سىرداعى سىرلى كەزدەسۋ

بيىل قۇمكول مۇناي كەنى­شى­نىڭ اشىلعانىنا 25 جىل تولىپ وتىر. وعان دەيىن اۋىل شارۋا­شى­لى­عى­مەن اتى شىققان سىر ءوڭى­رىندە مۇ­ناي­دىڭ اتقىلاعانىنا دا شيرەك عا­سىر ۋاقىت بولىپتى. تا­قىرعا تاياق وتىرعىزىپ, ونى تال ەتىپ, كۇرى­شى­مەن الەمگە اتى جاي­ىل­عان, تۇيەلەرى ماڭ باسقان, شۋ­دا­لارىن شاڭ باس­قان, «بالىعى تاي­داي تۋلاعان, با­قا­سى قويداي شۋلاعان» كيەلى ءوڭىردىڭ مۇناي ءون­دىرۋ سالاسىنا دا ەرەن ەڭبەك ءسى­ڭىرىپ جاتقانى امبەگە ايان. ءتاۋ­ەل­سىزدىك جىلدارىندا قازاق­ستان­دا مۇناي ءوندىرۋ ءىسى ايتار­لىقتاي ارت­قان ەكەن. ال مۇندا قىزىل­ور­دا­لىق مۇنايشىلاردىڭ ۇلە­سى از دەپ ەشكىم ايتا المايدى. سەبەبى, قىزىلوردا دا سوڭعى كەزدە قارا التىننىڭ ەلەۋلى كوزى بولىپ ەس­ەپتەلەدى. بۇرناعى كۇنى «قازمۇنايگاز» ۇلتتىق كومپانياسىنىڭ باسقارما توراعاسى قايىرگەلدى قابىلدين, باس­قارما توراعاسىنىڭ ورىنبا­سا­رى بولات پالىمبەتوۆ, «قاز­مۇ­ناي­گاز» بارلاۋ ءوندىرۋ اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ قى­زىلورداعا كەلدى. ءسويتىپ, قى­زىل­وردالىق مۇناي كومپانيا­لا­رى­مەن, ولاردىڭ ەڭبەك ۇجىمدا­رى­مەن جو­لىقتى. كەڭ وتىرىپ ءسوي­لەستى, ءوت­كەن جىلدىڭ ەسەبىن تىڭدادى, بو­لا­شاق باعدارلاردى انىقتادى. ەڭ باس­تىسى, ەلباسى نۇر­سۇلتان نا­زار­باەۆتىڭ «بولا­شاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قالايمىز!» اتتى جولداۋىن تالقىلاپ, ودان تۋىندايتىن تاپ­سىر­مالاردى سارالاپ, ونى جۇزەگە اسىرۋدىڭ جولدارىن ايقىندادى. جيىن بارىسىندا «پەترو­قا­زاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «قاز­گەر­مۇناي» بىرىككەن كاسىپورنى مۇناي-گاز كومپانيالارىنىڭ ەسەبى تىڭ­دالدى. بىلتىر اتقارىلعان ىستەرى سارالانىپ, جىلدىڭ قورى­تىن­دىسى شىعارىلىپ, الداعى ات­قارىلار ىستەر تالقىعا ءتۇستى. ءما­جىلىس با­رى­سىندا بىلگەنىمىز مى­ناۋ: مۇناي ءوندىرۋ ءىسى جىل سايىن ىلگەرىلەپ كەلەدى, ىلەسپە گازبەن ەل­دى قامتاماسىز ەتۋ جولعا قوي­ىل­عان, جۇمىس با­رى­سىندا قاۋىپ­سىز­دىك قاتاڭ ساقتالادى, ءوز مامان­دارىمىز بولۋ ءۇشىن ار­نايى اقشا ءبولىنىپ, جاستار شەت ەلدەردە ءبىلىم الىپ جاتىر, مۇناي كومپا­نيا­لارى قايىرىمدىلىق شا­را­لا­رىنا دا ءتاپ-ءتاۋىر سوما ءبولىپ وتىر ەكەن. سونىمەن قاتار, «قاز­گەر­مۇناي» بىرىككەن كاسىپورىنى بيىل تاۋەلسىزدىكتىڭ 20 جىلدى­عى­نا وراي اتقارىلاتىن ءىس-شارا­لارعا قوماقتى قارجى جۇمساي­تىن­دارىن جەتكىزدى. بۇل ءوزى سىر وڭىرىندەگى ايتۋلى كومپانيا­لار­دىڭ ءبىرى. اتال­مىش كاسىپورىن بىل­تىر يگىلىكتى ىستەرى ءۇشىن پرە­زيدەنتتىڭ قولىنان «پارىز» سىي­لىعىن العان بولاتىن. ءماجىلىس بارىسىندا ءسوز العان «قازمۇنايگاز» اق باسقارما­سى­نىڭ توراعاسى قايىرگەلدى قا­بىل­دين ءوز بايانداماسىندا ۇلت­تىق كومپانيا توبى 2010 جىلى نەگىزگى كور­سەتكىشتەر بويىنشا وندىرىستىك جوس­پاردى ارتىعىمەن ورىنداعانىن اتاپ ايتتى. مى­سا­لى, مۇناي جانە گاز كوندەنساتىن ءوندىرۋدىڭ شوعىر­لانعان كولەمى 2010 جىلى 22 ميلليون توننانى قۇراعان. قاراپايىم تىلمەن ايت­ساق, بىلتىر وسىنشا كو­لەمدە مۇ­ناي وندىرىلگەن. بۇل جوس­پار­دىڭ 4 پايىزعا ارتىق ورىن­دال­عانىن ءبىل­دىرەدى. ال وسى كور­سەت­كىشتى 2009 جىلمەن سالىستىرساق, وندا ءبىز مۇناي ءوندىرۋدىڭ 17 پاي­ىزعا ارت­قانىن كورەمىز. – 2010-2014 جىلدارعا ارنال­عان يندۋستريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باع­دار­لا­ما­نى ىسكە اسىرۋ ماقساتىن­دا بىلتىر «قازمۇنايگاز» كوم­پا­نياسى بەي­نەۋ-بوزوي-شىمكەنت گاز قۇبى­رى­نىڭ قۇرىلىسىن باس­تا­دى. بۇل گاز قۇبىرى قىزىلوردا وبلى­سىنىڭ اۋ­ماعى ارقىلى وتە­تىنى ءبا­رىمىزگە ايان,– دەدى ق.قابىلدين. بەينەۋ-بوزوي-شىمكەنت ما­گيس­­ترالدى گاز قۇبىرىنىڭ قۇرىلى­سى بارىسىندا 3500-گە جۋىق قا­زاق­ستان­دىق مامان جۇمىسقا تار­تى­لاتىن بولادى. سونداي-اق, گاز قۇبىرى ىسكە قوسىلعاننان كەيىن 500-گە تارتا جۇ­مىس ورنى اشى­لا­دى. بۇل جۇمىس­سىز­دار سانى ءبىرشاما ازايادى دەگەن ءسوز. جەرگىلىكتى ەلدى مەكەندەرگە گاز جەتكىزۋ ماسەلەسىندە دە «قاز­مۇ­نايگاز» كومپانياسى از ەڭبەك ءسى­ڭى­رىپ جاتقان جوق. ماسەلەن, كوم­پانيا قىزىلوردا قالاسىنىڭ ءالى دە گاز جەتكىزىلمەگەن اۋدان­دا­رىن گاز­داندىرۋ ماقساتىنداعى جۇمىس­تارىن جالعاستىرا بەرەتىن بولادى. وسى جۇمىستىڭ اۋقى­مىن­دا جالپى كولەمى 13 شاقى­رىم بولاتىن جو­عا­رى قىسىمدى, ۇزىندىعى 207 شا­قى­رىمدى قۇ­راي­تىن تومەن قىسىمدى گاز قۇ­بىر­لارى سالىنادى. ولاردىڭ جال­پى گاز وتكىزۋ قابىلەتى ساعا­تىنا 21950 تەكشە مەتر بولماق. بۇدان بولەك 6 گاز تاراتۋشى پۋنكتتەر, 5 شكافتىق پۋنكتتەر سالۋ كوزدەلىپ وتىر ەكەن. مۇنىڭ سىر­تىندا قا­لاداعى ءال-فارابي, ساياحات, جاڭا اۋىل شاعىن اۋدان­دا­رى, بەيبارىس, ريسماش اۋداندا­رى, تيتوۆ كەنتىنە قاراستى اۋدان­داردىڭ جۇرتشى­لى­عى مەن كوم­مۋ­نالدىق-تۇرمىستىق مەكەمەلەرىنە دە گاز جەتەدى. بۇل جو­بانى ىسكە اسىرۋ ارقىلى 5500 تۇر­عىن ءۇي مەن 1200-گە جۋىق كوم­مۋنالدىق-تۇرمىستىق مەكەمەلەردى تابيعي گازبەن قامتۋعا بولادى. قايىرگەلدى قابىلدين  «بولا­شاقتىڭ ىرگەسىن بىرگە قا­لايمىز!» اتتى جولداۋدا الەۋ­مەت­تىك جاڭ­عى­رۋعا ەرەكشە ءمان بەرىلگەنىن اتاپ كورسەتتى. – سىر ءوڭىرى ەلى دە باي, جەرى دە باي كيەلى مەكەن. ەلىمىزدە اتقا­رى­لىپ جاتقان يندۋستريالىق-ين­نو­ۆا­تسيالىق باعدارلاما بويىن­شا قى­زىل­وردا وبلىسىندا 16 جوبا قولعا الىندى. بۇل ۇلكەن جەتىستىك ەكەنىن باسا ايتقىم كەلەدى. بيىل قىزىل­وردالىق مۇناي كوم­پا­نيالارى جوس­پاردى ارتىعىمەن ورىنداپ وتىر. وسى ورايدا «قاز­مۇنايگاز» ۇلت­تىق كومپانياسى باسشىلىعىنىڭ اتىنان سىزدەرگە العىس ايتقىم كەلەدى. سونىمەن قاتار كومپانيا كوپماقساتتى سپورت الاڭدارىن سالۋ باعدار­لا­ماسى شەڭبەرىندە بيىل قىزىلور­دا قالاسىندا بالالار ءۇشىن فۋتبول, ۆولەيبول, باسكەتبول جانە سپورتتىڭ باسقا دا بۇقارالىق تۇرىمەن اينالىسۋعا ارنالعان سپورت الاڭدارىن سالاتىن بولا­دى,– دەدى ق.قابىلدين. ۇلتتىق كومپانيانىڭ باسشى­سى الدىمىزدا كەلە جاتقان ساياسي ناۋ­قاندى دا سىرت اينالىپ وتكەن جوق. تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا ەلى­مىزدىڭ ەڭ ءىرى جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزگەنىن ايتا وتىرىپ, بولا­شاق­تا دا باعىن­باعان بەلەستەر مەن الىنباعان اسۋ­لاردىڭ تۇرعانىن ايتتى. ءبىر كۇندىك سايلاۋدىڭ كەلەشەكتى تاڭداۋ ەكەنىن دە باسا ايتىپ, سايلاۋدا بەلسەندىلىك تا­نى­تۋعا شاقىردى. «قازمۇ­ناي­گاز» ۇك» اق باسقارما توراعا­سى­مەن بولعان كەزدەسۋگە قاتىسقان مۇناي كومپانيالارىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى «بولاشاققا ەلباسى­مەن بىرگە باراتىندارىن» ايتتى. جيىن كەزىندە ءسوز العان «پە­تروقازاقستان قۇمكول رەسورسيز» اق, «تورعاي پەترولەۋم» اق, «قاز­گەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپ­ور­نىنىڭ ەڭبەك ۇجىمدارى حا­لىق­تىڭ ءال-اۋ­قاتىن نىعايتۋعا با­عىتتالعان, شا­رۋا­شىلىعىن ءتۇ­زەۋ­گە ارنالعان ەل­با­سى باعدارلا­ما­لارىن قۋاتتاپ, قول­دايتىن­دا­رىن ءبىراۋىزدان جەتكىزدى. «قازمۇنايگاز» بارلاۋ ءوندى­رۋ» اق باس ديرەكتورى كەنجەبەك يبراشەۆ ءوز سوزىندە 60 پايىزى ءبىز­دىڭ مەملەكەتىمىزدىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلاتىن وسى كومپا­نيا­عا «قاز­گەر­مۇناي» بىرىككەن كا­سىپ­ورنىنىڭ 50 پايىزى, «پەت­رو­قازاقستان» كوم­پانياسىنىڭ 33 پايىزى جانە «تور­عاي پەترولەۋم» كومپانياسىنىڭ 16,5 پايىزى تيەسىلى ەكەنىن اتاپ كورسەتتى. بۇل كومپانيالاردىڭ قمگ ءبو شو­عىر­لانعان كورسەتكىش­تە­رىنە قو­سىپ وتىرعان ۇلەسى ايتار­لىق جانە شامامەن 30 پايىزدى قۇراي­دى. كەنجەبەك يبراشەۆ ەرەن ەڭبەگى ارقاسىندا ولكەنىڭ, كومپا­نيا­نىڭ جانە بۇكىل قازاقستاننىڭ كور­كە­يۋى­نە ءوز ۇلەسىن قوسىپ وتىر­عان بارشا ەڭبەك ۇجىمدارىنا ري­زا­­شىلىعىن ءبىلدىردى. كەزدەسۋ بارىسىندا ءسوز العان «قازگەرمۇناي» بىرىككەن كاسىپ­ور­نى ديرەكتورىنىڭ ءبىرىنشى ورى­ن­باسارى ءانۋار احمەتجانوۆ سۇبە­لى ءسوز ايتتى. «قازمۇنايگاز» كوم­پا­نيا­لار توبىنا كىرەتىن «قاز­گەر­مۇناي» كومپانياسى قىزىل­وردا قا­لاسىنىڭ قاجەتتىلىكتەرى ءۇشىن قا­زاقستانداعى ەڭ تومەنگى باعامەن گاز جەتكىزىپ تۇرعان بىردەن ءبىر وپەراتور ەكەنىن اتاپ كور­سەتتى. 2010 جىلى كاسىپورىن 52 385 توننا سۇيىتىلعان گاز ءجا­نە 217 881 000 تەكشە مەتر تاۋار گا­زىن ءوندىرىپ, حالىققا جەتكىزگەن. «قازمۇنايگاز» ۇك» اق باس­قارما توراعاسىنىڭ ءبىرىنشى ور­ىن­باسارى بولات پالىمبەتوۆ تە ور­ىندى ءۋاجىن ورتاعا سالدى. «وسى جەر­دە جاسالعان باياندامادان مەن ءوز ءتول ونىمدەرىمىز بەن قىزمەت­تە­رىمىزدى ساتىپ الۋ مەن پايدالانۋ تۋرالى دەرەك ەستىمەدىم. مۇناي كوم­پانيالارى كەرەك-جاراقتارىن سىرت­تان تاسىماۋى كەرەك. ءوزىمىز وندىرگەن ونىمدەردى پايدالانۋى - شارت. ول ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ دە ار­نايى قاۋلىسى بار. «قازمۇناي­گاز» ۇلتتىق كومپانياسى بۇگىندە ءوز ونىمدەرىمىزدى پايدالانۋدى ارت­تىردى. سىزدەرگە دە سونى ۇلگى رەتىندە ايتقىم كەلەدى. سونىمەن بىرگە, سىرتتان مامان شا­قىر­عان­دى دا كوبەيتە بەرمەۋ كەرەك. جەرگىلىكتى كادرلاردى جۇمىسقا تارتقان ءجون», – دەدى ول. بولات پالىمبەتوۆتىڭ جاناشىرلىق ءسو­زىن جۇرت جىلى شىراي تانى­تىپ قارسى الدى. بۇگىندە مۇناي ءوندىرۋ سالاسى ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىن العا ءسۇي­رەپ تۇرعانى ايدان انىق. قارا التىننىڭ قايماعىن قالقىپ, ءونى­مىمەن ەكونوميكامىزدى ورگە ءسۇي­رەگەن ماماندارمەن بولعان كەزدەسۋ كوڭىلدەگىدەي ءوتتى. سوندىقتان قىزىلوردالىق مۇنايشىلار وس­ىن­داي كەزدەسۋ ءجيى بولىپ تۇرسا دەگەن تىلەكپەن تارقاستى. ەرجان بايتىلەس. قىزىلوردا وبلىسى.