جۇمىسسىزدىقتى ازايتۋ قادامى

2013 جىلعى 3 شىلدەدەن باس­تاپ كۇشىنە ەنگەن «قازاقستان رەس­پۋبليكاسىندا زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ تۋرالى» زاڭعا سايكەس, ورتالىقتان تولەنەتىن زەينەتاقى تولەمدەرىن تاعايىنداۋ: 2001 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ – ەرلەرگە 63 جاسقا تولعاندا, ايەل­دەرگە 58 جاسقا تولعاندا جۇرگى­زىلەدى. بۇل رەتتە ورتالىقتان تولە­نەتىن زەي­نەت­­اقى تولەمدەرىن ايەل­دەرگە تاعاي­ىنداۋ 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باستاپ 6 ايعا وسەدى, ياعني 58,5 جاس­قا تولعاندا, 2027 جىلعى 1 قاڭتار­دان باستاپ 63 جاسقا تول­عاندا جۇرگى­زىلەدى. زەينەتاقى جا­سى­­نىڭ ءوسۋى 1 قاڭتار 1960 جىلى تۋعان ايەلدەردى قامتيدى, ال 63 جاستا 1 قاڭتار 1964 جىلدان باس­تاپ تۋعان ايەلدەر زەينەتكەرلىككە شىعا­دى. قازىرگى تاڭدا مەملەكەت باسشى­سىنىڭ زەينەتاقى رەفورماسى ماسەلەسى بويىنشا 2013 جىلعى 7 ماۋسىمداعى تاپسىرماسىن ورىنداۋ ماقساتىندا زەينەتاقى جۇيەسىن كەزەڭ-كەزەڭىمەن جاڭعىرتۋ جۇمىسى جۇرگىزىلۋدە. جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزگى ماقساتى – ىنتىماقتى زەينەتاقى جۇيەسىنىڭ «اياقتالۋى» جانە سول سەبەپ­تى ىنتىماقتى زەينەتاقى ءمول­­شەر­لەرىنىڭ تومەن بولۋىنا باي­لا­نىستى. بۇل 1998 جىلعى 1 قاڭ­تار­عا دەيىنگى ەڭبەك ءوتىلىنىڭ ازايۋى­­نا بايلانىستى, سەبەبى, زەي­نەت­كەر­لىككە جاس ۇرپاق شىعىپ كەلەدى. وسىعان بايلانىستى, جاڭعىر­تۋدىڭ مىندەتتەرىنە قولدانىستاعى زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋدىڭ كوپ دەڭگەيلى ۇلگىسىن ساقتاپ قالۋ, سونىڭ ىشىندە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ ءرولىن كۇشەيتۋدى قامتاماسىز ەتۋ جانە زەينەتكەرلىك جاستاعى تابىس كوزىن ءارتاراپتاندىرۋ جاتادى. نەگىزگى وزگە­رىستەرىنىڭ ءبىرى بۇگىنگى كۇنى بار­لىعىنا بىردەي ەڭبەك ءوتى­لىنە جانە تابىسىنا قارا­­ماستان تاعاي­ىن­دالاتىن بازا­لىق زەينەتاقى­نىڭ تاعايىنداۋ ولشە­مىن ەنگىزۋ. 2018 جىلعى 1 شىلدەدەن باستاپ بازالىق زەينەتاقى جالپى بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاستا تولعان كەزدە عانا (58-63/63 جاستا) زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ وتىلىنە بايلانىستى تاعايىندالاتىن بولادى. بۇل رەتتە, زەينەتاقى جۇيەسىنە قاتىسۋ ءوتىلى 10 جىل جانە ودان كەم نەمەسە جوق بولعان جاعدايدا, ونىڭ مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنىڭ 50 پايىزى مولشەرىندە بەلگىلەنەدى. 10 جىلدان اسقاننان كەيىن ءاربىر جىلعا ونىڭ مولشەرى 2 پايىزعا ۇلعايادى, ال قاتىسۋ ءوتىلى 35 جىل جانە ودان كوپ بولسا, ول كۇنكورىس دەڭگەيىنە تەڭ بولادى. ۇسىنىلىپ وتىرعان وزگەرىستەر ءبىر جاعىنان ەڭبەك ءوتىلى كوپ بولسا دا, زەينەتكە شىققان كەزدە تابىستارى تۋرالى مالىمەتتەردىڭ بولماۋى­نا بايلانىستى تومەن ءمول­شەردە زەينەتاقى الاتىن زەي­نەت­كەرلەر ءۇشىن الەۋمەتتىك ادىلەتتى­لىكتى قالپىنا كەلتىرۋگە, ەكىنشى جا­عىنان قازىرگى جانە بولاشاق ۇر­پاقتاردى ەڭبەككە ىنتاسىن كۇشەي­تۋگە جانە ەڭبەك قاتىناس­تارىن زاڭداستىرۋعا باعىتتالعان. بۇل ءتاسىل الەۋمەتتىك ادىلدىكتى بەلگى­لەيدى, ادام كوپ جۇمىس جاساسا, وندا زەينەتاقىسى دا كوپ بولادى. بۇل قازىرگى جانە بولاشاق زەينەتكەرلەر ءۇشىن قولدانىلادى. 2018 جىلعى 1 قاڭتاردان باس­تاپ زەينەتاقىمەن قامسىزداندىرۋ جۇيەسىنىڭ شارتتى-جيناقتاۋشى قۇرامداۋىشى ەنگىزىلەدى. قازىرگى جۇمىسشىلاردىڭ ەڭبەكاقىسىنان ۇستاپ قالاتىن 10 پايىز مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارىنا قوسىمشا جۇمىس بەرۋشى ءوز قاراجاتى ەسە­بىنەن 5 پايىز زەينەتاقى جارنالارىن اۋداراتىن بولادى. شارتتى-جيناقتاۋشى جۇيە­سى­نەن زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋ ءۇشىن ەڭ تومەنگى قاتىسۋ ءوتىلى قاراس­تىرىلعان (60 اي). وسىعان بايلانىستى, زەينەتاقى تولەمدەرىن الۋ قۇقىعىن 5 جىلدان كەيىن يەلەنەدى. 2023 جىلدان باستاپ جارنالارى اۋدارىلعان جانە بەلگىلەنگەن زەينەتكەرلىك جاسقا تولعان (58-63/63) ادامدار ءۇشىن وسى جارنالارى ەسەبىنەن, سونداي-اق مۇگەدەكتىگى مەرزىمسىز بولىپ بەلگىلەنگەن بارلىق I جانە II توپ مۇگەدەكتەرىنە  زەينەتاقى تولەمدەرى جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. اتاپ كەتەتىن ماڭىزدى جايت, وسى تولەمدەر ءومىر بويى اي سايىنعى تولەم رەتىندە جۇزەگە اسىرىلادى. جىل سايىن زەينەتاقىنىڭ مولشەرى بجزق قارجىلىق مۇمكىندىكتەرىنە جانە دەموگرافيالىق كورسەتكىشتەرىنە بايلانىستى يندەكستەلەدى. بۇل رەتتە, زاڭنامادا زەينەت­اقى­نىڭ ەڭ جوعارى مولشەرى ەڭ تومەنگى كۇنكورىس دەڭگەيىنەن 2 ەسە­دەن اسپايتىنى ايقىندالعان. جي­ناقتاۋشى زەينەتاقى جۇيەسىنەن ايىرماشىلىعى جۇمىس بەرۋشىنىڭ مىندەتتى زەينەتاقى جارنالارى ەسەبىنەن شارتتى-جيناقتاۋشى قۇرام­داۋشىنىڭ زەينەتاقى تولەم­دەرى مۇراعا قالدىرىلمايتىنىن (سەبەبى, جۇمىسشىنىڭ مەنشىگى بولىپ تابىلمايدى) ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت. باعدارلامانىڭ ماقساتى – حالىقتىڭ جۇمىسپەن قامتىلۋ دەڭگەيىن كوتەرۋ, حالىقتىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋعا جاردەمدەسۋ, جۇمىسسىزدىق دەڭگەيىن قىسقارتۋ. الىمقۇل تۇرىسوۆ, ەڭبەك, الەۋمەتتىك قورعاۋ جانە كوشى-قون كوميتەتىنىڭ جامبىل وبلىسى بويىنشا دەپارتامەنتىنىڭ باسشىسى