شۇباتتان شىققان شۋ
قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا تامان ماڭعىستاۋلىقتاردى توسىن حابار توسىلتىپ تاستادى. كوزىن تىرناپ اشقالى شۇباتپەن سۋسىنداپ, تۇيە مالىنىڭ ونىمدەرىن پايدالانىپ كەلە جاتقان جۇرت قاپەلىمدە تۇسىنبەي قالعانىمەن, قازىر ءتيىستى ورىنداردان ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋدى, تەكسەرۋدى سۇراۋدا.
70-ءشى جىلدارى ماڭعىستاۋدىڭ تۇرعىندارى سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىنا بارىپ ەمدەلەدى ەكەن. ءومىرى شارۋاشىلىقپەن تىكەلەي بايلانىسقان, ەت جەپ, شۇبات ءىشىپ شالقىعان ءارى ءتىلىنىڭ شاقپاسى بار ءبىر ازامات اسقازانى اۋىرىپ اتالمىش قالانىڭ اۋرۋحاناسىنا بارىپ ەمدەلەدى. اۋىلىنا قايتاردا دارىگەر «اعا, اسقازانىڭىز اۋىرادى, ەندى ەت جەمەڭىز, ەت جەسەڭىز ولەسىز» دەسە كەرەك, سول كەزدە الگى اعامىز «شىراعىم, ءبىز ەتتى جەمەسەك ولەمىز», دەپتى. ايتقانداي, اۋىلعا كەلگەسىن شۇباتىن شايقاپ ءىشىپ, ەتتى باپتاپ جەپ, ودان كەيىن دە 20-30 جىلداي عۇمىر كەشىپ, قاريا بولىپ ومىردەن وتكەن ەكەن. سول سەكىلدى ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزگەن جانە جاپپاي حالىقتىڭ, كاسىبىنەن ءناسىبىن ايىرعان كاسىپكەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ماسەلە وسى – ءتول تاعامىمىز, ۇلتتىق سۋسىنىمىز شۇباتقا قاتىستى بولىپ تۇر.
تۇيە ءسۇتى زياندى-مىس...
چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ «ارنيكا» ەكولوگيالىق ۇيىمى, قاراعاندى وبلىستىق ەكولوگيالىق مۋزەيى جانە «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى ماڭعىستاۋدا «ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيانى ءوندىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بىرلەسە زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇەۇ جەتەكشىسى كيريلل ءوسيننىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش باعدارلامانىڭ ءبىر باعىتى ەكولوگيانىڭ ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى تاعام وندىرىسىنە, ونىڭ ىشىندە ەت پەن سۇتكە اسەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. زەرتتەۋشىلەر «2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ماڭعىستاۋدىڭ شەتپە, تاۋشىق, جارمىش, باسقۇدىق, اقتاۋ, قىزىلتوبە, قۇرىق, اقشۇقىر اۋىلدارىنان 200-گە تارتا تۇيەدەن سىناما الىپ, چەح رەسپۋبليكاسىنا, قوسىمشا نيدەرلاندتاعى زەرتحانالارعا جىبەرگەندىگىن» ايتادى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى, ەكى زەرتحانادا دا «تۇيە ءسۇتى مەن شۇباتتا مىرىش قۇرامىنىڭ ارتىق ەكەنى, باۋىر مەن رەپرودۋكتيۆتى جۇيەنىڭ زاقىمدانۋىنا سوقتىراتىن ۋىتتى ەلەمەنتتەردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسى بار ەكەندىگى» انىقتالادى.
زەرتتەۋشىلەر «مىرىشپەن قاتار, پوليحلورلانعان ديفەنيلدەر تابىلدى. بۇل ەلەمەنتتەر اعزاعا اسەر ەتىپ, قان ازدىق اۋرۋىنا شالدىقتىرادى جانە ولار كوپ جينالاتىن بولسا, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىقتىرادى», دەپ قورىتادى. وسىلايشا, شەتەلدىك عالىمداردىڭ جەرگىلىكتى تاۋەلسىز ەكولوگتارمەن بىرلەسە شۇباتقا جاساعان زەرتتەۋلەرى ناتيجەسى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى قۇندىلىعىنا ۇركە قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا تەڭدەسى جوق ءارى شيپالى سۋسىن, ءارى قۇنارلى تاعام بولىپ كەلگەن شۇباتقا «قاتەرلى ىسىك شاقىرادى» دەگەن «ايدار تاقتى».
قازىر شۇبات ىشپەسە اشىعىپ ءارى شولىركەپ جۇرەتىن ماڭعىستاۋلىق تۇرعىندار ءارى-ءسارى كۇيدە. اسىرەسە, جۇزدەگەن تۇيە ءوسىرىپ, ولاردىڭ ءونىمىن دۇكەن سورەلەرىنە قويىپ, ءبىرقاتار وندىرىستىك كەن ورىندارىنا كەلىسىممەن جەتكىزىپ وتىراتىن كاسىپكەرلەر الاڭداۋلى. ولار «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ عيماراتىندا وسى ماسەلە بويىنشا جيىلىپ, شۋلى ماسەلەنى ورتاعا سالىپ, ءوز پىكىرلەرىن ايتتى. زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلار تاراپىنان «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇەۇ جەتەكشىسى ك.ءوسيندى شاقىرتىپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى. «سىناما ءبىر مالعا ەكى رەت جۇرگىزىلۋى كەرەك. مىسالى, ءبىر ادامنىڭ قانىن الىپ, وعان ساراپتاما جاساۋ ارقىلى بۇكىل ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ قانى وسىنداي دەۋگە بولمايدى عوي. سول سياقتى, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق اۋماعىندا جايىلعان مالدى ءبىر بولەك, بىلاي مالدى ءبىر بولەك الىپ قاراپ, ەكەۋىنىڭ ساراپتاماسىن سالىستىرمالى تۇردە كورسەتسە, اڭگىمە باسقا. ونىڭ ۇستىنە مالىمەتتە ايتىلعان اقشۇقىر اۋىلىندا نەمەسە باسقۇدىق اۋىلىندا 200 تۇيە دەگەندەرى دە شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى. ۇشىنشىدەن, 2-3 جاسار تۇيەنىڭ ءسۇتى دەگەن نە؟ تۇيە مالى ەكى جاسىندا تايلاق بولماي ما؟ ءالى ەنەسىنىڭ ەمشەگىنىڭ ءىزى ەرنىنەن كەتپەگەن, رەتىن تاپسا باسىن ەنەسىنىڭ باۋىرىنا سالىپ قالىپ, تۇرتىنشەكتەپ ءسۇت ىزدەپ جۇرەتىن بالا جاستاعى تۇيەدەگى, ياعني تايلاقتاعى نەعىلعان ءسۇت؟» دەگەن كاسىپكەرلەر مەن ماماندار, عالىمدار عىلىمي جانە كاسىبي تۇرعىدان ءبىر ەمەس, بىرنەشە سۇراقتى دايىنداپ وتىرعاندىقتارىن العا تارتتى.
ەكولوگيانى سىلتاۋراتىپ, ۇلتتىق تاعامعا تاس اتۋ ەمەس پە؟
«مەن زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا ماڭعىستاۋداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى ايتپاق بولعانمىن. مىسالى, تۇيەلەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى وشاقتارىندا, مۇناي قالدىقتارى, ۋران ءوندىرىسى بولعان جەرلەردە, قوشقار اتا كولى ماڭىندا جايىلىپ جۇرگەندىگىن كورۋگە بولادى. ءبىز وسى جاعدايدى كاسىپكەرلەرگە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جەتكىزگىمىز كەلدى. ال شۇباتتان قاتەرلى ىسىك بولادى دەۋ جۋرناليستەردىڭ بۇرمالاۋى», – دەدى ك.وسين ءوز سوزىندە.
راس, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى دابىل قاعاتىن جاعدايدا. اقتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوشقار اتا ۋلى كولى ءالى حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلەدى. 77 مىڭ شارشى مەتر جەردى الىپ جاتقان اتىشۋلى ۋلى كول كۇنى بۇگىنگە دەيىن قورشاۋسىز. ماماندار وسى ماسەلەگە وراي اتالمىش كولدىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاما قاراۋىندا جاتقاندىعىن, ول دايىن بولعان سوڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس كەتەتىندىگىن, جوبانىڭ قۇنى شامامەن 18,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىندىعىن ايتقان. ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان قوشقار اتا ماسەلەسى ەندى شۇباتتى دا شىلاۋىنا الا كەتىپ تۇر.
بىراق, ەكولوگيانى شۇباتپەن بايلانىستىرماي-اق, ءوز الدىنا اشىق ايتۋ ازدىق ەتە مە نەمەسە تاسادان قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىنا كوز الارتقان پيعىلدار بار ما؟ ءاربىر قالالالارداعى مىڭداعان ءىرىلى-ۇساقتى دۇكەن سورەلەرىنەن جىلتىراق قاپتاعى نە ەكەنى بەلگىسىز تاعامدار مەن قىزىلدى-جاسىلدى سۋسىندار سياقتى دەنساۋلىققا زياندى تاعام تۇرلەرى نەگە زەرتتەۋشىلەردى قىزىقتىرمايدى؟ سانسىز زياندى تاعامداردىڭ اراسىنان اسا پايدالى شۇباتقا اۋىز سالۋدىڭ استارى بار ما؟ ماڭعىستاۋلىقتاردى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى ەمەس, زەرتتەۋگە قاتىستى وسى سۇراقتار مازالاۋدا. «ەشقانداي دا باسقا پيعىل جوق, تاپسىرىس تا ەمەس» دەيدى ك.وسين. داۋ تۋدىرعان ماسەلە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا دا «ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا تۇيە ءسۇتىنىڭ (شۇباتتىڭ) قۇرامىنان تابىلعان لاستاۋشى ۋلى زاتتار» تۋرالى تالقىلاۋ كەڭەسىندە قارالدى. كەڭەسكە ۆەتاريناريا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىرنەشە وكىلدەرىمەن بىرگە, زەرتتەۋشىلەر دە قاتىستى. «ارنيكا» قب-نىڭ مەنەدجەرى م.سكالسكي ءبىز زەرتتەگەن تۇيە ءونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا مىرىش, اۋىر مەتالل جانە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتار تابىلدى. ولار كوبىنە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردان تۇرادى جانە ادامنىڭ اعزاسىنا جينالادى. جالپى, ولاردى وندىرۋگە تىيىم سالىنعان. بىراق تا ولار ءالى دە ەسكى ۇيىمداردا بار. وسىدان سۇراق تۋىندايدى. ولار جانۋارلار اعزاسىندا قايدان پايدا بولادى؟ مۇمكىن ءبىر جەرلەردە ەسكى كوندەنتسەرلەر توگىلگەن شىعار. مەنىڭ قولىمدا حاتتامام بار. سونداي-اق, ءبىز كوڭىل بولەتىن كوپتەگەن پروبلەمالىق ورىنداردى تاۋىپ وتىرمىز. ونىڭ ىشىندە ەسكى ىستەن شىققان زاۋىت قالدىقتارى, نەمەسە, مۇمكىن ولار دالالىق جەرلەردە, قىرلاردا توگىلگەن شىعار. ءبىز جەرگىلىكتى تۇرعىن ەمەسپىز, بۇل ءسۇتتىڭ قۇرامىنداعى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ نورماعا سايكەس قانشا بولاتىنىن بىلمەيمىز. بىراق قازىر اۋىر مەتالدار ءبىز بىلەتىن بارلىق لاستانۋشى زاتتاردىڭ ماڭىزدى پروبلەماسى بولىپ وتىر, دەگەن ول لاستاۋشى زاتتاردى وزدەرى زەرتتەگەن 6 اۋداننان تۇگەلگە دەرلىك تاپتىق دەپ وتىر. «بىراق ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءسۇت قۇرامى ءارتۇرلى. سوسىن ءسۇت قۇرامىن انىقتايتىن قۇرالدا (داتچيكتە) ولاردىڭ قۇرامىنداعى لاستاۋشى زاتتار نورمادان ارتىق. ءبىز بۇل نورمالاردى ەۋرووداق نورمالارىمەن سالىستىردىق. سەبەبى, قازاقستاندا بۇل لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتىك ەسەپتىك نورمالارى جوق ەكەن» دەپ ءتۇسىندىردى تاعى دا.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى ن.دۇيسەبەك: «كەز كەلگەن زەرتتەۋ الدىمەن سول زەرتتەلەتىن ونىمنەن سىناما الۋدان باستالادى. تۇيە ءسۇتىن (شۇباتىن) زەرتتەۋشى بۇل ادامدارعا مەن ءبىراز سۇراقتار قويىپ وتىرمىن, اسىرەسە, ءسۇتتىڭ (شۇباتتىڭ) سىنامالارىن قالاي العاندىعى تۋرالى. وكىنىشكە قاراي, جاۋاپتارى مەنى قاناعاتتاندىرماي وتىر. بىزدە قازىر اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارى ونىمدەرىنەن سىناما الۋ تۋرالى «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭعا سايكەس دايىندالعان ارنايى «ورنى اۋىستىرىلاتىن (تاسىمالداناتىن) وبەكتىلەردىڭ جانە بيولوگيالىق ماتەريالدىڭ سىنامالارىن الۋ تۋرالى» اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بەكىتكەن №7-1/393 (30.04.2015 ج.) قاعيدا بار جانە وعان قوسا «ۆەتەريناريالىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن تاۋارلاردان (ونىمدەردەن) سىناما الۋ تۋرالى» ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى كەڭەسىنىڭ № 94 (09.10.2014 ج.)
شەشىمىمەن بەكىتىلگەن ەرەجە بار. مىنە, وسى قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن تارتىپپەن تۇيە سۇتىنەن (شۇباتتان) سىنامالار الىنۋى ءتيىس. ال زەرتتەۋشى مىنا كىسىلەردىڭ بۇدان حابارى جوق, سىناما الىنعان كەزدە بىرنەشە قۇجاتتار (اكتىلەر, ت.ب.) تولتىرىلۋى ءتيىس, وعان مال يەسى, سىناما العان ادامدار, ۆەتەريناريا ماماندارى, ت.ب. ادامدار قول قويۋلارى كەرەك, ال بۇل شارۋالار جاسالماعان. ياعني, قازىرگى تاڭدا ءسۇتتىڭ (شۇباتتىڭ) كىمنىڭ تۇيەسىنەن, قانداي ءنومىرلى تۇيەدەن الىنعانى بەلگىسىز, ونداي قۇجاتتار جوق. سىناما الۋعا ۆەتەريناريا ماماندارى تارتىلماعان, ءتىپتى ولارعا بۇل تۋرالى وتىنىشتەر دە جاسالماعان. قىسقاسى, بۇل كىسىلەر ۆەتەرينارلىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن ءونىم – تۇيە سۇتىنەن (شۇباتتان) سىناما الۋدان حابارى جوق بولا تۇرا, ءوز بەتتەرىمەن, سۋ قۇياتىن قۇتىعا ء(بىر مارتە عانا قولدانىلاتىن) قۇيىپ العان دا, ونى ودان ءارى زەرتتەۋگە الىپ كەتكەن. ءتىپتى, قازىرگى ءبىر مارتەلىك قۇتىلار جوعارى تەمپەراتۋرادا نەمەسە مۇزداتىلعاندا ىشىنە «قۇيعان ونىمگە ۋلى زاتتار بولەدى. ماعان وسى جەرى ۇناماي وتىر, مۇنى سىناما دەپ اتاۋعا كەلمەيدى, ونىڭ ۇستىنە, شەتەلدىك, بەدەلدى زەرتحانالارعا تاپسىرۋ ءۇشىن سىناما بۇلاي, جابايى تۇردە الىنباۋ كەرەك», دەيدى.
«بىزدە جالپى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ بار ەكەنى راس, ول جاعىنا, زەرتتەۋلەرگە قارسىلىعىم جوق. بىراق سول زەرتتەۋلەر ءوز تارتىبىمەن, ەرەجەسىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مىسالى, ەگەر بۇل كىسىلەر بىزدەردەن ۆەتەريناريا ماماندارىن سۇراسا, ءبىز بەرەتىن ەدىك جانە سول ماماندار بۇل كىسىلەر زەرتتەۋ جۇرگىزگەن جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بارىندە بار. ەگەر سول ماماندار بۇل شاراعا قاتىسقاندا سىنامالار دا دۇرىس الىناتىن ەدى», – دەيدى اشم ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ق.مىرزاتوۆ.
ال زەرتتەۋشىلەر بولسا بارلىق جۇمىستى دۇرىس جۇرگىزگەندەرىن, تۇيە سۇتىنەن قاۋىپتى ەلەمەنتتەردىڭ تابىلعاندىعىن ايتىپ, بىراق ونىڭ قاتەرلى ىسىك شاقىراتىندىعى تۋرالى حاباردى جۋرناليستەردىڭ بۇرمالاۋى دەپ ءتۇسىندىردى. سونىمەن, ماڭعىستاۋدا شۇباتقا قاتىستى تۋىنداعان داۋدىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جوعارى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, تاعامتانۋ اكادەمياسى ارالاسىپ, ماڭعىستاۋ تابيعاتىنا جايىلعان تۇيەلەردىڭ ءسۇت-شۇبات ونىمدەرىندە راسىندا دەنساۋلىققا قاۋىپتى ەلەمەنتتەر بار ما, جوق پا, انىقتاۋى كەرەك. ەگەر بار بولسا, قاي وڭىردە جايىلعان تۇيەلەردە ەكەنى دە ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. جانە, ەڭ باستىسى, «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
قىركۇيەك ايىنىڭ سوڭىنا تامان ماڭعىستاۋلىقتاردى توسىن حابار توسىلتىپ تاستادى. كوزىن تىرناپ اشقالى شۇباتپەن سۋسىنداپ, تۇيە مالىنىڭ ونىمدەرىن پايدالانىپ كەلە جاتقان جۇرت قاپەلىمدە تۇسىنبەي قالعانىمەن, قازىر ءتيىستى ورىنداردان ماسەلەنىڭ ءمان-جايىن انىقتاۋدى, تەكسەرۋدى سۇراۋدا.
70-ءشى جىلدارى ماڭعىستاۋدىڭ تۇرعىندارى سول كەزدەگى گۋرەۆ قالاسىنا بارىپ ەمدەلەدى ەكەن. ءومىرى شارۋاشىلىقپەن تىكەلەي بايلانىسقان, ەت جەپ, شۇبات ءىشىپ شالقىعان ءارى ءتىلىنىڭ شاقپاسى بار ءبىر ازامات اسقازانى اۋىرىپ اتالمىش قالانىڭ اۋرۋحاناسىنا بارىپ ەمدەلەدى. اۋىلىنا قايتاردا دارىگەر «اعا, اسقازانىڭىز اۋىرادى, ەندى ەت جەمەڭىز, ەت جەسەڭىز ولەسىز» دەسە كەرەك, سول كەزدە الگى اعامىز «شىراعىم, ءبىز ەتتى جەمەسەك ولەمىز», دەپتى. ايتقانداي, اۋىلعا كەلگەسىن شۇباتىن شايقاپ ءىشىپ, ەتتى باپتاپ جەپ, ودان كەيىن دە 20-30 جىلداي عۇمىر كەشىپ, قاريا بولىپ ومىردەن وتكەن ەكەن. سول سەكىلدى ماڭعىستاۋ جۇرتشىلىعىن ەلەڭ ەتكىزگەن جانە جاپپاي حالىقتىڭ, كاسىبىنەن ءناسىبىن ايىرعان كاسىپكەرلەردىڭ نارازىلىعىن تۋدىرعان ماسەلە وسى – ءتول تاعامىمىز, ۇلتتىق سۋسىنىمىز شۇباتقا قاتىستى بولىپ تۇر.
تۇيە ءسۇتى زياندى-مىس...
چەح رەسپۋبليكاسىنىڭ «ارنيكا» ەكولوگيالىق ۇيىمى, قاراعاندى وبلىستىق ەكولوگيالىق مۋزەيى جانە «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمى ماڭعىستاۋدا «ەكولوگيالىق تازا تەحنولوگيانى ءوندىرۋ» باعدارلاماسى بويىنشا بىرلەسە زەرتتەۋ جۇرگىزەدى. «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇەۇ جەتەكشىسى كيريلل ءوسيننىڭ ايتۋىنشا, اتالمىش باعدارلامانىڭ ءبىر باعىتى ەكولوگيانىڭ ماڭعىستاۋ وڭىرىندەگى تاعام وندىرىسىنە, ونىڭ ىشىندە ەت پەن سۇتكە اسەرىن زەرتتەۋگە ارنالعان. زەرتتەۋشىلەر «2015-2016 جىلدار ارالىعىندا ماڭعىستاۋدىڭ شەتپە, تاۋشىق, جارمىش, باسقۇدىق, اقتاۋ, قىزىلتوبە, قۇرىق, اقشۇقىر اۋىلدارىنان 200-گە تارتا تۇيەدەن سىناما الىپ, چەح رەسپۋبليكاسىنا, قوسىمشا نيدەرلاندتاعى زەرتحانالارعا جىبەرگەندىگىن» ايتادى. جانە ەڭ ماڭىزدىسى, ەكى زەرتحانادا دا «تۇيە ءسۇتى مەن شۇباتتا مىرىش قۇرامىنىڭ ارتىق ەكەنى, باۋىر مەن رەپرودۋكتيۆتى جۇيەنىڭ زاقىمدانۋىنا سوقتىراتىن ۋىتتى ەلەمەنتتەردىڭ جوعارى كونتسەنتراتسياسى بار ەكەندىگى» انىقتالادى.
زەرتتەۋشىلەر «مىرىشپەن قاتار, پوليحلورلانعان ديفەنيلدەر تابىلدى. بۇل ەلەمەنتتەر اعزاعا اسەر ەتىپ, قان ازدىق اۋرۋىنا شالدىقتىرادى جانە ولار كوپ جينالاتىن بولسا, قاتەرلى ىسىك اۋرۋىنا شالدىقتىرادى», دەپ قورىتادى. وسىلايشا, شەتەلدىك عالىمداردىڭ جەرگىلىكتى تاۋەلسىز ەكولوگتارمەن بىرلەسە شۇباتقا جاساعان زەرتتەۋلەرى ناتيجەسى حالقىمىزدىڭ عاسىرلار بويعى قۇندىلىعىنا ۇركە قاراۋعا ءماجبۇر ەتتى, ۇرپاقتان-ۇرپاققا تەڭدەسى جوق ءارى شيپالى سۋسىن, ءارى قۇنارلى تاعام بولىپ كەلگەن شۇباتقا «قاتەرلى ىسىك شاقىرادى» دەگەن «ايدار تاقتى».
قازىر شۇبات ىشپەسە اشىعىپ ءارى شولىركەپ جۇرەتىن ماڭعىستاۋلىق تۇرعىندار ءارى-ءسارى كۇيدە. اسىرەسە, جۇزدەگەن تۇيە ءوسىرىپ, ولاردىڭ ءونىمىن دۇكەن سورەلەرىنە قويىپ, ءبىرقاتار وندىرىستىك كەن ورىندارىنا كەلىسىممەن جەتكىزىپ وتىراتىن كاسىپكەرلەر الاڭداۋلى. ولار «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ عيماراتىندا وسى ماسەلە بويىنشا جيىلىپ, شۋلى ماسەلەنى ورتاعا سالىپ, ءوز پىكىرلەرىن ايتتى. زەرتتەۋگە قاتىسۋشىلار تاراپىنان «ەكو ماڭعىستاۋ» ۇەۇ جەتەكشىسى ك.ءوسيندى شاقىرتىپ, سۇراقتىڭ استىنا الدى. «سىناما ءبىر مالعا ەكى رەت جۇرگىزىلۋى كەرەك. مىسالى, ءبىر ادامنىڭ قانىن الىپ, وعان ساراپتاما جاساۋ ارقىلى بۇكىل ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ قانى وسىنداي دەۋگە بولمايدى عوي. سول سياقتى, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق اۋماعىندا جايىلعان مالدى ءبىر بولەك, بىلاي مالدى ءبىر بولەك الىپ قاراپ, ەكەۋىنىڭ ساراپتاماسىن سالىستىرمالى تۇردە كورسەتسە, اڭگىمە باسقا. ونىڭ ۇستىنە مالىمەتتە ايتىلعان اقشۇقىر اۋىلىندا نەمەسە باسقۇدىق اۋىلىندا 200 تۇيە دەگەندەرى دە شىندىققا مۇلدەم جاناسپايدى. ۇشىنشىدەن, 2-3 جاسار تۇيەنىڭ ءسۇتى دەگەن نە؟ تۇيە مالى ەكى جاسىندا تايلاق بولماي ما؟ ءالى ەنەسىنىڭ ەمشەگىنىڭ ءىزى ەرنىنەن كەتپەگەن, رەتىن تاپسا باسىن ەنەسىنىڭ باۋىرىنا سالىپ قالىپ, تۇرتىنشەكتەپ ءسۇت ىزدەپ جۇرەتىن بالا جاستاعى تۇيەدەگى, ياعني تايلاقتاعى نەعىلعان ءسۇت؟» دەگەن كاسىپكەرلەر مەن ماماندار, عالىمدار عىلىمي جانە كاسىبي تۇرعىدان ءبىر ەمەس, بىرنەشە سۇراقتى دايىنداپ وتىرعاندىقتارىن العا تارتتى.
ەكولوگيانى سىلتاۋراتىپ, ۇلتتىق تاعامعا تاس اتۋ ەمەس پە؟
«مەن زەرتتەۋ قورىتىندىسىندا ماڭعىستاۋداعى ەكولوگيالىق جاعدايدى ايتپاق بولعانمىن. مىسالى, تۇيەلەردىڭ مۇناي ءوندىرىسى وشاقتارىندا, مۇناي قالدىقتارى, ۋران ءوندىرىسى بولعان جەرلەردە, قوشقار اتا كولى ماڭىندا جايىلىپ جۇرگەندىگىن كورۋگە بولادى. ءبىز وسى جاعدايدى كاسىپكەرلەرگە جانە مەملەكەتتىك ورگاندارعا جەتكىزگىمىز كەلدى. ال شۇباتتان قاتەرلى ىسىك بولادى دەۋ جۋرناليستەردىڭ بۇرمالاۋى», – دەدى ك.وسين ءوز سوزىندە.
راس, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق جاعدايى دابىل قاعاتىن جاعدايدا. اقتاۋ قالاسىنىڭ ىرگەسىندەگى قوشقار اتا ۋلى كولى ءالى حالىقپەن بىرگە جاساپ كەلەدى. 77 مىڭ شارشى مەتر جەردى الىپ جاتقان اتىشۋلى ۋلى كول كۇنى بۇگىنگە دەيىن قورشاۋسىز. ماماندار وسى ماسەلەگە وراي اتالمىش كولدىڭ ماسەلەسىنە قاتىستى جوبالىق سمەتالىق قۇجاتتىڭ مەملەكەتتىك ساراپتاما قاراۋىندا جاتقاندىعىن, ول دايىن بولعان سوڭ رەسپۋبليكالىق بيۋدجەتكە ۇسىنىس كەتەتىندىگىن, جوبانىڭ قۇنى شامامەن 18,5 ملرد تەڭگەنى قۇرايتىندىعىن ايتقان. ماڭعىستاۋ حالقىنىڭ «باس اۋرۋىنا» اينالعان قوشقار اتا ماسەلەسى ەندى شۇباتتى دا شىلاۋىنا الا كەتىپ تۇر.
بىراق, ەكولوگيانى شۇباتپەن بايلانىستىرماي-اق, ءوز الدىنا اشىق ايتۋ ازدىق ەتە مە نەمەسە تاسادان قازاقتىڭ ۇلتتىق تاعامىنا كوز الارتقان پيعىلدار بار ما؟ ءاربىر قالالالارداعى مىڭداعان ءىرىلى-ۇساقتى دۇكەن سورەلەرىنەن جىلتىراق قاپتاعى نە ەكەنى بەلگىسىز تاعامدار مەن قىزىلدى-جاسىلدى سۋسىندار سياقتى دەنساۋلىققا زياندى تاعام تۇرلەرى نەگە زەرتتەۋشىلەردى قىزىقتىرمايدى؟ سانسىز زياندى تاعامداردىڭ اراسىنان اسا پايدالى شۇباتقا اۋىز سالۋدىڭ استارى بار ما؟ ماڭعىستاۋلىقتاردى زەرتتەۋدىڭ ناتيجەسى ەمەس, زەرتتەۋگە قاتىستى وسى سۇراقتار مازالاۋدا. «ەشقانداي دا باسقا پيعىل جوق, تاپسىرىس تا ەمەس» دەيدى ك.وسين. داۋ تۋدىرعان ماسەلە ماڭعىستاۋ وبلىسىنىڭ اۋىل شارۋاشىلىعى باسقارماسىندا دا «ماڭعىستاۋ وبلىسى اۋماعىندا تۇيە ءسۇتىنىڭ (شۇباتتىڭ) قۇرامىنان تابىلعان لاستاۋشى ۋلى زاتتار» تۋرالى تالقىلاۋ كەڭەسىندە قارالدى. كەڭەسكە ۆەتاريناريا, اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىنىڭ بىرنەشە وكىلدەرىمەن بىرگە, زەرتتەۋشىلەر دە قاتىستى. «ارنيكا» قب-نىڭ مەنەدجەرى م.سكالسكي ءبىز زەرتتەگەن تۇيە ءونىمدەرىنىڭ قۇرامىندا مىرىش, اۋىر مەتالل جانە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتار تابىلدى. ولار كوبىنە ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردان تۇرادى جانە ادامنىڭ اعزاسىنا جينالادى. جالپى, ولاردى وندىرۋگە تىيىم سالىنعان. بىراق تا ولار ءالى دە ەسكى ۇيىمداردا بار. وسىدان سۇراق تۋىندايدى. ولار جانۋارلار اعزاسىندا قايدان پايدا بولادى؟ مۇمكىن ءبىر جەرلەردە ەسكى كوندەنتسەرلەر توگىلگەن شىعار. مەنىڭ قولىمدا حاتتامام بار. سونداي-اق, ءبىز كوڭىل بولەتىن كوپتەگەن پروبلەمالىق ورىنداردى تاۋىپ وتىرمىز. ونىڭ ىشىندە ەسكى ىستەن شىققان زاۋىت قالدىقتارى, نەمەسە, مۇمكىن ولار دالالىق جەرلەردە, قىرلاردا توگىلگەن شىعار. ءبىز جەرگىلىكتى تۇرعىن ەمەسپىز, بۇل ءسۇتتىڭ قۇرامىنداعى ورگانيكالىق لاستاۋشى زاتتاردىڭ نورماعا سايكەس قانشا بولاتىنىن بىلمەيمىز. بىراق قازىر اۋىر مەتالدار ءبىز بىلەتىن بارلىق لاستانۋشى زاتتاردىڭ ماڭىزدى پروبلەماسى بولىپ وتىر, دەگەن ول لاستاۋشى زاتتاردى وزدەرى زەرتتەگەن 6 اۋداننان تۇگەلگە دەرلىك تاپتىق دەپ وتىر. «بىراق ولاردىڭ ارقايسىسىنىڭ ءسۇت قۇرامى ءارتۇرلى. سوسىن ءسۇت قۇرامىن انىقتايتىن قۇرالدا (داتچيكتە) ولاردىڭ قۇرامىنداعى لاستاۋشى زاتتار نورمادان ارتىق. ءبىز بۇل نورمالاردى ەۋرووداق نورمالارىمەن سالىستىردىق. سەبەبى, قازاقستاندا بۇل لاستاۋشى زاتتاردىڭ شەكتىك ەسەپتىك نورمالارى جوق ەكەن» دەپ ءتۇسىندىردى تاعى دا.
اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك ءبولىمىنىڭ باسشىسى ن.دۇيسەبەك: «كەز كەلگەن زەرتتەۋ الدىمەن سول زەرتتەلەتىن ونىمنەن سىناما الۋدان باستالادى. تۇيە ءسۇتىن (شۇباتىن) زەرتتەۋشى بۇل ادامدارعا مەن ءبىراز سۇراقتار قويىپ وتىرمىن, اسىرەسە, ءسۇتتىڭ (شۇباتتىڭ) سىنامالارىن قالاي العاندىعى تۋرالى. وكىنىشكە قاراي, جاۋاپتارى مەنى قاناعاتتاندىرماي وتىر. بىزدە قازىر اۋىلشارۋاشىلىق جانۋارلارى ونىمدەرىنەن سىناما الۋ تۋرالى «ۆەتەريناريا تۋرالى» زاڭعا سايكەس دايىندالعان ارنايى «ورنى اۋىستىرىلاتىن (تاسىمالداناتىن) وبەكتىلەردىڭ جانە بيولوگيالىق ماتەريالدىڭ سىنامالارىن الۋ تۋرالى» اۋىل شارۋاشىلىعى ءمينيسترى بەكىتكەن №7-1/393 (30.04.2015 ج.) قاعيدا بار جانە وعان قوسا «ۆەتەريناريالىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن تاۋارلاردان (ونىمدەردەن) سىناما الۋ تۋرالى» ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق كوميسسياسى كەڭەسىنىڭ № 94 (09.10.2014 ج.)
شەشىمىمەن بەكىتىلگەن ەرەجە بار. مىنە, وسى قۇجاتتاردا كورسەتىلگەن تارتىپپەن تۇيە سۇتىنەن (شۇباتتان) سىنامالار الىنۋى ءتيىس. ال زەرتتەۋشى مىنا كىسىلەردىڭ بۇدان حابارى جوق, سىناما الىنعان كەزدە بىرنەشە قۇجاتتار (اكتىلەر, ت.ب.) تولتىرىلۋى ءتيىس, وعان مال يەسى, سىناما العان ادامدار, ۆەتەريناريا ماماندارى, ت.ب. ادامدار قول قويۋلارى كەرەك, ال بۇل شارۋالار جاسالماعان. ياعني, قازىرگى تاڭدا ءسۇتتىڭ (شۇباتتىڭ) كىمنىڭ تۇيەسىنەن, قانداي ءنومىرلى تۇيەدەن الىنعانى بەلگىسىز, ونداي قۇجاتتار جوق. سىناما الۋعا ۆەتەريناريا ماماندارى تارتىلماعان, ءتىپتى ولارعا بۇل تۋرالى وتىنىشتەر دە جاسالماعان. قىسقاسى, بۇل كىسىلەر ۆەتەرينارلىق باقىلاۋعا (قاداعالاۋعا) جاتاتىن ءونىم – تۇيە سۇتىنەن (شۇباتتان) سىناما الۋدان حابارى جوق بولا تۇرا, ءوز بەتتەرىمەن, سۋ قۇياتىن قۇتىعا ء(بىر مارتە عانا قولدانىلاتىن) قۇيىپ العان دا, ونى ودان ءارى زەرتتەۋگە الىپ كەتكەن. ءتىپتى, قازىرگى ءبىر مارتەلىك قۇتىلار جوعارى تەمپەراتۋرادا نەمەسە مۇزداتىلعاندا ىشىنە «قۇيعان ونىمگە ۋلى زاتتار بولەدى. ماعان وسى جەرى ۇناماي وتىر, مۇنى سىناما دەپ اتاۋعا كەلمەيدى, ونىڭ ۇستىنە, شەتەلدىك, بەدەلدى زەرتحانالارعا تاپسىرۋ ءۇشىن سىناما بۇلاي, جابايى تۇردە الىنباۋ كەرەك», دەيدى.
«بىزدە جالپى ەكولوگيالىق ماسەلەنىڭ بار ەكەنى راس, ول جاعىنا, زەرتتەۋلەرگە قارسىلىعىم جوق. بىراق سول زەرتتەۋلەر ءوز تارتىبىمەن, ەرەجەسىمەن ءجۇرۋى ءتيىس. مىسالى, ەگەر بۇل كىسىلەر بىزدەردەن ۆەتەريناريا ماماندارىن سۇراسا, ءبىز بەرەتىن ەدىك جانە سول ماماندار بۇل كىسىلەر زەرتتەۋ جۇرگىزگەن جەرگىلىكتى جەرلەردىڭ بارىندە بار. ەگەر سول ماماندار بۇل شاراعا قاتىسقاندا سىنامالار دا دۇرىس الىناتىن ەدى», – دەيدى اشم ۆەتەريناريالىق باقىلاۋ جانە قاداعالاۋ كوميتەتى ماڭعىستاۋ وبلىستىق اۋماقتىق ينسپەكتسياسىنىڭ باسشىسى ق.مىرزاتوۆ.
ال زەرتتەۋشىلەر بولسا بارلىق جۇمىستى دۇرىس جۇرگىزگەندەرىن, تۇيە سۇتىنەن قاۋىپتى ەلەمەنتتەردىڭ تابىلعاندىعىن ايتىپ, بىراق ونىڭ قاتەرلى ىسىك شاقىراتىندىعى تۋرالى حاباردى جۋرناليستەردىڭ بۇرمالاۋى دەپ ءتۇسىندىردى. سونىمەن, ماڭعىستاۋدا شۇباتقا قاتىستى تۋىنداعان داۋدىڭ اق-قاراسىن انىقتاۋ ءۇشىن ەلىمىزدىڭ جوعارى زەرتتەۋ ينستيتۋتتارى, تاعامتانۋ اكادەمياسى ارالاسىپ, ماڭعىستاۋ تابيعاتىنا جايىلعان تۇيەلەردىڭ ءسۇت-شۇبات ونىمدەرىندە راسىندا دەنساۋلىققا قاۋىپتى ەلەمەنتتەر بار ما, جوق پا, انىقتاۋى كەرەك. ەگەر بار بولسا, قاي وڭىردە جايىلعان تۇيەلەردە ەكەنى دە ناقتى كورسەتىلۋى ءتيىس. جانە, ەڭ باستىسى, «داۋدىڭ باسى – دايرابايدىڭ كوك سيىرى» دەمەكشى, ماڭعىستاۋدىڭ ەكولوگيالىق احۋالىنا نازار اۋدارىلۋى ءتيىس دەپ ەسەپتەيمىز.
گۇلايىم شىنتەمىرقىزى,
«ەگەمەن قازاقستان»
ماڭعىستاۋ وبلىسى
