«ۇرلىق ءتۇبى – قورلىق» بولماي تۇر...

ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ تۇرعىندارى قالاعا جاقىن اۋىلدا تۇرىپ, مال ۇستايتىن كۇزەتشى تۇرىك جىگىتىنەن قولدىڭ ءسۇتىن ساتىپ الاتىنبىز. سايراپ بىرنەشە كۇن جۇمىسقا شىقپاي قالدى. كەلگەن سوڭ سۇراساق: «اپاي, سيىرىمدى ۇرلاپ كەتتى عوي. ءبىر اپتا اياعىمنان تاۋسىلىپ ىزدەگەنىمدى قايتەيىن, سويىپ الىپ باسى مەن ىشەك-قارنىن قالدىرىپ كەتىپتى», دەپ ەڭگەزەردەي ازامات ەڭكىلدەپ قويا بەرسىن. «بۇرىن دا ءتورت سيىرىمدى ۇرلاعان, ءسۇتىن ساتىپ بالا-شاعانىڭ كەرەك-جاراعىن اجىراتىپ وتىرعان سوڭعىسىن دا قۇرتتى» دەپ كوڭىلى ءبىر بوساسىن. كەيىن كورگەن سايىن «ۇرىدان حابار بار ما؟» دەپ سۇراساق بولدى, ەلۋدەن اسقان جىگىت اعاسىنىڭ كوزى بوتالاپ شىعا كەلەدى. ەسىمدە, ءبىزدىڭ ءۇيدىڭ دە ەكى جىلقىسىن قورادان ۇرلاپ اكەتكەندە, اكەم قۇسادان ءبىر اپتا جاتىپ قالعان. ويتكەنى, بەتىنە قاراپ, وتباسىن اسىراپ وتىرعان مالى ەدى. بىلتىر عوي اۋىلدا تۇراتىن شيەتتەي بالا-شاعاسىن مالمەن اسىراپ, ءۇش بالاسىن اقىلى وقىتىپ وتىرعان نەمەرە ءىنىمنىڭ 17 جىلقىسىن ءبىر تۇندە ايداپ اكەتتى. پوليتسيادان قايىر جوق بولعان سوڭ, اياعىنان تاۋسىلىپ ءبىر ايعا جۋىق جوق ىزدەگەنى بار, كورىپكەل-بالگەرلەردى جاعالاعانى بار, وعان دا ءبىر جىلقىنىڭ قۇنى كەتتى. تاعى ءبىر دوسىمىز ءبىر ءۇيىر جىلقىسىنان ايىرىلىپ ول وتىر. الماتىدا تۇراتىن قۇداشانىڭ قىز-كۇيەۋى ۇيىقتاپ جاتقاندا, ۇرىلار تەرەزەدەن كىرىپ, پاتەر ساتىپ الامىز دەپ وتىرعان 50 مىڭ دوللارىن اكەتكەن. ۇرىنىڭ كىرگەنىن بىلگەنمەن, ءتىرى قالۋدىڭ امالىن ويلاپ, تىرپ ەتپەي جاتا بەرگەن. ولار قازىر ءۇيسىز قالعانىن ۋايىمداپ, جاندارىن ولجا ەتۋدە. مىنە, بۇل مەنىڭ بىلەتىندەرىم, ال مۇنداي ەلدى قان قاقساتىپ جۇرگەندەر قانشاما. ەلىمىزدە بيىلعى جىل باسىنان 6 مىڭنان اسا مال ۇرلىعىنا بايلانىس­تى قىلمىس تىركەلگەن. ۇرلانعان مالدىڭ سانى 100 مىڭعا جۋىقتاپ, قىلمىستىڭ وسى ءتۇرى ءورشىپ تۇر. بۇل قۇقىق ورگاندارىنا شاعىمدانعاندارى, وعان «ۇرى ءتۇن اس­قانشا», «باستان قۇلاق ساداعا» دەپ وتىر­عان­داردى قوسىڭىز. «ۇرىسى كۇشتى بولسا, يەسى ولەر» دەگەن, جاقىندا الماتى وبلىسىندا بۇكىل ەلدى دۇرلىكتىرگەن جاعا ۇستايتىن قاندى وقيعا بولعانىن بىلەسىزدەر. قاندىقول قاراق­شى­لار ەلدى ەركىنسىپ, ەسىرىپ باسىنعانى سونشا, بارىمتالاۋدى قويىپ, ايلا اسىرىپ, مالدى يەسىمەن بىرگە الداپ اپارىپ, اعايىندى ۇشەۋىن ءولىم قۇشتىردى. بۇل نە دەگەن سۇمدىق؟!. بۇگىندە اقشانى ادال ەڭبەكپەن ەمەس, ۇرلىق-قارلىقپەن, الىمجەتىكپەن تابۋدى كاسىپ ەتىپ, «بيزنەسكە» اينالدىرعان زامان بولىپ تۇر. بۇلارىڭىز ادامنىڭ اق ادال مالىن عانا ەمەس, جانىن دا توناپ جاتىر. ۇرلىقتىڭ ۇلكەن, كىشىسى بولمايدى. تەك قانا اۋىلداعى مال ۇرلىعى ەمەس, ەلىمىزدە پاتەر, كولىك, قالتا, كوشە ۇرلىعى دا كوبەيىپ كەتتى. ءبىر عانا مىسال, الماتى قالاسىنىڭ مەدەۋ اۋدانىندا جىل باسىنان پاتەر توناۋ ءتورت ەسە ارتىپ, ادام كوپ جينالاتىن كوك بازاردا بيىلدىققا ءبىر جارىم مىڭ ۇرلىق تىركەلگەن. ءىرى ساۋدا ورىندارىندا – 500, 28 پانفيلوۆشىلار پاركىندە 600 ادام ءزابىر كورگەن. جالپى, مەدەۋ اۋدانىندا بۇگىندە اشىلماعان 3 مىڭ قىلمىستىڭ تىركەلۋى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. قىلمىستىق زاڭنامادا ۇرلىق – بوتەن­نىڭ مۇلكىن جاسىرىن الۋ, ال توناۋ – وزگەنىڭ ءمۇل­كىن اشىق ۇرلاۋ, ال قاراق­شىلىقپەن ۇرلاۋ – ۇرلىقتىڭ ەڭ قاۋىپتى نىسانى سانالادى. ول كەزدە كۇش كورسەتۋمەن نەمەسە كۇش قولدانىپ قورقىتۋمەن شابۋىل جاساۋ – ادامنىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاۋىپ توندىرەدى. سوندىقتان قوعامدا قاي ۇرلىق بولسىن وتە قاۋىپتى قىلمىس قاتارىندا. الەمدىك تاجىريبەدە, اسىرەسە, ەلدەگى داعدارىس كەزىندە ۇرلىقتىڭ قاي ءتۇرى دە ءورشيتىنى زاڭدىلىق. ءسويتىپ, ولار جابىرلەنۋشىلەرگە ماتەريالدىق زيان كەلتىرىپ قانا قويماي, ولاردىڭ ءومىرى مەن دەنساۋلىعىنا قاستاندىق ارەكەت جاساۋمەن بايلانىستى بولادى. جاقىندا قىتايدا تۇراتىن قۇدالا­رى­­مىز قوناققا كەلگەندە, الماتى وبلىسى­ن­- ­د­اعى سۇمدىق وقيعانى تەلەارنالاردان كورسەتىپ جاتتى. قىتايدا ۇرلىق جاساعان ادامنىڭ قولىن كەسەدى دەگەن اڭگىمە ەستيتىنبىز. سول كەۋەسەتتىڭ انىعىن ءبىلۋ ءۇشىن سۇراعانىمىزدا, ونداي زاڭنىڭ جوق­تىعىن, بىراق ۇرلىق وتە قاتاڭ جازالاناتى­نىن ايتتى دا, وزدەرى باسىنان وتكىزگەن ءبىر مىسال كەلتىردى. كەشكىسىن جايباراقات وتى­ر­عان وتباسىنا بەتتەرىن پەردەمەن تۇم­شالاپ, سۋىق قارۋ ۇستانعان ۇرىلار كەلىپ, ءۇيدى تىنتىگەندە بار بولعانى ءبىر-ەكى دوللار تابادى. قاراقشىلار وسىنداي جولمەن كوپە-كورىنەۋ بىرنەشە وتباسىنا كىرىپ تىنتكەنمەن, ماردىمدى ەش­تەڭە تاپپاعان. ال ىزىنە تۇسكەن پوليتسيا ۇرى­لاردى ۇستايدى. سوتتا ولارعا اتۋ جازاسى بەرىلىپ, حالىق الدىندا ورىندالادى. ون­­داعى تاعىلعان باستى ايىپ – ادامدى كوپە-كورىنەۋ قورقىتۋ, ۇرەي قۇشاعىندا ۇس­تاۋ ارقىلى پسيحولوگيالىق, مورالدىق جا­عىنان باسىنىپ قورلاۋ. كوردىڭىز بە, قى­تايلىقتار ۇرلىققا قاي جاعىنان كەلىپ وتىر. قازىر ۇرى-قارىلار زار قاقساتقان ەلدىڭ ارەكەتسىز پوليتسيا قىزمەتكەرلەرىنەن كوڭىلى ابدەن قالعان. حالىق اراسىندا پوليتسيا ۇرىمەن جەڭ ۇشىنان جالعاسقان دەگەن كۇمان دا جوق ەمەس. قانشاما ۇرلىق­تىڭ بەتى اشىلماي, ۇرىلار تايراڭداپ ءجۇر. ۇستالعاندارى جەڭىل-جەلپى جازاسىن الىپ, اينالدىرعان ءبىر-ەكى جىلدا بوستاندىققا شىعادى. شىنىندا دا, حالىق نەگە كۇماندانادى؟ پوليتسيا قاي­دا قاراپ وتىر؟ ءبىر جاعىنان ولار ۇرلىق­تى اۋىر قىلمىس دەپ سانامايدى. ال قىل­مىس­تىڭ اتى – قىلمىس. الدە ۇرلىققا قاتىس­تى زاڭىمىز سولقىلداق پا؟ نەگە ۇر­لىقپەن ۇستالىپ, جازاسى دالەلدەنگەن قىل­مىسكەردى اۋىر جازاعا كەسىپ, مال-ءمۇل­كىن تاركىلەپ, بىرەۋدىڭ اق ادال دۇنيەسىن الۋ­دىڭ قانداي ەكەنىن ءوز باستارىنان وتكىز­بەيمىز؟ نەگە ۇرىلاردى حالىقتىڭ الدىنا شىعارىپ سوتتامايمىز؟ ال دامىعان ەلدەردە جالپى ۇرلىقتى پايداسىز, ماعىناسىز تىرلىككە اينالدىرىپ جىبەرگەن. بۇل ناعىز دەموكراتيالىق ەلدىڭ بەت بەينەسىن كورسەتسە كەرەك. ءبىز­دە دە جەكەمەنشىك قۇقىعى زاڭمەن قور­عال­عان. بىراق, قاراپايىم حالىقتىڭ ءومىر بويى تىرنەكتەپ جيناعان دۇنيە-ءمۇل­كىن, مال-جانىن قورعاۋعا كەلگەندە نەگە ءدار­مەن­سىزبىز؟ وسىلاي وڭاي جولمەن ولجا تاۋ­ىپ, بايمىن دەۋشىلەردىڭ جولى بولا بەرە مە؟ شاريعات زاڭى بويىنشا ۇرلىق – اۋىر قىلمىس. بۇل كۇنانى ىستەگەندەرگە بۇل دۇنيە­دە دە, اقىرەتتە دە اۋىر ازاپ بار... گۇلزەينەپ سادىرقىزى, «ەگەمەن قازاقستان»