىلىندە وقىتساق ۇتارمىز كوپ بولار ەدى. مەكتەپتى بىتىرمەي ەڭبەككە, بەلسەندى ومىرگە جاستار ارالاسا قويمايدى. قازىر شەت ءتىلىن جاقسى يگەرگەن ۇستازدار دا وتە از. جەدەلدەتىلگەن ادىسپەن اسىعىس دايارلانعان مۇعالىمدەر ءپاندى ءوز دارەجەسىندە وتكىزە ال­مايدى. سوندىقتان مەكتەپ پار­تا­سىنداعى جاسوسپىرىمدەردىڭ كەلەشەگىنە بايىپپەن قاراپ, اسىعىستىق جاساماعان دۇرىس بولار ەدى. قازىر قوعامدىق ءومىرىمىزدىڭ ءتۇرلى باعىتتارى مەكتەپكە ءوز سالاسىن ءپان رەتىندە ەن­گىزۋگە ۇسىنىس جاساپ جاتىر. مەك­تەپتەردەگى پاندەردىڭ كوپتىگى با­لا­نىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋعا, ءوزىن ءوزى قورعاۋعا كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ماسەلەن, ءبىرىنشى سىنىپتى الايىق. بالا تۇسكە دەيىن (8.30-13.00) مەكتەپتە وقىتامىز, ۇيگە كەلگەننەن كەيىن كەمى ەكى-ءۇش ساعات (14.00-17.00) ۇيگە بەرگەن تاپسىرمالاردى ورىندايدى. ودان كەيىن اتا-انانىڭ نەمەسە ءوزىنىڭ قالاۋىمەن ءبىر ۇيىرمەگە (دومبىرا, شاحمات, ءجۇزۋ ت.ب.) قاتىسادى. وعان ەكى-ءۇش ساعات ۋاقىتى كەتەدى. سوندا بالا قاي ۋاقىتتا تازا اۋادا ەركىن ءجۇرىپ, دەم الادى؟ بۇل از دەسەڭىز, بالالار قازىر ۇيالى تەلەفوندارمەن نەمەسە پلانشەتپەن اۋەستەنىپ, دەمالىسىنا بولىنگەن ءبىراز ۋاقىتتى سونىمەن جويادى. مەنىڭشە, پاندەردىڭ سانىن كوبەيتكەن وقۋشىلارعا قوسىمشا جۇكتەمە. «ءدىنتانۋ ءپانىن ەنگىزۋ كەرەك», دەگەن ۇسىنىستار ءجيى اي­تى­لۋدا. تاياۋدا باس ءمۇفتي ەرجان قاجى ءبىر سۇحباتىندا: «...قاراپايىم سوزبەن ايتقاندا, يسلام – بارلىق پەندەگە ادام دەگەن جوعارى اتقا لايىقتى ءومىر ءسۇرۋدى ۇيرەتەتىن سوڭعى ءدىن. ءوزى­ڭىزدى باعىپ-قاعىپ وسىرگەن اياۋلى اتا-اناڭىزعا قامقورلىق تانىتۋ, جاقىندارىڭىزعا جاقسى­لىق جاساۋ, وتباسىڭىزعا ۇلگىلى اكە, ونەگەلى انا بولۋ, با­لا­لا­رى­ڭىزعا دۇرىس تاربيە بەرۋ, كورشى­مەن كوركەم قارىم-قا­تىناس ورناتۋ, ادال جولمەن تابىس تابۋ, مەملەكەتتىڭ مۇلكىنە قول سالماۋ, ۇلكەنگە ىزەت, كىشىگە قۇر­مەت كورسەتۋ, مىنە, وسى اي­تىلعانداردىڭ جيىنتىعى – ءدىن...», دەدى. شىندىعىندا دا, وسى اي­تىل­عانداردىڭ ءبارى تاربيەلىك جۇ­مىس. ءاربىر ۇستاز ءوز پانىمەن تاربيەلىك جۇمىس جۇرگىزىپ, اتا-انا ۇيدە بالالارىنىڭ جات قىل­ىقتاردان اۋلاق بولۋىنا كوڭىل بولسە, قوعام بۇقارالىق اقپارات قۇ­رالدارىمەن ادامگەرشىلىككە تاربيەلەۋ باعدارلامالارىن جۇيەلى جۇرگىزسە, بالا باسقا اعىم­دارعا بۇرىلماي, ادامي قاسيەتىن ساقتاۋعا تىرىسادى. ەندە­شە, ءدىني ساۋاتتىلىقتى ءپان ار­­قىلى ەمەس, تاربيەلىك جۇمىس ار­قىلى بالا ساناسىنا جەتكىزۋگە بو­لادى. بۇل ءبىر عانا مىسال. مۇعالىمدەردىڭ جۇمىسى اۋىر, جالاقىلارى ماردىمدى ەمەس. وسىدان ءبىراز جىل بۇ­رىن ءبىز قىزمەت جاساعان كەزدەردە مەكتەپتەردە ۇستازداردىڭ كوپ­شىلىگى ەر ادامدار بولاتىن. قازىر كەرىسىنشە. قاتارداعى ۇستاز­داردىڭ باسىم كوپشىلىگى ايەلدەر. نەگە ولاي؟ قازىر پەداگوگيكالىق وقۋ ورىندارىنا باسقا مامان­دىق­قا وتە الماعاندار, كوبىنە قىز بالالار بارادى. مۇعالىمدىك ماماندىقتىڭ بەدەلى وتە تومەن. قاعازباستىلىق باسىم. مۇعالىمگە ءبارى قوجا, ءتىپتى وقۋشىلاردىڭ ءوزى باعىنعىسى كەلمەي, ۇستازدىڭ كىشكەنە قاتەلىگىن نەمەسە جۇيكەسى جۇقارعانداعى كەلەڭسىز ارەكەتىن تاۋداي قىلىپ, الەۋمەتتىك جەلىگە بەرىپ جاتادى. ۇلتتىق بىرىڭعاي تەستىلەۋدىڭ (ۇبت) اينالاسىندا سىن كوپ. رەنجىگەن اتا-انا, جىلاعان مەكتەپ بىتىرۋشىلەردى جىلدا ماۋ­سىم ايىندا تەلەديداردان كورەمىز. جىلدا سىناق جاساۋ جالعاسۋدا. بيىل دا وزگەرىس بولىپ جاتىر. «120 سۇراققا 140 بالل الۋ كەرەك» دەيدى. ونى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ وقۋشى ءبىر سۇراققا ءبىر عانا جاۋاپ بەرەدى ەمەس پە؟ جالپى, ءبىلىم سالاسىن جەتىلدىرۋگە, تۇراقتاندىرۋعا پەداگوگيكا, پسيحولوگيا ت.ب. پاندەر­دىڭ عالىمدارى نەگە بەلسەنە ارالاسپايدى؟ وسى ماسەلەلەردى شەنەۋنىكتەر ەمەس, عالىمدار عىلىمي نەگىزدە شەشۋلەرى كەرەك. رەفورما رەفورما ءۇشىن ەمەس, وقۋشى مەن ۇستازعا پايدالى نەگىزدە جۇرگىزىلسە ءبىلىم سالاسى جوعارى دارەجەگە كوتەرىلەر ەدى... ەركىن داۋەش ۇلى, ارداگەر-ۇستاز, قازاقستان جۋرناليستەر وداعىنىڭ مۇشەسى