ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
كەز كەلگەن ەلدىڭ اقشاسى – ونىڭ تۇجىرىمدى ءارى شىنايى شەجىرەسى. استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۇراجايدا وتكەن «تەڭگە – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۆاليۋتاسى» اتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ كورمەدە ۇسىنىلعان تەڭگەلەرىن وسىنداي تۇرعىدان قارادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ كورمەسى مەن كونفەرەنتسياسى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلدى. كونفەرەنتسياعا 280-گە جۋىق ادام قاتىستى, ولاردىڭ ىشىندە قوعام قايراتكەرلەرى, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, اقشا بەلگىلەرىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ, حالىقارالىق بانكنوت قوعامىنىڭ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, نۋميزماتتار قاتىستى.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن پايدا بولۋىنا قاراماستان, ول قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالۋدا. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتەن باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتانى قالىپتاستىرۋ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە عانا بولدى جانە ۇلتتىق بانك ءوتكىزگەن كونفەرەنتسيا قۇرامداس بولىگى تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جانە مەنشىكتى ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بولىپ تابىلاتىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا جاڭادان ورالۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەڭەس رۋبلدەرىن قازاقستان تەڭگەسىنە ايىرباستاۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالعانىن جانە 1993 جىلعى 20 قاراشادا ساعات 20.00-دا اياقتالعانىن ەسكە سالايىق. بۇعان قيىن ەكونوميكالىق جاعدايلاردا ورىن العان كۇردەلى جۇمىس باستاۋ بولدى. تەڭگەنى ايىرباستاۋ دا, ونىڭ تاريحى دا تابىستى رەتىندە تانىلىپ وتىر. كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار دا ونىڭ نەگىزگى ماقساتى رەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ اجىراماس بەلگىسى رەتىندە تەڭگەنىڭ تاريحى, ءمانى مەن ءرولى تۋرالى حاباردار بولۋىن ارتتىرۋدى اتاپ ءوتتى.
– تەڭگە – قازاقستان 1991 جىلعى جەلتوقساندا يە بولعان مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىشانى. ورنىقتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ نارىقتىق قاتىناستارىنىڭ جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى دامۋىنىڭ نەگىزگى ولشەم-شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, – دەپ اتاپ ءوتتى وسى كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە ءسوز سويلەگەن كەزدە ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆا. – قازاقستاندا مەنشىكتى ۆاليۋتا پايدا بولعاننان باستاپ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان تالاي سىن-قاتەردەن ءوتتى, ولاردان ءبىز بارىنشا كۇش-جىگەر جيناپ, تاجىريبە الدىق. ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, ونىمەن ەسەپتەسەدى. تاياۋدا قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ بەيبىت سۇيگىش سىندارلى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى يە بولىپ وتىرعان ابىرويىمىزدىڭ بەلگىسى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتارلىقتاي قىزىقتى بايانداما, حابار, اقپارات ءمالىم بولدى. ساراپشىلار تاجىريبە الماسىپ, تىڭ ماسەلەلەر تالقىلاۋعا ءتۇستى. سپيكەرلەردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اقشا ءوندىرىسى سالاسىنداعى ناعىز حاس شەبەرلەر بولدى. سەسسيالاردا DeLaRue, SICPA SA, KBA-NotaSys, LandQart AG, Crane Currency, Giesecke&Devrient, Oberthur Fiduciaire سياقتى الەمدىك ايگىلى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى ءسوز سويلەدى. ولار اقشا بەلگىلەرىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى سوڭعى ۇردىستەر, بانكنوتتار ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن ەندىرۋ جانە ولاردىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرى تۋرالى, بانكنوت ءوندىرۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەر فاكتورلارى جانە كوپتەگەن باسقا دا ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ بەردى.
– اقشانىڭ بارىنە بەلگىلى ەكونوميكالىق فۋنكتسياسىن قوسپاعاندا, قوعام ءۇشىن ەلەۋسىز, بىراق وتە قاجەتتى بولىگى بار. بۇل –
اقشانىڭ سالا ءارى ءىرى يندۋستريا رەتىندەگى ورنى, سەبەبى اقشانىڭ قولما-قول اينالىسى – ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن جۇيە, وتە قىزىقتى جانە كۇردەلى ۇدەرىس, –
دەدى دينا عاليەۆا. – ءبىز اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋ جانە وڭدەۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن كوشباسشىلارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتىق. ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرلەرى, سونداي-اق بانكنوت فابريكاسىنىڭ جانە قازاقستان تەڭگە سارايىنىڭ ماماندارى ەڭ جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرەگەي تاجىريبە جانە تەحنولوگيالىق بازا جيناقتادى. ماماندارىمىزدىڭ ەڭبەگى ساراپشىلاردىڭ بانكنوتتتار مەن مونەتالاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ءبىزدىڭ بانكنوتتار مەن مونەتالاردى وندىرۋدەگى جوعارى دەڭگەيىمىز شەت مەملەكەتتەردەن ولاردىڭ اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋعا كەلىپ تۇسەتىن تاپسىرىستارىمەن راستالادى. جيناقتالعان الەۋەتتى ساقتاپ, دامىتۋ ءۇشىن ءبىز بۇدان ءارى اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋ سالاسىنداعى ازىرلەمەلەردى جوسپارلى تۇردە جانە تۇراقتى نەگىزدە جەتىلدىرە بەرەمىز.
بۇگىنگى كۇنى تەڭگەنىڭ بىرىڭعاي قاتارى, ورتاق تۇجىرىمداماسى مەن ديزاينى بار, وعان كوركەمدىك, سول سياقتى تەحنولوگيالىق سيپاتتاعى ۇعىمدار جاتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا تەڭگە بانكنوتتارى مەن مونەتالارى ءتۇرلى حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ جۇلدەگەرلەرى جانە جەڭىمپازدارى اتاندى. وسىنداي فورۋمدارعا قىزىعۋشىلىقپەن قاتىساتىن, سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرلەرىمەن, تەحنولوگتارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ماماندار قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنىڭ جۇمىسىن, ولاردىڭ جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىسىن, اقشا بەلگىلەرىن قورعاۋ بويىنشا ۇزدىكسىز ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى.
– ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىز ەگەمەندىك الىپ, پرەزيدەنتتەرىڭىز بانكنوت فابريكاسىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعان كەزدە باستالدى, – دەپ ەسكە ءتۇسىرەدى 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى وقيعالاردى Sicpa SA كومپانياسىنىڭ وكىلى رۋدولف لەحوتتسكي. – مەن بۇل جەردە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ بولدىم – فابريكانى سالعان كەزدە دە, وعان ماشينالار ساتىپ العاندا دا جۇمىس ىستەدىم. اقشانى باسىپ شىعارۋ باستالعان كەزدە بارلىعى جىلدام, ءتىپتى وتە جىلدام بولدى! ءبىز بوياۋدىڭ ءوزىن ۇشاقپەن جەتكىزدىك. جوسپاردى ورىنداۋ قاجەت بولدى! ءبىز وسىنىڭ ءبارىن ىسكە اسىردىق. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز ماشينادان بانكنوتتار باسىلعان العاشقى بۋمانى العان كۇنى مەن فابريكادا بولدىم!
بانكنوت فابريكاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن باعالاي وتىرىپ, ساراپشى بۇل كاسىپورىنداعى تەحنولوگيانىڭ امەريكاداعى, گەرمانياداعى, شۆەيتسارياداعى وندىرىستە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالارعا ۇقساس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان اقشا بەلگىلەرىن قورعاۋدىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىن قولدانۋداعى, سىناقتان وتكىزۋدەگى ۇمتىلىسىندا كوپتەگەن ايگىلى بانكنوتتاردان اسىپ تۇسەدى. ول قازاقستاندىق بانكنوت جاساۋ ماماندارىنىڭ بارىنە بەلگىلى Spark بوياۋىن الەمدە العاش رەت قولدانعانىن ەسكە ءتۇسىردى.
– سىزدەر الەمنىڭ كەز كەلگەن اقشاسىن باسىپ شىعارا الاسىزدار, – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى. – سىزدەردە تەحنولوگيالار, ماتەريالدار جانە ءبىز جاساعان سوڭعى ۇلگىدەگى بوياۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى بار.
2013 جىلعى مامىردا IBNS قازاقستاننىڭ نومينالى 5 000 تەڭگەلىك, Spark بەلگىسى قولدانىلىپ شىعارىلعان بانكنوتىن بۇكىل الەم بويىنشا شىعارىلعان جۇزدەگەن بانكنوتتىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىك بانكنوت رەتىندە تانىدى.
ارىپتەسىمەن KBA-Notasys-ءتىڭ ساتۋ جونىندەگى مەنەدجەرى ميحايل پولۋيانوۆ تا كەلىسەدى. بۇل كومپانيا بانكنوت فابريكاسى قۇرىلعان كەزدەن بەرى ۇلتتىق بانكپەن دە ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋدە.
– ءبىز جابدىقتى جان-جاقتى ناقتىلاۋدى, ماشينالارعا عانا ەمەس, بارلىق نەگىزگى وندىرىستىك ۇدەرىستەرگە بارلىق سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدى قوسا العاندا, عيماراتتى تاڭداۋدان, بانكنوتتاردىڭ ديزاينىن ايقىنداۋدان باستاپ ىنتىماقتاسىپ كەلەمىز, – دەدى ميحايل پولۋياكوۆ. – ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالارىمىز – جاڭا تەحنولوگيالار مەن قورعانىش ەلەمەنتتەرى. ۇلتتىق بانك پەن بانكنوت فابريكاسى زاماناۋي جابدىقپەن جابدىقتالعاندىقتان, ءبىزدىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىمىز وڭاي ەنگىزىلىپ, بانكنوت فابريكاسىندا جاسالۋى مۇمكىن.
ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرى مەڭدىباي ءالين كورمەدە وتاندىق اقشانى ماقتانىشپەن كورسەتتى, ولاردىڭ كوبى حالىقارالىق كورمەلەردە ەڭ ۇزدىكتەر قاتارىندا تانىلعان. ماسەلەن, العاشقى ناگرادانى ۇلتتىق بانككە 2006 جىلعى ۇلگىدەگى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوت اكەلدى. ول Currency Conference 2007 حالىقارالىق ۆاليۋتا كونفەرەنتسياسىندا «ەڭ ۇزدىك جاڭا بانكنوت» نوميناتسياسىندا جەڭىسكە جەتتى. 2012 جىلعى ساۋىردە حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعىنىڭ (IBNS) كونكۋرسىندا قر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ نومينالى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتى
ەڭ ۇزدىك بولىپ تانىلدى. سودان سوڭ «كۇلتەگىن» تۇركى جازبا ەسكەرتكىشىنە ارنالعان نومينالى 1 000 تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوت ءوز ناگراداسىن الدى. 2014 جىلعى مامىردا ونى حالىقارالىق بانكنوت
قوعامداستىعى «2013 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» نوميناتسياسىندا اتاپ ءوتتى.
2015 جىلعى 1 جەلتوقساندا اينالىسقا شىققان نومينالى 20 000 تەڭگەلىك بانكنوت تا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ريزاشىلىعىن العان بولاتىن. 2016 جىلعى ناۋرىزدا High Security Printing Europe (بۋحارەست) كونفەرەنتسياسىندا بانكنوت 2015 جىلعى ەڭ ۇزدىك وڭىرلىك بانكنوت بولىپ تانىلدى. ال 2016 جىلعى مامىردا ۆاشينگتون قالاسىندا (اقش) وتكەن Banknote-2016 حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا ول «ۆاليۋتا يندۋسترياسىنداعى ەڭ ۇزدىك تەحنيكالىق جەتىستىكتەر» (IACA Excellence in Currency Awards) نوميناتسياسىندا اقتىق سىنعا شىققان ءۇش بانكنوتتىڭ قاتارىنا ەندى. بۇگىنگى كۇندەرى قازاقستاندىق بانكنوتتاردى حالىقارالىق ساراپشىلار الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قورعالعان بانكنوتتار رەتىندە باعالاۋدا.
– ەگەر سىزدەردە بانكنوتتاردىڭ جاڭا ديزاينى بولىپ, ءبىزدىڭ كومەگىمىز قاجەت بولسا, ءبىز سىزدەرمەن تاعى دا بىرگە جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز, – دەيدى «Oberthur Fiduciaire» كومپانياسىنىڭ وڭىرلىك مەنەدجەرى ۋيلل ستامپەر. – تەڭگەنىڭ جاڭا سەرياسىن جاساۋ كەزىندە ءبىز سىزدەرگە كونسۋلتانت رەتىندە كومەك بەرە الامىز. ۇلتتىق بانك – ادەتتەگى ورتالىق بانك ەمەس. ادەتتە ورتالىق بانكتەر كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى, تاۋەكەلگە بارا بەرمەيدى. بىراق ۇلتتىق بانك – ەرەكشە بانك. سىزدەر الەمدە ءبىرىنشى بولىپ جاڭا تەحنولوگيانى, جاڭا ەلەمەنتتەردى پايدالانىپ كورۋگە دايىنسىزدار. سوندىقتان دا سىزدەردىڭ بانكنوتتارىڭىز – ەڭ الدىڭعى قاتارلى بانكنوتتار. بۇل – سىزدەردىڭ ۇلتتىق بانكتەرىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگى.
«De La Rue» كومپانياسىنىڭ ساتۋ جونىندەگى وڭىرلىك ديرەكتورى دەميان كۆياتكوۆسكي دە قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالارعا بەت بۇرعانىن اتاپ وتەدى.
– قازاقستان – تەحنولوگيالاردى قابىلداۋ جونىندە ارقاشان جەتەكشى ورىندا, – دەيدى ساراپشى. – بۇل سىزدەردىڭ اقشا قاتارىڭىزدان دا كورىنىپ تۇر. ماسەلەن, ەگەر ءبىرىنشى سەريا ءداستۇرلى, اعىلشىن اقشاسىنا ۇقساس بولسا, قازىر تەڭگە اشىق, قازاقستان مەن قازاقتاردىڭ مىنەزىن كورسەتەدى. ولاردى وسىلاي ەتىپ ادەمىلىك ءۇشىن عانا ەمەس, قورعاۋ ءۇشىن, تولەم قۇرالى حالىق ءۇشىن سەنىمدى بولۋ ءۇشىن جاسايدى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز ەكى جاقتى دا بايىتۋعا باعىتتالعان. ءبىزدىڭ كومپانيامىز تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قالاۋىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. ال ولار ءبىزدى جاقسى ىسكە ىنتالاندىرادى. بولاشاقتا جاڭا ديزايندار مەن ەلەمەنتتەر بولادى دەپ ويلايمىز. ارىپتەستىگىمىزدى جالعاستىرامىز دەپ سەنەمىز. قازىر ءبىز قازاقستاننىڭ بانكنوت فابريكاسىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدەمىز, فابريكا ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىز بويىنشا ءۇشىنشى ەلدەر ءۇشىن اقشا باسىپ شىعارۋدا, سەبەبى سىزدەردىڭ بانكنوتتارىڭىز وتە ساپالى, وتە كۇردەلى جانە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بانكنوتتار دەڭگەيىندە.
قازاقستاندىق مونەتالار دا تۋرا ماعىناسىندا الەمدى جاۋلاپ الدى. ولار كوللەكتسيونەرلەردى جاڭاشىلدىعىمەن, ەتنوستىق ەرەكشەلىگىمەن جانە زاماناۋي دەڭگەيدە ورىندالۋىمەن تاڭعالدىرىپ, نۋميزماتتار قوعامداستىعىنا ەنىپ كەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرى ۆيكتور يۆجەنكو قازاقستاندىق مونەتالاردى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى نىشاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ سانايدى.
ۇلتتىق بانك مونەتا ءونىمىنىڭ ءۇش ءتۇرىن: اينالىستاعى, ينۆەستيتسيالىق جانە كوللەكتسيالىق مونەتالاردى شىعارادى.
اينالىستاعى مونەتالار – كۇندەلىكتى ومىردە پايدالاناتىن مونەتالارىمىز. كوللەكتسيالىق مونەتالار – ارنايى سوعىلعان, دايىنداۋ كەزىندە وسى مونەتالارعا ەرەكشە قاسيەت بەرەتىن, كوللەكتسيالاۋ ءۇشىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن, كۇردەلى سوعۋ تەحنولوگياسى مەن كوركەمدىك رەسىمدەۋ ادىستەرى قولدانىلاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ مەرەيتويلىق, ەسكەرتكىش جانە وزگە مونەتالارى.
ينۆەستيتسيالىق مونەتالار – باعالى مەتالداردان جاسالاتىن جانە ينۆەستيتسيالاۋ ءارى جيناقتاۋ وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن مونەتالار. التىن ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردىڭ «جىبەك جولى» دەپ اتالاتىن العاشقى سەرياسى 1996 جىلى اقپاندا اۆستريا مونەتا سارايىندا دايىندالعان بولاتىن.
بۇگىنگى كۇنى مونەتالاردىڭ التىننان 49 ءتۇرى, كۇمىستەن 187 ءتۇرى, نەيزيلبەر قوسپاسىنان 102 ءتۇرى جانە نەيزيلبەر قوسپاسى مەن نيبراسس قوسپاسىنان 5 بيكولورلى ءتۇرى شىعارىلدى. كوللەكتسيالىق مونەتالاردى ۇلتتىق بانك 1995 جىلدان بەرى شىعارىپ كەلەدى. قازاقستاندىق مونەتالار «Vicenza Numismatica» (يتاليا), «مونەتا جۇلدىزدارى» (رەسەي), «Krause Publications» (گەرمانيا), مونەتا سارايلارى ديرەكتورلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى (اۆستراليا, مەكسيكا) سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق كونكۋرستاردا 20 اتالىم بويىنشا ناگرادا الدى.
قارجى جۇيەسى – ءتىرى ورگانيزم. ونىڭ ءاربىر دامۋ كەزەڭىنىڭ ءوز قيىندىقتارى بولادى. ولاردان اينالىپ وتە المايسىڭ. ورنىقتىلىق قيىندىقتىڭ بولۋىمەن, جۇيەنىڭ سەنىمدىلىگىمەن ەمەس, ۇكىمەتتىڭ, قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ, تاۋەكەلدەردى ەڭسەرۋ, سالدارلاردى بارىنشا ازايتۋ قابىلەتىمەن ولشەنەدى.
بۇل جاعىنان العاندا قازاقستان تاريحىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا تاريحىنىڭ 23 جىلدىعى وسىنداي ورنىقتىلىقتىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
دينارا يۋسۋپوۆا
ۇلتتىق بانك حابارلايدى, تۇسىنىكتەمە بەرەدى, تۇسىندىرەدى
كەز كەلگەن ەلدىڭ اقشاسى – ونىڭ تۇجىرىمدى ءارى شىنايى شەجىرەسى. استانا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۇراجايدا وتكەن «تەڭگە – تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ ۆاليۋتاسى» اتتى كونفەرەنتسياعا قاتىسۋشىلار قازاقستاننىڭ كورمەدە ۇسىنىلعان تەڭگەلەرىن وسىنداي تۇرعىدان قارادى.
ۇلتتىق بانكتىڭ كورمەسى مەن كونفەرەنتسياسى قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ 25 جىلدىعى قارساڭىندا وتكىزىلدى. كونفەرەنتسياعا 280-گە جۋىق ادام قاتىستى, ولاردىڭ ىشىندە قوعام قايراتكەرلەرى, وتاندىق جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ, اقشا بەلگىلەرىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى شەتەلدىك كومپانيالاردىڭ, حالىقارالىق بانكنوت قوعامىنىڭ, قارجى ۇيىمدارىنىڭ وكىلدەرى, نۋميزماتتار قاتىستى.
ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىن پايدا بولۋىنا قاراماستان, ول قازاقستان تاريحىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ قالۋدا. تاۋەلسىزدىك جاريالانعان ساتتەن باستاپ ۇلتتىق ۆاليۋتانى قالىپتاستىرۋ ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندە عانا بولدى جانە ۇلتتىق بانك ءوتكىزگەن كونفەرەنتسيا قۇرامداس بولىگى تاۋەلسىز ەكونوميكالىق ساياساتتى جۇرگىزۋ جانە مەنشىكتى ۇلتتىق ۆاليۋتاسى بولىپ تابىلاتىن ەل تاۋەلسىزدىگىنىڭ قالىپتاسۋ تاريحىنا جاڭادان ورالۋعا مۇمكىندىك بەردى. كەڭەس رۋبلدەرىن قازاقستان تەڭگەسىنە ايىرباستاۋ 1993 جىلعى 15 قاراشادا ساعات 8.00-دە باستالعانىن جانە 1993 جىلعى 20 قاراشادا ساعات 20.00-دا اياقتالعانىن ەسكە سالايىق. بۇعان قيىن ەكونوميكالىق جاعدايلاردا ورىن العان كۇردەلى جۇمىس باستاۋ بولدى. تەڭگەنى ايىرباستاۋ دا, ونىڭ تاريحى دا تابىستى رەتىندە تانىلىپ وتىر. كونفەرەنتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار دا ونىڭ نەگىزگى ماقساتى رەتىندە جۇرتشىلىقتىڭ قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ اجىراماس بەلگىسى رەتىندە تەڭگەنىڭ تاريحى, ءمانى مەن ءرولى تۋرالى حاباردار بولۋىن ارتتىرۋدى اتاپ ءوتتى.
– تەڭگە – قازاقستان 1991 جىلعى جەلتوقساندا يە بولعان مەملەكەتىمىز تاۋەلسىزدىگىنىڭ نىشانى. ورنىقتى ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ بولۋى كەز كەلگەن ەلدىڭ نارىقتىق قاتىناستارىنىڭ جانە ەكونوميكالىق تاۋەلسىزدىگى دامۋىنىڭ نەگىزگى ولشەم-شارتتارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى, – دەپ اتاپ ءوتتى وسى كونفەرەنتسيا شەڭبەرىندە ءسوز سويلەگەن كەزدە ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى دينا عاليەۆا. – قازاقستاندا مەنشىكتى ۆاليۋتا پايدا بولعاننان باستاپ تاريحتىڭ جاڭا كەزەڭى باستالدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستان تالاي سىن-قاتەردەن ءوتتى, ولاردان ءبىز بارىنشا كۇش-جىگەر جيناپ, تاجىريبە الدىق. ناتيجەسىندە بۇگىنگى كۇنى قازاقستان حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تەڭ قۇقىلى مۇشەسى بولىپ تابىلادى, ونىڭ پىكىرىنە قۇلاق اسىپ, ونىمەن ەسەپتەسەدى. تاياۋدا قازاقستان بۇۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى بولىپ سايلاندى. بۇل ەلىمىزدىڭ بەيبىت سۇيگىش سىندارلى سىرتقى جانە ىشكى ساياساتى يە بولىپ وتىرعان ابىرويىمىزدىڭ بەلگىسى.
كونفەرەنتسيا بارىسىندا ايتارلىقتاي قىزىقتى بايانداما, حابار, اقپارات ءمالىم بولدى. ساراپشىلار تاجىريبە الماسىپ, تىڭ ماسەلەلەر تالقىلاۋعا ءتۇستى. سپيكەرلەردىڭ قاتارىندا حالىقارالىق دەڭگەيدەگى اقشا ءوندىرىسى سالاسىنداعى ناعىز حاس شەبەرلەر بولدى. سەسسيالاردا DeLaRue, SICPA SA, KBA-NotaSys, LandQart AG, Crane Currency, Giesecke&Devrient, Oberthur Fiduciaire سياقتى الەمدىك ايگىلى كومپانيالاردىڭ وكىلدەرى ءسوز سويلەدى. ولار اقشا بەلگىلەرىن ءوندىرۋ سالاسىنداعى سوڭعى ۇردىستەر, بانكنوتتار ءوندىرىسىنىڭ يننوۆاتسيالىق تەحنولوگيالارىن ەندىرۋ جانە ولاردىڭ قورعانىش ەلەمەنتتەرى تۋرالى, بانكنوت ءوندىرۋ سالاسىنداعى وزگەرىستەر فاكتورلارى جانە كوپتەگەن باسقا دا ماسەلەلەر تۋرالى ايتىپ بەردى.
– اقشانىڭ بارىنە بەلگىلى ەكونوميكالىق فۋنكتسياسىن قوسپاعاندا, قوعام ءۇشىن ەلەۋسىز, بىراق وتە قاجەتتى بولىگى بار. بۇل –
اقشانىڭ سالا ءارى ءىرى يندۋستريا رەتىندەگى ورنى, سەبەبى اقشانىڭ قولما-قول اينالىسى – ۇزدىكسىز جۇمىس ىستەيتىن جۇيە, وتە قىزىقتى جانە كۇردەلى ۇدەرىس, –
دەدى دينا عاليەۆا. – ءبىز اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋ جانە وڭدەۋ سالاسىنداعى كوپتەگەن كوشباسشىلارمەن ارىپتەستىك قارىم-قاتىناس ورناتتىق. ۇلتتىق ۆاليۋتامەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرلەرى, سونداي-اق بانكنوت فابريكاسىنىڭ جانە قازاقستان تەڭگە سارايىنىڭ ماماندارى ەڭ جوعارى حالىقارالىق دەڭگەيدەگى بىرەگەي تاجىريبە جانە تەحنولوگيالىق بازا جيناقتادى. ماماندارىمىزدىڭ ەڭبەگى ساراپشىلاردىڭ بانكنوتتتار مەن مونەتالاردى ءوندىرۋ سالاسىنداعى ناگرادالارمەن ماراپاتتالدى. ءبىزدىڭ بانكنوتتار مەن مونەتالاردى وندىرۋدەگى جوعارى دەڭگەيىمىز شەت مەملەكەتتەردەن ولاردىڭ اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋعا كەلىپ تۇسەتىن تاپسىرىستارىمەن راستالادى. جيناقتالعان الەۋەتتى ساقتاپ, دامىتۋ ءۇشىن ءبىز بۇدان ءارى اقشا بەلگىلەرىن دايىنداۋ سالاسىنداعى ازىرلەمەلەردى جوسپارلى تۇردە جانە تۇراقتى نەگىزدە جەتىلدىرە بەرەمىز.
بۇگىنگى كۇنى تەڭگەنىڭ بىرىڭعاي قاتارى, ورتاق تۇجىرىمداماسى مەن ديزاينى بار, وعان كوركەمدىك, سول سياقتى تەحنولوگيالىق سيپاتتاعى ۇعىمدار جاتادى. وسىنىڭ ارقاسىندا تەڭگە بانكنوتتارى مەن مونەتالارى ءتۇرلى حالىقارالىق كونكۋرستاردىڭ جۇلدەگەرلەرى جانە جەڭىمپازدارى اتاندى. وسىنداي فورۋمدارعا قىزىعۋشىلىقپەن قاتىساتىن, سونداي-اق ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرلەرىمەن, تەحنولوگتارىمەن بىرلەسىپ جۇمىس ىستەيتىن شەتەلدىك ماماندار قازاقستاندىق ارىپتەستەرىنىڭ جۇمىسىن, ولاردىڭ جاڭاشىلدىققا ۇمتىلىسىن, اقشا بەلگىلەرىن قورعاۋ بويىنشا ۇزدىكسىز ەڭبەگىن جوعارى باعالايدى.
– ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز سىزدەردىڭ مەملەكەتتەرىڭىز ەگەمەندىك الىپ, پرەزيدەنتتەرىڭىز بانكنوت فابريكاسىن قۇرۋعا شەشىم قابىلداعان كەزدە باستالدى, – دەپ ەسكە ءتۇسىرەدى 90-شى جىلداردىڭ باسىنداعى وقيعالاردى Sicpa SA كومپانياسىنىڭ وكىلى رۋدولف لەحوتتسكي. – مەن بۇل جەردە ءبىرىنشى كۇننەن باستاپ بولدىم – فابريكانى سالعان كەزدە دە, وعان ماشينالار ساتىپ العاندا دا جۇمىس ىستەدىم. اقشانى باسىپ شىعارۋ باستالعان كەزدە بارلىعى جىلدام, ءتىپتى وتە جىلدام بولدى! ءبىز بوياۋدىڭ ءوزىن ۇشاقپەن جەتكىزدىك. جوسپاردى ورىنداۋ قاجەت بولدى! ءبىز وسىنىڭ ءبارىن ىسكە اسىردىق. سىزدەردىڭ پرەزيدەنتتەرىڭىز ماشينادان بانكنوتتار باسىلعان العاشقى بۋمانى العان كۇنى مەن فابريكادا بولدىم!
بانكنوت فابريكاسىنىڭ قازىرگى جاي-كۇيىن باعالاي وتىرىپ, ساراپشى بۇل كاسىپورىنداعى تەحنولوگيانىڭ امەريكاداعى, گەرمانياداعى, شۆەيتسارياداعى وندىرىستە قولدانىلاتىن تەحنولوگيالارعا ۇقساس ەكەندىگىن اتاپ ءوتتى. قازاقستان اقشا بەلگىلەرىن قورعاۋدىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىن قولدانۋداعى, سىناقتان وتكىزۋدەگى ۇمتىلىسىندا كوپتەگەن ايگىلى بانكنوتتاردان اسىپ تۇسەدى. ول قازاقستاندىق بانكنوت جاساۋ ماماندارىنىڭ بارىنە بەلگىلى Spark بوياۋىن الەمدە العاش رەت قولدانعانىن ەسكە ءتۇسىردى.
– سىزدەر الەمنىڭ كەز كەلگەن اقشاسىن باسىپ شىعارا الاسىزدار, – دەپ قورىتىندىلادى ساراپشى. – سىزدەردە تەحنولوگيالار, ماتەريالدار جانە ءبىز جاساعان سوڭعى ۇلگىدەگى بوياۋدىڭ قولجەتىمدىلىگى بار.
2013 جىلعى مامىردا IBNS قازاقستاننىڭ نومينالى 5 000 تەڭگەلىك, Spark بەلگىسى قولدانىلىپ شىعارىلعان بانكنوتىن بۇكىل الەم بويىنشا شىعارىلعان جۇزدەگەن بانكنوتتىڭ ىشىنەن ەڭ ۇزدىك بانكنوت رەتىندە تانىدى.
ارىپتەسىمەن KBA-Notasys-ءتىڭ ساتۋ جونىندەگى مەنەدجەرى ميحايل پولۋيانوۆ تا كەلىسەدى. بۇل كومپانيا بانكنوت فابريكاسى قۇرىلعان كەزدەن بەرى ۇلتتىق بانكپەن دە ىنتىماقتاسا جۇمىس ىستەۋدە.
– ءبىز جابدىقتى جان-جاقتى ناقتىلاۋدى, ماشينالارعا عانا ەمەس, بارلىق نەگىزگى وندىرىستىك ۇدەرىستەرگە بارلىق سەرۆيستىك قولداۋ كورسەتۋدى قوسا العاندا, عيماراتتى تاڭداۋدان, بانكنوتتاردىڭ ديزاينىن ايقىنداۋدان باستاپ ىنتىماقتاسىپ كەلەمىز, – دەدى ميحايل پولۋياكوۆ. – ءبىزدىڭ بولاشاقتاعى پەرسپەكتيۆالارىمىز – جاڭا تەحنولوگيالار مەن قورعانىش ەلەمەنتتەرى. ۇلتتىق بانك پەن بانكنوت فابريكاسى زاماناۋي جابدىقپەن جابدىقتالعاندىقتان, ءبىزدىڭ جاڭا ەلەمەنتتەرىمىز وڭاي ەنگىزىلىپ, بانكنوت فابريكاسىندا جاسالۋى مۇمكىن.
ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرى مەڭدىباي ءالين كورمەدە وتاندىق اقشانى ماقتانىشپەن كورسەتتى, ولاردىڭ كوبى حالىقارالىق كورمەلەردە ەڭ ۇزدىكتەر قاتارىندا تانىلعان. ماسەلەن, العاشقى ناگرادانى ۇلتتىق بانككە 2006 جىلعى ۇلگىدەگى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوت اكەلدى. ول Currency Conference 2007 حالىقارالىق ۆاليۋتا كونفەرەنتسياسىندا «ەڭ ۇزدىك جاڭا بانكنوت» نوميناتسياسىندا جەڭىسكە جەتتى. 2012 جىلعى ساۋىردە حالىقارالىق بانكنوت قوعامداستىعىنىڭ (IBNS) كونكۋرسىندا قر تاۋەلسىزدىگىنىڭ 20 جىلدىعىنا ارنالعان قازاقستاننىڭ نومينالى 10 000 تەڭگەلىك بانكنوتى
ەڭ ۇزدىك بولىپ تانىلدى. سودان سوڭ «كۇلتەگىن» تۇركى جازبا ەسكەرتكىشىنە ارنالعان نومينالى 1 000 تەڭگەلىك ەسكەرتكىش بانكنوت ءوز ناگراداسىن الدى. 2014 جىلعى مامىردا ونى حالىقارالىق بانكنوت
قوعامداستىعى «2013 جىلعى ەڭ ۇزدىك بانكنوت» نوميناتسياسىندا اتاپ ءوتتى.
2015 جىلعى 1 جەلتوقساندا اينالىسقا شىققان نومينالى 20 000 تەڭگەلىك بانكنوت تا حالىقارالىق ساراپشىلاردىڭ ريزاشىلىعىن العان بولاتىن. 2016 جىلعى ناۋرىزدا High Security Printing Europe (بۋحارەست) كونفەرەنتسياسىندا بانكنوت 2015 جىلعى ەڭ ۇزدىك وڭىرلىك بانكنوت بولىپ تانىلدى. ال 2016 جىلعى مامىردا ۆاشينگتون قالاسىندا (اقش) وتكەن Banknote-2016 حالىقارالىق كونفەرەنتسياسىندا ول «ۆاليۋتا يندۋسترياسىنداعى ەڭ ۇزدىك تەحنيكالىق جەتىستىكتەر» (IACA Excellence in Currency Awards) نوميناتسياسىندا اقتىق سىنعا شىققان ءۇش بانكنوتتىڭ قاتارىنا ەندى. بۇگىنگى كۇندەرى قازاقستاندىق بانكنوتتاردى حالىقارالىق ساراپشىلار الەمدەگى ەڭ ۇزدىك قورعالعان بانكنوتتار رەتىندە باعالاۋدا.
– ەگەر سىزدەردە بانكنوتتاردىڭ جاڭا ديزاينى بولىپ, ءبىزدىڭ كومەگىمىز قاجەت بولسا, ءبىز سىزدەرمەن تاعى دا بىرگە جۇمىس ىستەۋگە دايىنبىز, – دەيدى «Oberthur Fiduciaire» كومپانياسىنىڭ وڭىرلىك مەنەدجەرى ۋيلل ستامپەر. – تەڭگەنىڭ جاڭا سەرياسىن جاساۋ كەزىندە ءبىز سىزدەرگە كونسۋلتانت رەتىندە كومەك بەرە الامىز. ۇلتتىق بانك – ادەتتەگى ورتالىق بانك ەمەس. ادەتتە ورتالىق بانكتەر كونسەرۆاتيۆتى بولىپ كەلەدى, تاۋەكەلگە بارا بەرمەيدى. بىراق ۇلتتىق بانك – ەرەكشە بانك. سىزدەر الەمدە ءبىرىنشى بولىپ جاڭا تەحنولوگيانى, جاڭا ەلەمەنتتەردى پايدالانىپ كورۋگە دايىنسىزدار. سوندىقتان دا سىزدەردىڭ بانكنوتتارىڭىز – ەڭ الدىڭعى قاتارلى بانكنوتتار. بۇل – سىزدەردىڭ ۇلتتىق بانكتەرىڭىزدىڭ ەرەكشەلىگى مەن بىرەگەيلىگى.
«De La Rue» كومپانياسىنىڭ ساتۋ جونىندەگى وڭىرلىك ديرەكتورى دەميان كۆياتكوۆسكي دە قازاقستاننىڭ يننوۆاتسيالارعا بەت بۇرعانىن اتاپ وتەدى.
– قازاقستان – تەحنولوگيالاردى قابىلداۋ جونىندە ارقاشان جەتەكشى ورىندا, – دەيدى ساراپشى. – بۇل سىزدەردىڭ اقشا قاتارىڭىزدان دا كورىنىپ تۇر. ماسەلەن, ەگەر ءبىرىنشى سەريا ءداستۇرلى, اعىلشىن اقشاسىنا ۇقساس بولسا, قازىر تەڭگە اشىق, قازاقستان مەن قازاقتاردىڭ مىنەزىن كورسەتەدى. ولاردى وسىلاي ەتىپ ادەمىلىك ءۇشىن عانا ەمەس, قورعاۋ ءۇشىن, تولەم قۇرالى حالىق ءۇشىن سەنىمدى بولۋ ءۇشىن جاسايدى. ءبىزدىڭ ىنتىماقتاستىعىمىز ەكى جاقتى دا بايىتۋعا باعىتتالعان. ءبىزدىڭ كومپانيامىز تاپسىرىس بەرۋشىنىڭ قالاۋىن جۇزەگە اسىرۋعا كومەكتەسەدى. ال ولار ءبىزدى جاقسى ىسكە ىنتالاندىرادى. بولاشاقتا جاڭا ديزايندار مەن ەلەمەنتتەر بولادى دەپ ويلايمىز. ارىپتەستىگىمىزدى جالعاستىرامىز دەپ سەنەمىز. قازىر ءبىز قازاقستاننىڭ بانكنوت فابريكاسىمەن تىعىز جۇمىس ىستەۋدەمىز, فابريكا ءبىزدىڭ تاپسىرىسىمىز بويىنشا ءۇشىنشى ەلدەر ءۇشىن اقشا باسىپ شىعارۋدا, سەبەبى سىزدەردىڭ بانكنوتتارىڭىز وتە ساپالى, وتە كۇردەلى جانە الەمدەگى ەڭ ۇزدىك بانكنوتتار دەڭگەيىندە.
قازاقستاندىق مونەتالار دا تۋرا ماعىناسىندا الەمدى جاۋلاپ الدى. ولار كوللەكتسيونەرلەردى جاڭاشىلدىعىمەن, ەتنوستىق ەرەكشەلىگىمەن جانە زاماناۋي دەڭگەيدە ورىندالۋىمەن تاڭعالدىرىپ, نۋميزماتتار قوعامداستىعىنا ەنىپ كەتتى. ۇلتتىق بانكتىڭ ديزاينەرى ۆيكتور يۆجەنكو قازاقستاندىق مونەتالاردى مەملەكەتتىلىكتىڭ ماڭىزدى نىشاندارىنىڭ ءبىرى بولىپ تابىلادى دەپ سانايدى.
ۇلتتىق بانك مونەتا ءونىمىنىڭ ءۇش ءتۇرىن: اينالىستاعى, ينۆەستيتسيالىق جانە كوللەكتسيالىق مونەتالاردى شىعارادى.
اينالىستاعى مونەتالار – كۇندەلىكتى ومىردە پايدالاناتىن مونەتالارىمىز. كوللەكتسيالىق مونەتالار – ارنايى سوعىلعان, دايىنداۋ كەزىندە وسى مونەتالارعا ەرەكشە قاسيەت بەرەتىن, كوللەكتسيالاۋ ءۇشىن ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىراتىن, كۇردەلى سوعۋ تەحنولوگياسى مەن كوركەمدىك رەسىمدەۋ ادىستەرى قولدانىلاتىن ۇلتتىق ۆاليۋتانىڭ مەرەيتويلىق, ەسكەرتكىش جانە وزگە مونەتالارى.
ينۆەستيتسيالىق مونەتالار – باعالى مەتالداردان جاسالاتىن جانە ينۆەستيتسيالاۋ ءارى جيناقتاۋ وبەكتىسى بولىپ تابىلاتىن مونەتالار. التىن ينۆەستيتسيالىق مونەتالاردىڭ «جىبەك جولى» دەپ اتالاتىن العاشقى سەرياسى 1996 جىلى اقپاندا اۆستريا مونەتا سارايىندا دايىندالعان بولاتىن.
بۇگىنگى كۇنى مونەتالاردىڭ التىننان 49 ءتۇرى, كۇمىستەن 187 ءتۇرى, نەيزيلبەر قوسپاسىنان 102 ءتۇرى جانە نەيزيلبەر قوسپاسى مەن نيبراسس قوسپاسىنان 5 بيكولورلى ءتۇرى شىعارىلدى. كوللەكتسيالىق مونەتالاردى ۇلتتىق بانك 1995 جىلدان بەرى شىعارىپ كەلەدى. قازاقستاندىق مونەتالار «Vicenza Numismatica» (يتاليا), «مونەتا جۇلدىزدارى» (رەسەي), «Krause Publications» (گەرمانيا), مونەتا سارايلارى ديرەكتورلارىنىڭ كونفەرەنتسياسى (اۆستراليا, مەكسيكا) سياقتى بەدەلدى حالىقارالىق كونكۋرستاردا 20 اتالىم بويىنشا ناگرادا الدى.
قارجى جۇيەسى – ءتىرى ورگانيزم. ونىڭ ءاربىر دامۋ كەزەڭىنىڭ ءوز قيىندىقتارى بولادى. ولاردان اينالىپ وتە المايسىڭ. ورنىقتىلىق قيىندىقتىڭ بولۋىمەن, جۇيەنىڭ سەنىمدىلىگىمەن ەمەس, ۇكىمەتتىڭ, قارجى رەتتەۋشىسىنىڭ الدىن الۋ شارالارىن قابىلداۋ, تاۋەكەلدەردى ەڭسەرۋ, سالدارلاردى بارىنشا ازايتۋ قابىلەتىمەن ولشەنەدى.
بۇل جاعىنان العاندا قازاقستان تاريحىنىڭ 25 جىلدىعى مەن ۇلتتىق ۆاليۋتا تاريحىنىڭ 23 جىلدىعى وسىنداي ورنىقتىلىقتىڭ ۇلگىسى بولىپ تابىلادى.
دينارا يۋسۋپوۆا
سوڭعى جاڭالىقتار
قوعام • كەشە
«اتىراۋ» فۋتبول كلۋبى ساتىلىمعا شىعارىلدى
فۋتبول • كەشە
مويىنقۇم اۋدانىندا ءورت ءسوندىرۋ ءبولىمى اشىلدى
ايماقتار • كەشە
25 اقپانعا دەيىن سالىقتاردى تولەپ ۇلگەرىڭىز
سالىق • كەشە
