تىلدەگى قويىرتپاق قاشان تىيىلار ەكەن؟

اكادەميك سەيىت قاسقاباسوۆتىڭ كۇيىنىپ, «كالكا كوبەيىپ كەتتى» دەپ انا ءتىلىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن اسا ابىرجىپ الاڭدايتىنداي ءجونى بار. تۇسىنىكتى تۇيسىك. بۇل ۇلكەن-كىشى ءبارىمىزدى دە تەرەڭنەن تولعاندىرادى. قادام باسقان سايىن ءتىل زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەرى قاتاڭ ساقتالا بەرمەيتىنىن كوز كورىپ, قۇلاق ەستىپ ءجۇر. بۇيتە بەرسە ەندى از ۋاقىتتان كەيىن جاڭا ۇعىم پايدا بولاتىن جان اشيتىنداي جاعدايعا جەتىپپىز. تىلدەردىڭ كوزىن شىعارىپ, مۇرنىن بۇزىپ, باسىن جاراتىن ورقازداردىڭ (وراشولاق ويلاپ, ورىسشا-قازاقشا قويىرتپاقتاپ سويلەيتىندەر) كوكتەن ىزدەگەنى جەردەن تابىلىپ, قۇدايى بەرىپ قالدى. ۇلان-بايتاق قازاقستاننىڭ قاي تۇكپىرىنە بارساڭىز دا كوڭىل قۇلازىپ, جان جۇدەپ قايتادى, كۇلدىبادام سوزدەردى ارالاستىرا شۇلدىرلەپ, انانى دا, مىنانى دا ساپىرىپ سايرايتىندار ءجيى ۇشىراسادى. قوعامدىق كولىك پە, ساۋدا ورنى ما, جوو مەن مەكتەپ پە, ءبارىبىر, ولاردىڭ قىسىلىپ, قىمتىرىلىپ جاتقان جايى جوق. قايسىبىر كۇنى الماتىنى ۇزى­نىنان دا, كولدەنەڭىنەن دە ارمانسىز ارالاۋدىڭ (ادەيى ەمەس, ارينە) ءساتى ءتۇستى. قوعامدىق كولىككە وتىرۋ مۇڭ ەكەن, قۇلاق سارسىلىپ, كوز قارايدى. قىزمەتكەرلەردىڭ دورەكىلىگى مەن جاۋاپسىزدىعى ءجۇ­رەك اۋىرتتى. كىسىلەردىڭ «جولاقى­سىن» تەكسەرۋشىلەر شىمىرىكپەي «سوفيا كوۆالەۆسكايا», «باۋمانا» دەپ تاقىلدادى. بۇل كوشەلەر ءبىرازدان بەرى نۇرعيسا تىلەنديەۆ, تۇرعىت ءوزال اتىمەن اتالىپ, وزگەرگەن جوق پا ەدى؟ «دايىندالامىز: ابايا, بايتۇرسىنوۆا, سەيفۋللينا, ۆي­نوگرادوۆا, 8 مارتا. تۇسەمىز: زەلەنىي بازار, مەحكولوننا, بيب­ليوتەكا, ەكران» دەپ شۇبىرتا باس­تادى ايالدامالاردى بىرىنەن كەيىن ءبىرىن اتاپ. نە قازاقشا, نە ورىسشا ەمەس ارالاس اتاۋدىڭ ورنىنا ناقتىلاپ «قاراساي باتىر, قالداياقوۆ, كوك بازارعا توقتايتىن تۇس» دەسە بىرەۋ تاعىنان تايىپ قالاتىنداي. وڭتۇستىك استانانىڭ شىعىس اينالماسى مەن قۇلجا كۇرە جولى قيىلىسىنان الىس ەمەس «ۆەرنەنسكي بازارى» ورنالاسقان. دۇرىسى – «ۆەرنىي بازارى». اتى ايگىلى ءان بايقاۋىن رەسەيدىڭ وزىندە «سلاۆيانسكي بازار» اتاماي, «سلاۆيان بازارى» دەمەي مە؟ الاڭدار مەن كوشەلەر ابىرويدى ايرانداي توگەتىن ساۋاتسىز جارىمجان جارنامالارعا تولعان. اتى دا, زاتى دا جوق باسپالاردان شىعىپ جاتقان كىتاپ ونىمدەرىندە ەملەلىك, گرامماتيكالىق جانە ماعىنالىق قاتەلەر ءورىپ ءجۇر. ءبىر جازباگەر گ.ن.ءپوتانيننىڭ «ماعان كۇللى قازاق دالاسى ءان سالىپ تۇر­­عانداي سەزىلەدى» دەگەن ءسوزىن ا.ۆ.زاتاەۆيچكە تەلىسە, «جوشى ۇلى­سى» حابارىندا اۆتورى جامي ات-تاۋاريح («جىلنامالار جيناعى») اۆتورى پارسى وقىمىستىسى راشيد اد-دين, فازلاللاح يبن ابۋل-حاير ءحامادانيدى (ات ءتابيب) اراب تاريحشىسى دەپ شاتاستىرادى. جازۋشى دۋلات يسابەكوۆ جۋىرداعى ءبىر سۇح­باتىندا قازاق تەلەارنالارىنىڭ توبىرلىق مادەنيەتتىڭ ىقپالىنا ءتۇسىپ, سونى ناسيحاتتاۋعا بەيىم ەكەنىن اشىنىپ ءادىل سىنادى. «ءبو­رىنىڭ ءتاڭىرىسى بولسا, ءيتتىڭ يەسى بار» ەمەس پە؟ جۇگەنسىز اۋا جايىلىپ, ءتايت دەيتىن ەشكىم بولماي با­را­دى. بۇل قاشانعا دەيىن جالعاسا بەرەدى؟ بىرەۋلەردىڭ قاڭسىعى (قىتاي, كارىس, ءۇندى مەن تۇرىك سەريالدارى) بىزگە تاڭسىق بولعانى ما؟ تەك كەيىنگى كەزدە كوك جاشىكتەن بەرىلىپ جاتقان قيساپسىز ءھام قىزىقسىز حيكاياتتاردان قارىن اشادى. ولارعا سىرتتاي قاراعان ادامنىڭ جانى جابىرقاپ, جۇيكەسى سىر بەرىپ سالا بەرەدى: «ارام اقشا, ادال ماحاببات», «ماحاببات پەن وشپەندىلىك», «نىساناداعى ما­حاب­­بات», «كاتيانىڭ ماحابباتى», «ايەل باقىتى», «ايەل قىرىق شىراقتى», «كەلىن», «فاتماگۇل», «كيەلى نەكە», «زينا, زينۋليا», «ۇرلانعان ءومىر», «ۇرلانعان تاع­دىر», «تاعدىرمەن تايتالاس», تاقىرىپتارى قانداي تايىز. ايتارى از. قوزعاپ وتىرعان ماسەلەسى كوڭىل كونشىتپەيدى. انا ءبىر كەزدە حابارلاردا 50 دە 50 پايىز ءتىل مۇمكىندىگىن پايدالانۋ جايى ءسوز بولىپ ەدى. وعان پىسقىرىپ قاراپ جاتقان ەشكىم جوق. قايتا قويىرتپاق ءتىلدى ورشىتە باستاعانداي. اسىرەسە, بۇل تۇرعىدا 31-ارنا الدىنا قارا سالماي تۇر. ونىڭ «ينفورمبيۋروسى» سول باعىتقا قۇرىلعانداي ما دەسەك, اسىرا ايتقاندىق بولىپ شىق­پايدى. وعان «وڭ-TV» قوسىلدى. تەلەارنانىڭ حابارى شالاعاي, ءتىلى شۇبار. سۇزگىدەن وتكىزىلمەيدى. انا ءتىلىنىڭ جاناشىرىمىز دەپ كەۋدە قاققان ءبىر باسىلىم بىلتىرعى ءبىر نومىرىندە ءۇستىرت قاراعاننىڭ وزىندە امبيتسيا, اۋرا, اننەكcيا, پۋبليتسيستيكا, ت.ب. ورىس سوزدەرىن بالالاتىپ, بىرەن-ساران قولدانسا, بيىلعى ساۋىردەگى ساندارىندا انا ءتىلى تاعدىرىنا ءجۇردىم-باردىم قاراپ, قۇلاققا جات ۇعىمدار ءورىپ ءجۇر: مەمۋار, ياحتا, اكتسيونەر, دەرجاۆا, ماتەريال, دەزينفورماتسيا, پروپاگاندا, رەسۋرس, كونتسەنتراتسيا, گەنەتيكا, مۋتاتسيا, فورمات, رەجىم (رەجيم), وككۋپاتسيا, اۋكتسيون, كودەكس, رەزوليۋتسيا, رەفورما, رەفەرەندۋم, رول, رەۆانش, پوزيتسيا, ۋلتيماتۋم, ينتەگراتسيا, كومپلەكس, گونورار, مەتسەنات, كۋلميناتسيا, ارەنا, ۆيزيت, توچكا, دۋەت, ت.ب. قولدانىلۋى قوراش. بۇلاردىڭ بالاماسى قايدا؟ وكىنىشكە قاراي, قازاقشانى ورىستەتىپ, ونىڭ وراسان بايلىعى مەن كوركەمدىك-بەينەلىك قاسيەتتەرىن ودان ءارى وركەندەتۋدىڭ ورنىنا كەيبىر قالامگەرلەردىڭ وزدەرى ءسوزدى قولدانۋ اياسىن تارىلتىپ, ءتىل بۇزۋدى جامان داعدىعا اينالدىرا باستاعانداي. ۇلت ءتىلىنىڭ شۇرايى, قورى مەن قۇ­نارلىلىعىن بەس ساۋساقتاي بىلە­تىن كامەل جۇنىستەگىنىڭ ءبىر ماقالاسىندا قاسقىردىڭ قانشىعى (قۇرتقاسى) جەرىك بولىپ ءجۇر. ونداي ادەت پەن قىلىق اۋەلى ايەل زاتىنا قاراي ايتىلماي ما؟ يليا جاقانوۆ «دۋداراي» ەسسەسىندە ءۇستى-ۇستىنە توپەلەپ, ماعىناسىنان كەم تۇسپەيتىن ماعىناسى بولا تۇرا داچا (ساياجاي), كۋپەتس (كوپەس), زاۆود (زاۋىت), كۆارتال (وراما), تەورەتيك (بولجامگەر), رەگيستر (دەڭگەي, دارەجە), كۆارتەت (تورتتىك) جانە دە باسقا ورىس سوزدەرىن تۋىندىسىنا ورىنسىز تىقپالايدى. تاعى ءبىر ارىپتەس «ارىستاننىڭ كۇشىگى» دەپ جازسا, «اتامۇرا» باس­پاسى 3-سىنىپقا ارنالىپ بىلتىر ءتورتىنشى رەت باسىلىم كورگەن «قازاق ءتىلى» وقۋلىعىندا (60-بەت) قۇراستىرۋشىلار «ارىستاننىڭ ءتولى» دەپتى امەريكا اشقانداي. سوندا بۇل شىركىندەر ارىستاننىڭ ابدانى بولاتىنىن بىلمەگەنى مە؟ مىسىقتىڭ ماۋلەنى, تەك ءۇي حايۋاناتتارى ەشكى مەن قويدىڭ ءتولى, ءيتتىڭ كۇشىگى مەن قاسقىردىڭ بولتىرىگى, تۇيەنىڭ بوتاسى, ايۋدىڭ قونجىعى, كيىكتىڭ قۇرالايى, ارقاردىڭ قو­زىقاسى, اققۋدىڭ كوگىلدىرى بولماۋشى ما ەدى؟ «بۇيرەكتەن سيراق شىعارىپ», جىرتقىشقا ءتولدى تەلىگەنى نەسى؟ باسپاسوزگە ءجيى ارالاسىپ جۇرگەن سەركەسوزشى ب.ومار ۇلى جازۋشى, مارقۇم سەيداحمەت بەردىقۇلوۆ توسەك تارتىپ جاتىپ تا ءتىل تاع­دىرىنا قاتتى الاڭداعانىن ايتادى. «وسى كوسەمسوزدىڭ بالاماسىن تابا الماي ءجۇر ەدىم, –  دەيدى سەكەڭ كوڭىل سۇراۋعا كەلگەن ىنىلەرىمەن كەزدەسكەندە دە ويعا باتىپ. – سونى بەدەلسوز دەگەنىمىز دۇرىس-اۋ. ايتپەسە, قولىنا قالام ۇستاعاننىڭ ءبارى كوسەمسوز جازا بەرسە... ونىسى كوسەمنىڭ سوزىندەي بولىپ شىقسا جاقسى...». قويدى سەركە, ويدى سەركەسوز باستاعانى ءسىڭىستى سياقتى. تەرميندەر تۋرالى ءدۇدامال تۇيىندەر ءبىزدى دە كوپتەن بەرى تولعاندىرىپ ءجۇر. ءباتۋاسوز, جۇيەسوز نە سەركەسوز كىرىگىپ كەتسە يگى. «سۆەجيدى» بالعىن, «زدوروۆىي وبراز ءجيزنيدى» سالاماتتى ءومىر سالتى, «پۋبليتسيستيكانى» كوسەمسوز دەپ تارجىمالاۋعا تۇبە­گەيلى قارسىمىن. الماتى كوشەلەرى مەن جەر­تولەلەرىندە «سروچنىي رەمونت وبۋۆي», «سروچنوە يزگوتوۆلەنيە كليۋچەي» دەگەندەگى «جەدەل كىلت دايىنداۋ», «جەدەل اياق كيىم جوندەۋگە» سايىپتى. اياق كيىم جەدەل مە, نەمەسە جوندەۋ جەدەل مە؟ ەكىۇشتى. كىلت تە سونداي. جاڭىلتپاشتاي باس قاتىرىپ, ءتىل سىندىرادى. اداسىپ اۋدارىلىپ جۇرگەندەر قانشاما. بۇل ىندەت تۇرمىستاعى باسقا سالالاردى دا تۇتاستاي قام­تيدى. ءال-فارابي اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتى, قور­قىت اتا اتىنداعى قىزىلوردا مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتى, اباي اتىنداعى قازاق پەداگوگيكالىق ۋنيۆەرسيتەتى, م.اۋەزوۆ اتىنداعى قازاق مەم­لەكەتتىك اكادەميالىق دراما تەاترى, ادەبيەت جانە ونەر ينستيتۋتى دەپ جاتتاندى اتاۋعا ەتىمىز ءولىپ, ۇيرەنىپ كەتكەنبىز بە؟ سوندا, بايقاپ-بايىپتاساق, وسىلار دۇرىس پا؟ قۇرمانعازى اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك اكادەميالىق حالىق مۋزىكاسى اسپاپتارىنىڭ وركەسترى دەگەننىڭ وزىندە قانشاما جاڭساقتىق بار. قاشاننان بەرى قازاق, مەملەكەت, ۇلت, وبلىس, پەداگوگيكا, ادەبيەت پەن ونەر الدەبىرەۋدىڭ اتىندا ەدى؟ ەگەر جونگە كوشىپ, ءتىل زاڭدىلىقتارى مەن ەرەجەلەرىن ساقتاعاندا, قازاق­­تىڭ ۇلتتىق ءال-فارابي اتىن­داعى ۋنيۆەرسيتەتى, قازاقتىڭ پەدا­گوگيكالىق اباي اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەتى, قىزىلوردانىڭ مەم­لەكەتتىك قورقىت اتا اتىنداعى ۋني­ۆەرسيتەتى, ادەبيەت پەن ونەردىڭ م.اۋەزوۆ اتىنداعى ينستيتۋتى دەسەك بىزگە كىم قوي دەپ جاتىر؟ ءسال ويلانۋعا مۇرشا بولماعانى ما؟ قاتال مۇز كوبەسىن سوگىپ, وزگەرتۋگە باتىلدىعىمىز جەتپەيدى. نەگە؟ كۇزەۋ ەمەس, تىلدەگى مۇكىستى تۇزەۋ مىندەت, بۇل – بارشانىڭ بورىشى. جولداۋ بىزدەن, ەگەر رەتى كەلىپ جاتسا قولداۋ سىزدەن, قازاق قاۋىمى! ايان-سەيىتحان نىسانالين, قازاقستاننىڭ قۇرمەتتى ءجۋرناليسى   الماتى