تۇركيا-وزبەكستان قاتىناسى تۇركى الەمىنە جاڭا لەپ اكەلە مە؟

17 قاراشا كۇنى تۇرىك رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان رەسمي ساپارمەن وزبەكستاننىڭ سامارقان قالاسىنا كەلدى. رەسمي اقپارات كوزدەرى ەكى كۇنگە سوزىلاتىن ساپاردىڭ ماقساتىن ەكى ەل قاتىناستارىن نىعايتىپ, جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋ رەتىندە باعالاپ وتىر. اتالعان ساپار تەك تۇركيا-وزبەكستان قا­رىم-قاتىناستارى جاعىنان عانا ەمەس, سونىمەن قاتار, تۇركى الەمىنىڭ كەلەشەگى, اتاپ ايتقاندا, تۇركيانىڭ ورتالىق ازيامەن بايلانىستارى تۇرعىسىنان دا ما­ڭىزدى دەۋگە بولادى. جوعارى دەڭ­گەي­دەگى كەزدەسۋلەردىڭ وتكىزىلۋى تۇركى الە­مىن­دە حالقىنىڭ سانى, مادەني جانە مەم­لە­كەتتىلىك داستۇرلەرى جاعىنان ءىرى ەلدەر بو­لىپ سانالاتىن تۇركيا مەن ءوز­بەك­س­تان­نىڭ ساياسي قاتىناستارىنا جاڭا سەرپىن بەرەدى. بۇل ءوز كەزەگىندە سىرتقى ساياساتتا تەپە-تەڭدىك ءپرينتسيپىن ۇستاناتىن, تۇركى الەمىندە وزىندىك ورنى بار قازاقستان ءۇشىن دە ايرىقشا ماڭىزدى بولماق. تۇركيا پرەزيدەنتى پاكىستان مەن وزبەك­ستانعا رەسمي ساپارى الدىندا انكارا قا­لاسىندا بۇقارالىق اقپارات قۇرال­دا­رىنا بەرگەن سۇحباتىندا وزبەكستانعا سا­پار­دىڭ ەكى باۋىرلاس ەل اراسىنداعى قا­رىم-قاتىناستارعا جاڭا سەرپىن بەرەدى دەپ ۇمىتتەنەتىنىن مالىمدەدى. ر.ەردوعان سوڭعى رەت بۇدان 13 جىل بۇرىن, ياعني 2003 جىلى پرەمەر-مينيستر رەتىندە وزبەكستاندا رەسمي ساپارمەن بولعان ەدى. سول ساپارىندا ەكى ەل اراسىندا «ماڭگىلىك دوستىق جانە ىنتىماقتاستىق كەلىسىمىنە» قول قويىلعان بولاتىن. تۇرىك زيالى قاۋىمى وكىلدەرى ۇلكەن ءۇمىت­پەن قاراپ وتىرعان وزبەكستان ساپارىنا تۇركيا پرەزيدەنتى باستاعان دەلەگاتسيا قۇرامىندا ۆيتسە-پرەمەرلەر ۆ.كايناك پەن ت.تۇركەش, وتباسى جانە الەۋ­مەتتىك ساياسات ءمينيسترى ف.ب.سايان كايا, سىرت­قى ىستەر ءمينيسترى م.چاۆۋشوعلى, ەكونوميكا ءمينيسترى ن.زەيبەكچي جانە ەنەرگەتيكا جانە تابيعي رەسۋرستار مي­نيسترى ب.البايراك بار. سامارقاندا تۇركيا پرەزيدەنتى رەجەپ تايپ ەردوعان وزبەكستاننىڭ پرەزيدەنتى قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى شاۆكات ميرزيوەۆپەن كەزدەسىپ, كەلىسسوز ءجۇر­گىز­­­دى. ساپاردىڭ وزبەكستاندى 25 جىل باس­­­­قار­عان تۇڭعىش پرەزيدەنت يسلام كا­ريموۆتىڭ قايتىس بولۋىنان كەيىن جانە ەل­دە 4 جەلتوقساندا وتەتىن كەزەكتەن تىس پرە­زي­دەنتتىك سايلاۋ قارساڭىندا ۇيىم­داس­تى­رى­لۋى ايرىقشا مانگە يە بولىپ وتىر. ساپار بارىسىندا تۇركيا پرەزيدەنتى ءبىر جاعىنان ي.كاريموۆتىڭ قايتىس بولۋ­ى­نا بايلانىستى كوڭىل ايتىپ, مارقۇم جەرلەنگەن شاحي-زيندا مازارىن زيارات ەتۋگە, ەكىنشى جاعىنان, وزبەكستان باس­شىلىعىمەن كەزدەسىپ, ءبىر-بىرىمەن جا­قىن­ىراق تانىسۋعا مۇمكىندىك الدى. ەكى پرە­زيدەنت شاعىن جانە كەڭەيتىلگەن قۇرامدا كەزدەسۋلەر وتكىزدى. قوس مەملەكەت باسشىلارىنىڭ جوعارى دەڭگەيدەگى وتكىزگەن كەزدەسۋلەرى بارىسىندا تۇركيا مەن وزبەكستان اراسىنداعى ەكى­جاقتى قارىم-قاتىناستاردىڭ قازىر­گى احۋ­الى, كەلەشەگى مەن باستى باعىت­تا­رى قاراستىرىلىپ, ايماقتىق جانە حا­لىق­ارالىق كۇن تارتىبىندەگى ماسەلەلەر بويىن­شا پىكىر الماسىلدى. تۇركيا مەن وزبەكستان قاتىناستارى ءار­تۇرلى كۇردەلى كەزەڭدەردى باستان وتكىزگەنى بەلگىلى. تۇركىتىلدەس قوس مەملەكەت اراسىندا بەلگىلى ماسەلەلەرگە بايلانىستى, وزبەك وپپوزيتسياسىنا قولداۋ كورسەتىلدى دەگەن كۇمانمەن كەيبىر تۇسىنىسپەۋشىلىكتەر ورىن العانى تاعى ءمالىم. تۇركيا تاراپى بۇل ساپاردا ەكى باۋىرلاس ەل اراسىندا 2000 جىلداردا ورىن العان ماسەلەلەردى وڭتايلى شەشىپ, ەكىجاقتى ىنتىماقتاستىقتى جاڭا دەڭگەيگە كوتەرۋگە نيەت ەتىپ وتىر. 1991 جىلى وزبەكستان رەسپۋب­لي­كا­سى­نىڭ تاۋەلسىزدىگىن العاش تانىعان مەملەكەت – تۇرىك رەسپۋبليكاسى. ي.كاريموۆ ءوزىنىڭ پرە­زيدەنت رەتىندەگى العاشقى ساپارىن تۇركياعا جاساعانى تاعى بار. وزبەكستان پرەزيدەنتى ي.كاريموۆ تۇركىتىلدەس ەلدەر مەم­لەكەت باسشىلارىنىڭ سامميتتەرىنە دە قاتىسقانى بەلگىلى. تۇركيا مەن وزبەكستاندى ورتاق تاري­حي, مادەني جانە تىلدىك بايلانىستار بىرىك­تىرەدى. تۇركيادا بۇرىننان بەرى تۇراتىن, ءبىرازى انادولىنىڭ جەرگىلىكتى تۇرعىنىنا اينالعان جانە تاۋەلسىزدىك جىلدارىندا كوشىپ بارعان ەتنوستىق وزبەكتەر ءوز مادەني تامىرلارىن ۇمىتپاي, تاريحي وتان­دارى – وزبەكستانمەن بايلانىسىن جال­عاستىرىپ كەلەدى. وسىعان وراي ەكى ەل اراسىنداعى ۆيزا ماسەلەسى دە ءوز شەشىمىن كۇتۋدە. ساراپشىلار تاراپىنان تۇركيا پرە­زي­دەنتىنىڭ ساپارى تەك وزبەكستان ءۇشىن عانا ەمەس, تۇركى الەمىمەن ىنتىماقتاستىق تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى كەزەڭنىڭ باسى دەپ باعالانىپ وتىر. سوڭعى كەزدە تۇركيا «ەۋرازياعا اشىلۋ» ساياساتىن قولداپ كەلە جاتقانى بەلگىلى. مۇنى كەيبىر تۇرىك ساراپشىلارى تۇركيانىڭ جاڭا «شىعىس ساياساتى» دەپ تە اتايدى. بۇل قازىرگى شيە­لە­نىسكەن حالىقارالىق جاعدايدا ءتۇر­كيا­نىڭ باتىسقا تاۋەلدىلىگىن ازايتىپ, تەپە-تەڭدىكتى ساقتاۋ ءۇشىن قاجەتتى قادام ەكەن­دىگى بەلگىلى. ءسويتىپ, انكارا قايتادان ورتالىق ازياعا باسىمدىق بەرە باستاعان سىڭاي تانىتۋدا. تۇركيانىڭ ورتالىق ازياعا پراگ­ما­تي­كالىق ءمان بەرۋىنىڭ استارىندا تاياۋ شىعىستاعى وقيعالاردىڭ جاناما اسەرى بولۋى مۇمكىن. ر.ەردوعاننىڭ الدىمەن پاكىستانعا, كەيىن وزبەكستانعا كەلۋىنىڭ دە وزىندىك ءمانى بار. تۇركيا تاشكەنتكە دايش سياقتى تەررورلىق توپتارعا قار­سى كۇرەسۋدە ىقپالداسۋ جونىندە ۇسىنىس جا­ساۋى ىقتيمال. وسى تۇرعىدان, ەكى ەل دايش پەن ايماققا قاتىسى بار ەكس­ترە­­ميستىك توپتار اراسىنداعى بايلا­نى­ست­ار­دى جانە اۋعانستان فاكتورىن ەسەپ­كە الا وتىرىپ, قاۋىپسىزدىك سالاسىندا ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتە تۇسۋگە ءمۇد­دەلى. ياعني, تۇركيا مەن وزبەكستاننىڭ ىن­تى­ماقتاسۋى, وزبەكستاننىڭ قاۋىپسىزدىگى جانە تۇركيانىڭ ايماقتاعى مۇددەلەرى تۇرعىسىنان دا ماڭىزدى. ش.ميرزيوەۆ باسشىلىعى سوڭعى كەزدە كورشىلەس ەلدەر قازاقستان, قىرعىزستان, تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان تاراپىمەن ءجيى كەزدەسۋلەر وتكىزىپ, ەكىجاقتى جانە ايماقتىق ىقپالداستىقتى ارتتىرىپ, وڭىرلىك ماسەلەلەردى شەشۋگە نيەت تا­نىتىپ وتىرعانى ءمالىم. تۇركيا دا وسىن­داي وڭتايلى ءساتتى پايدالانىپ, وزبەكستانمەن قارىم-قاتىناسقا سونى ەك­پىن بەرگىسى كەلەدى. تۇرىك تاراپى بۇل جو­لى انكارانىڭ نەگىزگى باسىمدىعىنىڭ ساۋ­دا-ەكونوميكالىق بايلانىستاردى دامىتۋ ەكەنىن باسا ايتادى. وسى كەزگە دەيىن تۇرىك-وزبەك ەكىجاقتى ەكونوميكالىق قارىم-قاتىناستارى ساياسي ماسەلەلەردىڭ كولەڭكەسىندە قالىپ كەلگەنى ايقىن. ەكى ەل اراسىندا ءار ءتۇرلى سالالاردا 90-عا جۋىق كەلىسىمشارتقا قول قويىلعان. ياعني, ساياسي سەبەپتەرمەن شەكتەلىپ كەلگەن قا­تىناستاردىڭ الەۋەتى ءبىرشاما جوعارى دەۋ­گە بولادى. وزبەكستان مەن تۇركيا اراسىنداعى ساياسي-ەكونوميكالىق قاتىناستاردىڭ كۇر­دەلىلىگىنە قاراماستان, ەكى ەل اراسىن­داعى تاۋار اينالىمى 2015 جىلى 1,2 ميلليارد دوللار كولەمىندە بولدى. 2014 جىلى تاشكەنتكە ساپارمەن كەلگەن پرەمەر-ميني­ستر ا.داۆۋتوعلى تاۋار اينالىمىن تۇرىكمەنستانداعىداي 5 ملرد دوللارعا جەتكىزۋدى ۇسىنعان ەدى. قازىرگى كەزدە وزبەكستاندا توقىما, قۇرىلىس, ازىق-ت ۇلىك, قوناقۇي ءىسى, قۇرىلىس زاتتارى, پلاستيك, ءدارى-دارمەك جانە قىزمەت سالالارىندا تۇرىك كاپيتالىمەن جۇمىس ىستەيتىن 700-گە جۋىق كومپانيا تىركەلگەن. ال تۇركيادا وزبەك كاپيتالىمەن 114 كومپانيا جۇمىس ىستەيدى. تۇركيا تاراپى وزبەكستانعا توقىما, دەن­ساۋلىق, تۋريزم, تەرى ءوندىرىسى سالالا­رىندا, سونداي-اق, تەرروريزمگە قارسى كۇ­رەس­تە ءوز ۇسىنىستارمەن كەلۋى مۇمكىن. تۇرىك كاسىپ­كەرلەرى حالقى 30 ميلليوننان اساتىن وزبەكستاندا قوسىمشا مۇمكىندىكتەر مەن ۇلكەن الەۋەت بارىنا سەنەدى. كەيبىر دەرەككە سۇيەنسەك, تۇركيا وزبەكستاننىڭ سىرتقى ساۋداداعى نەگىزگى سەرىكتەستەرىنىڭ ءبىرى. مىسالى, وزبەكستاندا ماقتا ءوندىرىسى جانە تۇركيادا توقىما ءوندىرىسى بىرلەسىپ, ورتاق جوبالارمەن جۇمىس ىستەي الادى. تۇركيانىڭ وزبەكستانداعى قۇرىلىس پەن قىزمەت سالالارىنا ينۆەستيتسيا قۇيۋعا قىزىعۋشىلىق تانىتۋى تاشكەنتكە دە ءتيىمدى. وزبەكستانمەن ءبىلىم, مادەنيەت جانە گۋمانيتارلىق سالالاردا دا بايلانىستاردى دامىتۋ – انكارا مەن تاشكەنتكە ءوزارا پايدالى. 2016 جىلى رەسەي مەن تۇركيا قارىم-قا­­تىناستارىنىڭ جاقسارۋىنا قازاقستان پرە­­زي­دەنتى ن.نازارباەۆ ۇلكەن ۇلەس قوس­­­قا­نى بەلگىلى. وسى قىركۇيەك ايىن­دا ەل­باسىنىڭ سامارقانعا ارنايى سا­پار­­مەن بارۋى جانە وزبەكستاننىڭ پرەز­ي­دەنتى قىزمەتىن ۋاقىتشا اتقارۋشى ش.ميرزيوەۆپەن كەزدەسۋى, كەيىن تاعى ش.ميرزيوەۆپەن جانە تۇركيا پرەزيدەنتى ر.ەردوعانمەن تەلەفون ارقىلى سويلەسۋى ءتۇر­كيا مەن وزبەكستاننىڭ جاقىنداسۋىنا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى دەپ ايتۋعا تولىق نەگىز بار. بۇل ءوز كەزەگىندە ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ مامىلەگەر ساياساتكەر جانە تۇركى الەمىندەگى كوشباسشى ەكەنىن تاعى ءبىر مارتە دالەلدەيدى. جانات مومىنقۇلوۆ, تۇركىتانۋشى