سىنا قاعىلعان سىزات

نوبەل سىيلىعىنىڭ 2001 جىلعى لاۋرەاتى, امەريكالىق ەكونوميست دجوزەف ستيگليتستىڭ «الاپات سىزات» (Joseph Stiglitz. «The Great Divide») اتتى ساراپتامالىق تۋىندىسى 2015 جىلى جارىق كوردى. سول ەڭبەگىندە اۆتور جاھاندىق نارىقتىق ەكونوميكا مەن ساياسات الەمىندە ورىن الىپ وتىرعان تەڭسىزدىككە سىن كوزىمەن قاراي وتىرىپ, امەريكانىڭ ءسۇت بەتىندەگى قايماعى ىسپەتتەس, حالىقتىڭ 1 عانا پايىزىن قۇرايتىن باي-باقۋاتتىلارى مەن قالعان «99-دىڭ» اراسىندا جەر مەن كوكتەي ايىرماشىلىق بار ەكەنىن تايعا تاڭبا باسقانداي ءدال سيپاتتايدى. عالىم ايتقانداي, مايلى ەت پەن اس بولماس جەلكە سەكىلدى, اتالعان ەكى توپتىڭ باستارى بىرىگە بەرمەيتىنى شىندىقتان الىس ەمەس. ويتكەنى, ولاردىڭ مازاسىن قاشىراتىن مۇڭدارى عانا ەمەس, ماقسات-مۇراتتارى دا, كۇندەلىكتى ءومىر ءسۇرۋ سالت-داستۇرلەرى دە ءار باسقا. دەمەك, بۇل جەردە «اش بالا توق بالامەن وينامايدى, توق بالا اش بولامىن دەپ ويلامايدى» دەگەن حالىق دانالىعىنىڭ قيسىنى كەلىپ تۇرعانى انىق بايقالادى. سودان سوڭ, قاتارداعى امەريكالىقتاردى كوللەدجدەگى بالالارىنىڭ تولەماقىسىن قالاي وتەيتىنى, وتباسىنداعى جاقىندارىنىڭ ءبىرى اۋىر ناۋقاسقا ۇشىراي قالسا, قايتىپ ەمدەتەتىنى, سونداي-اق, زەينەتكە شىعا قالسا, ءارى قاراي كۇنىن قالاي كورەتىنى سەكىلدى تۇيتكىلدەر جيىرەك الاڭداتادى. ويتكەنى, 1930-جىلدارداعى ۇلى دەپرەسسيا كەزىندە ونداعان ميلليون ادامنىڭ ءوز ۇيلەرىن ساقتاپ قالۋعا جانۇشىرا جانتالاسقانى دا, ميلليونداعان وزگە جۇرتتىڭ باسپانالارىنان مۇلدە ايىرىلىپ قالعانى دا ولاردىڭ جادىنان ءالى كەتە قويعان جوق. ال مۇنداي «ۇساق-تۇيەكتەر» الگى 1 پايىزعا كىرەتىندەردىڭ ساناسى تۇرماق, تۇسىنە دە كىرمەيدى. سولاي بولا تۇرعانمەن, اۆتوردىڭ پىكىرىنشە, كۇللى الەمدەگى تۇرمىسى شالقىعان 1 پايىزدىڭ تاعدىرى, تۇپتەپ كەلگەندە, قالعان 99 پايىزدىڭ تاعدىرىنا تىكەلەي تاۋەلدى. سەبەبى, قايىقتاعىنىڭ جانى ءبىر دەمەكشى, حالقىنىڭ باسىم كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتى تۇراقتى ەكونوميكالاردا 1 پايىزدىڭ دا, 99 پايىزدىڭ دا مۇمكىندىگى مول بولادى. ال جاعداي كەرىسىنشە بولسا, ەكونوميكالىق تۇراقتىلىق ۇزاققا بارا قويادى دەۋ قيىن. عۇلاما ەكونوميستىڭ بۇلايشا توپشىلاۋىنا نەگىز جەتكىلىكتى. بىرىنشىدەن, اتالعان ەلدەگى از بەن كوپتىڭ اراسىنداعى كۇننەن-كۇنگە ۇلعايىپ كەلە جاتقان تەڭسىزدىك, ەڭ الدىمەن, سوڭعىلاردىڭ مۇمكىندىگىنىڭ شەكتەلۋىنە سەبەپ بولىپ وتىر. ال بۇل فاكتور, ءوز كەزەگىندە, مەملەكەتتىڭ ەڭ ۇلكەن قۇندىلىعى بولىپ تابىلاتىن كوپشىلىكتى نەمەسە 99 پايىزدى كۇش-قۋاتىن تولىق پايدالانۋ مۇمكىندىگىنەن ايىرىپ, ەكونوميكانىڭ تيىمدىلىگىنە كەرى اسەرىن تيگىزۋدە. ەكىنشىدەن, تەڭسىزدىككە جول اشىپ وتىرعان بۇرمالاۋشىلىقتىڭ ەندى ءبىرى, بەلگىلى ءبىر مۇددەلەرمەن بايلانىستى, 1 پايىزداعىلارعا شەكسىز مونوپوليالىق بيلىك بەرىپ, ولاردىڭ سالىق جەڭىلدىكتەرىنە قول جەتكىزۋ مۇمكىندىكتەرىن مولايتۋمەن دە تىكەلەي بايلانىستى. بۇل فاكتور, ءوز كەزەگىندە, بۇرمالاۋشىلىقتى ودان بەتەر كۇشەيتىپ, ەكونوميكانىڭ كەرى كەتۋىنە تىكەلەي ىقپال ەتۋدە. ۇشىنشىدەن, زاماناۋي ەكونوميكا ۇجىمدىق ىقپالداستىقتى تالاپ ەتەدى. بۇل, ەڭ الدىمەن, مەملەكەت تاراپىن, اسىرەسە, ينفراقۇرىلىمعا, ءبىلىم مەن تەحنولوگياعا كوبىرەك ينۆەستيتسيا تارتۋعا مىندەتتەيدى. بۇل تالاپتار ورىندالماسا, ەكونوميكانىڭ جاپپاي العا باسۋى شاباندايدى. تورتىنشىدەن, ەكونوميكا مەن ساياسي قاتىناستارداعى تەڭسىزدىكتىڭ شىنايى سەبەپتەرىن ەكونوميستەردىڭ وزدەرى دە ءدوپ باسىپ ايتا المايدى. مۇندا سۇرانىس پەن ۇسىنىسقا نەگىزدەلگەن نارىقتىڭ باستى قاعيداسىنىڭ دا ىقپالى باسىم. ويتكەنى, بۇگىنگى زاماناۋي تەحنولوگيالار بىلىكتى ماماندارعا دا, ورتا ءبىلىمدى ماماندارعا دا سۇرانىستى تىم ازايتىپ جىبەردى. ونىڭ ۇستىنە, جاھاندانۋ زامانى الەمدىك نارىققا جول اشىپ, ەل ىشىندەگىلەردەن گورى شەتەلدىك ارزان جۇمىس قولىن وندىرىسكە كوبىرەك تارتۋعا مۇمكىندىك بەرىپ وتىر. بۇعان قوسا, الەۋمەتتىك وزگەرىستەر دە, ونىڭ ىشىندە جۇمىسشىلاردىڭ مۇددەسىن قورعايتىن بۇرىنعى كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ قىسقارىپ كەتۋى دە ەلەۋلى ىقپالىن تيگىزۋدە. بەسىنشىدەن, بۇگىنگى تەڭسىزدىكتىڭ تاعى ءبىر سەبەبى, قارجى جۇيەسىندەگى بارماق باستى, كوز قىستىلىقپەن تىكەلەي بايلانىستى. اتاپ ايتقاندا, وزگەلەردىڭ قۇقىن اياق استى ەتىپ, باي-باقۋاتتىلاردىڭ كوزدەگەن مۇددەلەرىن قاناعاتتاندىرۋ ءۇشىن قالىپتاسقان جۇيەدەگى بۇرىنعى ەرەجەلەر قارجى ينستيتۋتتارىنىڭ ءوز قولدارىمەن جورتا بۇزىلىپ, جاساندى مۇمكىندىكتەردى اقشاعا ساتىپ الۋ ورىن الادى. تۇپتەپ كەلگەندە, نوبەل سىيلىعىنىڭ لاۋ­رەاتى – دجوزەف ستيگليتستىڭ «الاپات سىزاتپەن» ايتپاق بولعانى الەمدەگى اتتوبەلىندەي باقۋاتتى توپتىڭ ۋىسىنا جيناقتالعان ۇشان-تەڭىز بايلىقتىڭ قوعامدى قاق ءبولىپ, تەڭسىزدىكتىڭ وتىن لاۋلاتىپ, تەك جەكەلەگەن ادامداردىڭ عانا كۇيىن كۇيتتەمەي, ورتاق مۇددەلەرگە سايكەس, قالعان جۇرتتىڭ دا قالاۋىن ەسكەرە وتىرىپ, ادىلەتتى ءبولىنىپ, ءتيىمدى جۇمسالعانىن كوكسەيدى. ال اۋقاتتىلار بولسا, وزىنە قاجەتتىڭ ءبارىن دە ساتىپ الۋعا مۇمكىندىگى جەتىپ ارتىلاتىندىقتان, ۇكىمەتكە باعىنا بەرمەيدى. سوندىقتان, ولاردىڭ باسىم كوپشىلىگى استىنا باسقان بايلىعىن قىزعىشتاي قورعايدى جانە ونى كۇللى قوعامنىڭ ورتاق پايداسىنا ارناۋعا ىنتالى بولمايدى. وسى سەبەپتى, اۆتوردىڭ تۋىندىسىنان ۇلان-عايىر بايلىق پەن ۇلى سانا قاتار جۇرسە, قورشاعان ورتا دا, ادامزات بولمىسى دا يماندى ارناعا تۇسەر ەدى دەگەن ءمولدىر نيەت مەنمۇندالاپ تۇر. ءادىل احمەتوۆ, قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى