يننوۆاتسيالار – ىلگەرىلەۋ كەپىلى

بۇگىنگى قازاقستان – قوعام ءومىرىنىڭ بارلىق سالاسىندا وڭ وزگەرىستەرگە جەتىپ, ەكونوميكاسى, ءبىلىمى مەن مادەنيەتى تۇراقتى دامىعان, ىنتىماعى جاراسىپ, بەرىك نىعايىپ كەلە جاتقان ەڭسەلى ەل. الەم تانىعان ەلباسىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ سىندارلى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق دامۋ ۇردىسىنە قول جەتكىزگەنىمىزدى قازاقستان حالقى ماقتان تۇتادى. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ باسەڭدەۋى الەمنىڭ بارلىق ەكونوميكالارىندا دا كورىنىس تاۋىپ وتىر. الەمدىك ەكو­نوميكانىڭ ناقتى قۇلدىراۋ كور­سەت­كىشتەرى ەشكىمدى دە تاڭعالدىر­ماي­تىن بولدى. 2014 جىلى حالىقارالىق ۆاليۋتا قورى ءوزىنىڭ بولجامىن التى رەت قايتا تۇزەتۋگە ءماجبۇر بولدى: دامۋ كورسەتكىشتەرىن بەستەن ۇشكە دەيىن ءتۇسىر­دى. بۇل دا شەك ەمەس. تاياۋداعى ونجىلدىقتا قازاق­ستان­نىڭ الدىندا تۇرعان مىندەتتەر ەكو­نو­ميكانىڭ جىل سايىنعى ءوسىمىن 5 پايىز دەڭگەيىندە قامتاماسىز ەتۋ; وڭدەلگەن تاۋارلاردىڭ ەكسپورتىن 2015 جىلمەن سالىستىرعاندا, كەم دەگەندە ەكى ەسە ۇلعايتىپ, ونى جى­لىنا 30 ميلليارد دوللارعا دەيىن جەتكىزۋ; ەكونوميكا­عا جىل سايىن­عى ينۆەستيتسيالار­دىڭ كولەمىن 10 ميل­ليارد دوللاردان اس­تامعا ۇلعايتىپ, تۇتاستاي العاندا, 10 جىل ىشىندە كەم دەگەندە 100 ميلليارد دوللارعا جەتكىزۋ; 660 مىڭنان استام جاڭا جۇمىس ورىندارىن قۇرۋ, ەڭبەك ونىمدىلىگىن 2 ەسەدەن استامعا ارتتىرۋ. ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ مۇنداي قارقىنى تەك ەكسپورتتىق تابىستار اعىنىن مۇمكىن ەتەتىن جاڭا درايۆەرلەر قالىپتاستىرۋ ەسەبىنەن عانا قامتاماسىز ەتىلە الادى. ەلباسىنىڭ قالىڭ بۇقاراعا جول تارتقان 5 رەفورماسىن ورىنداۋعا باعىتتالعان «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى اياسىندا ەلىمىزدىڭ ءوڭىر-ءوڭى­رىن­دە, تۇكپىر-تۇكپىرىندە جانە بارشا سالا­لارىندا قىزۋ جۇمىستار جۇرگىزىلىپ جاتىر. بۇل رەتتە «الدىمەن ەكونوميكا, ودان كەيىن ساياساتتىڭ» ۇستانىمىنا وراي ەلىمىزدىڭ ەكونوميكا سالاسىنىڭ ماماندارى جۇمىلا ىسكە كىرىسۋدە. ياعني, «نۇرلى جول» باعدارلاماسى, «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى الەمدىك داع­دارىسقا قارسى ناعىز مەزگىلىندە دۇنيەگە كەلگەنىنە كوزىمىز جەتە ءتۇستى. بۇگىندە ەلباسى ەكونوميكانى ءار­تاراپتاندىرۋ جانە ونى شيكىزاتتىق ەمەس, جوعارى تەحنولوگيالىق جولعا قايتا باعدارلاۋ جونىندە جاڭا ءمىن­دەت­تەردى العا قويىپ, ۇدەمەلى يندۋست­ريا­لىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ جونىندەگى مەم­­لەكەتتىك باعدارلاما قارقىن الىپ كەلەدى. سول سەبەپتى وسى باعىتتا ات­قا­­رى­­­لىپ جاتقان مىندەتتەر مەن ەڭ­بەك­­تەردىڭ بارلىعى ەل مۇددەسىن كوز­دەي­دى. ياعني, ەلىمىزدەگى ءجۇرىپ جات­قان يننوۆاتسيالىق-تەحنولوگيالىق دامۋ باعدارلاماسىنىڭ باستى ماق­ساتى ونەركاسىپتى تۇتاستاي تۇرعىدان دا, سونداي-اق جەكەلەگەن وندىرىستەر تۇرعىسىنان دا قايتا قۇرىلىمداۋ بولىپ تابىلادى. بۇل – ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ قۇرىلىمىندا وڭدى وزگە­رىستەرگە قول جەتكىزۋگە, بۇگىنگى زامانعا سايكەس كورپوراتيۆتى قۇرىلىمداردى دۇنيەگە اكەلۋگە جانە ۇزاق مەرزىمدى ىڭعايدا سەرۆيستى-تەحنولوگيالىق ەكونوميكاعا كوشۋ ءۇشىن نەگىز ازىرلەۋگە ءتيىسپىز دەگەن ءسوز. مەملەكەت باسشىسى ايتقانداي, ەلىمىزدىڭ دامىعان وتىز ەل قاتارىنا ەنۋ جولىنداعى جوسپارى ەكى كەزەڭ بو­يىن­شا جۇزەگە اسىرىلاتىن بو­لا­دى. 2030 جىلعا دەيىنگى العاشقى كەزەڭ­دە بار مۇمكىندىكتى پايدالانىپ, ين­دۋس­تريالىق-يننوۆاتسيالىق دامۋ­دىڭ داڭعىل جولىنا سەرپىلىس جاساۋ, ال ەكىن­شى كەزەڭدە, ياعني 2030 بەن 2050 جىلدار ارالىعىندا عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكاعا قول جەتكىزۋ باستى ماقسات. مەنىڭ ويىمشا, پرە­زي­دەنتتىڭ عىلىمعا نەگىزدەلگەن ەكو­نو­ميكا قالىپتاستىرۋ تۋرالى تاپسىر­ماسى عىلىم مەن يننو­ۆاتسيالىق تەحنو­لوگيالارعا باسا نازار اۋدارۋ قاجەتتىگىن بىلدىرەدى. عىلىمي قامتىمدى ەكونوميكا قۇرۋ ەڭ الدىمەن قازاقستان ەكونوميكاسى­نىڭ يننوۆاتسيالىق الەۋەتىن ارتتىرۋ بولىپ تابىلادى. بۇل باعىت بويىنشا ۆەن­چۋرلىك قارجىلاندىرۋ, زياتكەرلىك مەن­شىك­تى قورعاۋ, زەرتتەۋلەر مەن يننو­ۆ­ا­­تسيالاردى قولداۋ, سونداي-اق عىلى­مي ازىرلەمەلەردى كوممەرتسيالاندىرۋ ءجونىن­­دەگى زاڭنامانى جەتىلدىرۋ قاجەت. عىلىمدى قارجىلاندىرۋ كولەمىن ءبىر­تىندەپ ارتتىرىپ, ونى دامىعان ەل­دەر­دىڭ كورسەتكىشتەرىنە جەتكىزۋ ءجونىن­دە ناقتى جوسپار قاجەتتىگى ايقىن كورى­نەدى. ياعني, ەكونوميكانىڭ جوعارى تەح­نو­لوگيالىق جاڭا سالالارىن قۇرۋ عى­لىم­دى قارجىلاندىرۋدى ءىجو-ءنىڭ 3 پا­يىزىنان كەم ەمەس دەڭگەيگە دەيىن ارتتىرۋدى تالاپ ەتەدى. ەڭ باستىسى, يننوۆاتسيالىق-ين­دۋستريالىق باعىتتا اتقارىلىپ جاتقان ىستەردى جالعاستىرا بەرۋىمىز كەرەك. ارينە, اۋىل شارۋاشىلىعى, تاماق ونەركاسىبى سياقتى باسقا سالالاردىڭ ءرولىن ەشكىم جوققا شىعارمايدى. ايتسە دە, ەشبىر سالا يندۋستريا سالاسى سياقتى ەلدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وسۋىنە ەلەۋلى ىقپال ەتە المايدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا يندۋستريالاندىرۋعا, سونداي-اق شاعىن جانە ورتا بيزنەستى يننوۆاتسيالىق تۇرعىسىندا دامىتۋعا ايرىقشا توقتالىپ وتىرعانى دا سوندىقتان. وسىنىڭ ءبارى ەكونوميكانى ارتاراپتاندىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. ەكونوميكاسى ارتاراپتاندىرىلعان ەلدەردىڭ حالقى داعدارىس كەزىندە قينالا قويمايدى. سوڭعى جىلدارى ەلىمىزدىڭ كولىك-كوممۋنيكاتسيا كەشەنىنىڭ نەگىزگى كورسەتكىشتەرى تۇراقتى ءوسىپ كەلەدى. كولىك جۇيەسىنىڭ ينفراقۇرىلىمىن دامىتۋ جانە ينتەگراتسيالاۋ جونىندەگى مەملەكەتتىك باعدارلاماعا سايكەس, 2020 جىلعا قاراي رەسپۋبليكا ەۋروپا مەن ازيا وڭىرلەرىنىڭ نارىقتارى اراسىنداعى نەگىزگى لوگيستيكالىق وپەراتورى جانە باستى ترانزيتتەۋشىسىنە اينالۋى ءتيىس. سول تۇستا قازاقستان ارقىلى ترانزيت كولەمى ەكى ەسەگە ارتىپ, 30 ملن تونناعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە. قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ناقتى قۇرىلىمى ونداعى كاسىپورىنداردىڭ 65 پايىزى ءۇشىنشى تەحنولوگيالىق ساناتقا, 34 پايىزى ءتورتىنشى ساناتقا جاتاتىنىن, تەك 1 پايىزى عانا بەسىنشى جانە التىنشى تەحنولوگيالىق ساناتقا سايكەس كەلەتىنىن كورسەتەدى. باسقا­شا ايتقاندا, ءبىزدىڭ ەكونوميكامىز­دىڭ نەگىزگى «قوزعاۋشىلارى» وتكەن عاسىر­دىڭ ورتاسىندا دامي باستاعان سالالاردىڭ نەگىزىندە جۇمىس ىستەپ وتىر. سوندىقتان دا ءبىز تەحنولوگياعا سالىنعان ينۆەستيتسيا وركەندەۋگە سالىنعان جول دەپ ايتامىز. بۇل ورايدا ەڭ الدىمەن نەگىزىنەن ەكى سالا داميتىن بولادى. ونىڭ ءبىرىنشىسى – ەكونوميكا ارقا سۇيەيتىن اۋىل شارۋاشىلىعى, تاۋ-كەن ءوندىرىسى, مۇناي-گاز سەكتورى جانە باسقا دا سالالاردىڭ تەحنولوگيالىق تۇرعىدان ارتتا قالۋىن قىسقارتۋ. ەكىن­شىسى – روبوت تەحنيكاسى, نانو-تەحنولوگيالار, تاعى باسقا سالالاردىڭ دامۋى. قازىرگى ۋاقىتتا تەحنولوگيالىق دامۋ جونىندەگى ۇلتتىق اگەنتتىكتىڭ قۇزى­­رىندا يننوۆاتسيالىق جوبالار­دى قولداۋعا ارنالعان قۇرالداردىڭ تۇتاستاي تىزبەسى بار. ولار ەڭ الدىمەن يننوۆاتسيالىق گرانتتار, ۆەنچۋرلىق قارجىلاندىرۋ, تەحنولوگيالاردى شەت ەلدەردەن ترانسفەرتتەۋ جانە ەلدەگى يننوۆاتسيالىق بەلسەندىلىكتى ارت­تىرۋعا باعىتتالعان ءتۇرلى ءىس-شارا­لار بولىپ كەلەدى. 2014 جىلدىڭ وزىندە مەملەكەتتىك قولداۋعا يە بولعان جوبا­لاردى جۇزەگە اسىرۋ بارىسىندا 1100-دەن استام جاڭا جۇمىس ورنى اشىلعان بولاتىن, 930,3 ملن تەڭگە كولەمىندە سالىق تولەنىپ, 33,3 ملرد تەڭگەگە ءونىم شىعارىلدى. «استانا» حالىقارالىق قارجى ور­تالىعىن قۇرۋ تۋرالى شەشىم قابىل­داندى. ول يسلامدىق قارجىلان­دىرۋ, پريۆات-بانكينگ جانە قايتا ساقتاندىرۋ سالالارىندا وڭىرلىك حاب بولادى. قازاقستان كۇشتى ينستيتۋتتارى, بىلىكتى, ءتيىمدى جانە بولجامدى ۇكىمەتى بار وڭىردەگى كوشباسشى ەلگە اينالۋى ءتيىس. بىزدە وزىق تەحنيكالىق كادرلار, الەمدىك دەڭگەيدەگى ينفراقۇرىلىمدار بولۋى ءتيىس, قوعامدىق ءتارتىپ پەن ادامداردىڭ جەكە قاۋىپسىزدىگى قامتاماسىز ەتىلۋى كەرەك. قازىرگى ۋاقىتتا ەلىمىزدە يندۋس­تريا­لىق-يننوۆاتسيالىق باعدارلامانىڭ ەكىنشى بەسجىلدىعى تابىستى جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىس­تى الداعى كەزدەردە تەحنيكالىق ما­مان­دىقتارعا سۇرانىس بولاتىنى انىق. بۇل ماسەلەنى تەرەڭ ويلاستىرا كەلە, مەملەكەت باسشىسى 2015 جىلعى 30 قاراشاداعى جولداۋىندا «مەن 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا – «بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىپتىك-تەحنيكالىق ءبىلىم» باعدارلاماسى باستالاتى­نىن جاريالايمىن» دەپ, ونى جاساۋ جونىندە ۇكىمەتكە ناقتى تاپسىرما بەردى. «باقىتىڭدى جەر-كوكتەن ىزدەمە, ەڭبەكتەن ىزدە», دەمەكشى, جاستارىمىز ەڭبەكتىڭ قادىرىن ءبىلىپ, بەلگىلى ءبىر كاسىپ يەسى بولىپ, تەحنيكالىق ماماندىقتى مەڭگەرىپ شىقسا, ەلىمىزگە دە, وزىنە دە پايداسىن كوپ تيگىزگەن بولار ەدى. يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالار پاركىنىڭ يننوۆاتسيالىق كلاستەرىندە 67 عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ, 45 جوعارى وقۋ ورنىنىڭ, 40 مىڭنان استام ءبىتىرۋشىنىڭ قابىلەت-قارىمى ۇيىستىرىلعان, وندا تەحنولوگيالىق داع­دىلاردى الۋعا, جوبالار اكسەلەرا­تسيا­سىنا جانە سەرپىندى يدەيالاردىڭ جۇزەگە اسۋىنا قاجەتتى جاعدايلار جاسالۋدا. قازاقستان ءاۋ باستان-اق وسى زامان­عى نارىق ەكونوميكاسىن قۇرۋعا كۇش سالعانى بەلگىلى. ءبىزدىڭ ەلىمىز تمد كەڭىستىگىندە العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ءوزىنىڭ سيپاتىنا قاراي نارىق­تىق مەملەكەت دەپ تانىلدى. سونى­مەن بىرگە, ساپالىق سەرپىلىستى جانە الەم­نىڭ باسەكەگە ەڭ قابىلەتتى ەلدەرىنىڭ دەڭ­گ­ەيىنە كوتەرىلۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن باسەكەلى نارىقتىڭ بازالىق جاع­دايلارى – ءبىر مەدالدىڭ ەكى جاعى سەكىل­دى باسەكەلەستىك ورتا مەن مولدىرلىك الدەقايدا كۇشەيتىلۋى ءتيىس. ەل ەكونوميكاسىنا ينۆەستيتسيا تارتۋ تاسقىنى تولاستاعان ەمەس. قازىرگى ۋاقىتتا بىزدەر بايقاپ وتىرعان كۇردەلى سىرتقى ەكونوميكالىق جاعدايلارعا, گەوساياسي سىن-قاتەرلەرگە قاراماستان, قازاقستان ەكونوميكالىق ءوسىم مەن ينۆەستورلار ءۇشىن تارتىمدى ەكەن­دىگىن دالەلدەپ كەلەدى. قازاقستان گەو­گرافيالىق تۇرعىدا ءداستۇرلى وڭىرلىك نارىقتارعا قىزمەت كورسەتۋ ءۇشىن وڭتايلى ورنالاسقان, سونىمەن بىرگە قىتاي, ءۇندىستان جانە تاياۋ شىعىستىڭ نارىقتارىنا شىعۋ مۇمكىندىگى بار ەكەندىگى بەلگىلى. بۇگىنگى تاڭدا «Global» تىزىمىندەگى 25-تەن استام ءىرى ينۆەستور وزدەرىنىڭ وسىنداعى وندىرىستەرىن كەڭەيتۋ جانە جاڭا ءوندىرىس اشۋ ءۇشىن جۇمىس ىستەپ جاتىر. ولاردىڭ اراسىندا «تويوتا», «كوكا-كولا» سياقتى ءىرى ينۆەستورلار بار. سونىمەن قاتار, «جىبەك جولى» باعدارلاماسىنىڭ ىنتىماقتاستىعى اياسىندا قىتايلىق ارىپتەستەرمەن بىرقاتار جوبالار جۇزەگە اسىرىلماق. قازىرگى كۇنى بۇكىل جاھان جۇرتى اقپاراتتىڭ الاپات اعىنىنا ىلەسۋگە ۇمتىلۋدا. ارينە, بۇگىنگى ءومىردى ونسىز ەلەستەتۋ مۇمكىن ەمەس. سەبەبى, اقپا­رات­تىق تەحنولوگياسى تەرەڭدەي تۇسكەن ەلدىڭ بارلىق سالادا دا الار اسۋى بيىك ەكەنى انىق. وسىعان وراي «اقپاراتتى قازاقستان-2020» باعدارلاماسى ءازىر­لەنىپ, ول بۇگىندە جۇيەلى جۇزەگە اسىرى­لىپ تا جاتىر. ونىڭ نەگىزگى ماقساتى – قازاق­ستاننىڭ اقپاراتتىق قوعامعا ءوتۋىن قامتاماسىز ەتۋگە جاعداي جاساۋ. باع­دار­لاما مەم­لەكەت باسشىسىنىڭ «جال­پىعا ور­تاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادا­مىندا» ايتىلعان تاپسىر­ما ايا­سىن­دا دايىندالعان بولاتىن. مەم­­لە­كەتتىك باعدارلاما مەملەكەتتىك باس­­قارۋ جۇيەسىنىڭ تيىمدىلىگىن ارتتىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ, يننوۆاتسيالىق جانە اقپاراتتىق-كوممۋنيكاتسيالىق ينف­راقۇرىلىمنىڭ قولجەتىمدىلىگى, قوعام­نىڭ الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ءجا­نە مادەني تۇرعىدا دامۋى ءۇشىن اق­پا­راتتىق ورتانى قالىپتاستىرۋ, سون­داي-اق وتاندىق اقپاراتتىق كەڭىس­تىك­تى دامىتۋ ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىت­تالعان. الەمدەگى داعدارىستىڭ ەكپىنى قۋاتتى مەملەكەتكە اينالعان, جاھان­داعى 30 ەلدىڭ قاتارىنان ورىن الۋعا ۇمتىل­عان مۇراتى بيىك تاۋەل­سىز قازاقستاندى باعى­تىنان جاڭىل­دىرا المايدى. ءويت­كەنى, ءبىزدىڭ باس­تى قۇندىلىعىمىز – تاۋەل­سىز­دىك, مۇراتى­مىز – ماڭگى ەل بولۋ! ءابدىجاپار ساپارباەۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, ەكونوميكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور