مۇناي كومپانياسىنىڭ مىندەتتەرى قانداي؟

«تەڭىزشەۆرويل» جشس باس ديرەكتورى تەد ەتچيسون الماتىداعى «ريتتس-كارلتون» مەيمانحاناسىندا باق وكىلدەرىمەن كەزدەستى «شەۆرون» – ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العان جىلدارى قازاقستانعا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا كەلىپ, ينۆەستيتسيا سالعان, سودان جەرىمىزگە تۇراقتى تۇردە تابان تىرەگەن بىردەن-ءبىر شەتەلدىك كومپانيا. ونىڭ ىشىندە «امەريكالىق» دەپ اتىن اتاپ, ءتۇسىن تۇستەپ اشىپ ايتقاننىڭ دا ايىبى جوق دەگەن ويدامىز. بۇل ارادا, ءتىپتى وتكەن عاسىردىڭ باسىندا «شەۆرونعا» يەلىك جاساعان ادام ادامزات تاريحىنداعى العاش رەت دوللاردى ەڭ كوپ جيناعان امەريكالىق ميللياردەر دجون د.روكفەللەر ەكەنىن دە ەسكە سالا كەتۋ قىزىقتى. ءبىر جارىم عاسىرعا جۋىق ۋاقىتتان بەرى مۇناي وندىرۋمەن اينالىساتىن ۇيىمنىڭ ءدال قازىر الەمنىڭ جۇزگە جۋىق ەلىندە ءزاۋلىم قىزمەت كەڭسەلەرى, قۋاتتى كاسىپورىندارى بار. سول «شەۆرون» كومپانياسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ۇكىمەتىمەن 1993 جىلدىڭ 6 ساۋىرىندە اتىراۋ وبلىسىنداعى ەجەلدەن مۇناي ءوندىرىپ كەلە جاتقان تەڭىز مۇناي كەنىشىندە الداعى 40 جىل بويى كومىرسۋتەكتەردى بارلاپ وندىرەتىنى تۋرالى كەلىسىمگە وتىردى. بۇگىنگى ءبىزدىڭ قۇلاعىمىز اتاۋىنا ۇيرەنىپ قالعان «تەڭىزشەۆرويل» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگى قازاقستاندا وسىلاي پايدا بولعان ەدى. جۋرناليستەرمەن ەمەن-جارقىن اڭگىمە قۇرىپ, ولاردى ءوندىرىستىڭ اعىمداعى احۋا­لى جايىن­ان حاباردار ەتۋ – تشو-نىڭ جىلداعى قىزمەتتىك داستۇرىنە اينالعان. وسى جيىندا دا ءوزىن سۋداعى بالىقتاي سەزىنەتىن الپاۋىت مۇناي-گاز مەكەمەسىنىڭ جەتەكشىسى تەد ەتچيسون قازاقستاندىق باق وكىلدەرىن كاسىپورىننىڭ الداعى مەرزىمگە بەلگىلەگەن جوبالارى تۋرالى حال-قادەرىنشە قۇلاعدار ەتتى. ءبىر سوزبەن ايتقاندا, قازاق مۇنايىن ءوندىرۋ ادەتتەگىدەي ءوز ىرعاعىمەن ءجۇرىپ جاتىر. كەلەشەكتىڭ كەڭەيۋ جوباسىنا ساي قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەكونوميكاسىنا قوسار ۇلەسى دە جىل ساناپ ارتىپ كەلەدى. 2016 جىلدىڭ ءبىرىنشى جارتىسىندا تشو 14,4 ميلليون توننا (114,8 ميلليون باررەل)مۇناي وندىرگەن. بۇل تشو-نىڭ سەرىكتەستەرىن قوسپاعانداعى كورسەتكىش. كاسىپورىننىڭ باس ديرەكتورى وسىلاي دەدى. مۇناي شىققان جەردەن, ادەتتە گاز شىعادى. قازىرگى تاڭدا تشو اۋماقتان شىعاتىن گازدىڭ 97 پايىزىن كادەگە جاراتىپ وتىر. مۇنىڭ سىرتىندا 2000 جىلدان بەرى تەحنيكالىق الاۋلاردان جاعىلاتىن شيكى جانە قىشقىل گازدار مولشەرى 98 پايىزعا ازايتىلدى. مۇنايدىڭ ءبىر تونناسىنا شاققاندا اتموسفەراعا جىبەرىلەتىن شىعارىندىلاردىڭ كولەمى 72 پايىزعا ازايعان. مۇناي كومپانياسىنىڭ قازاقستان حالقىنىڭ دەنساۋلىعىن ساقتاۋ, ونەركاسىپ قاۋىپسىزدىگى مەن قور­شا­عان ورتانى قورعاۋ سالاسى بوي­ىنشا جۋرناليستەردىڭ الدىنا جايىپ سالعان اشىق تۇردەگى مالىمەتتەرى, مىنە, وسىنداي. اۋىر وندىرىستە, ونىڭ ىشىندە مۇناي-گاز سالاسىندا ادام فاكتورى جەتەكشى ءرول اتقارادى. وسىعان وراي «حالىق دەنساۋلىعى, قور­شاعان ورتانىڭ تازالىعى اركەز ءبى­رىنشى ساناتتاعى باقىلاۋدا تۇ­رادى», – دەگەن تەد ەتچيسون ءوزى باس­قارىپ وتىرعان كاسىپورىننىڭ قا­زاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نا­زارباەۆتىڭ «جاسىل ەكونوميكا» ساياساتىنا ەرەكشە ءمان بەرەتىندىگىنە ايرىقشا توقتالىپ ءوتۋدى ۇمىتپادى. سونىمەن قاتار, سوڭ­عى كەزدە ساپقا قوسىلعان سە­نىمدى دە سۋداي جاڭا تەحنيكالىق قۇ­رال-جابدىقتار تەڭىز اۋ­ما­عىندا مۇناي-گاز ءوندىرۋدىڭ ۇلەسىن ۋاقىت وتكەن سايىن ەسەلەپ ارتتىرىپ كەلەدى. ەل ءۇشىن ەڭ ماڭىزدىسى – الەمدىك تانىمال مۇناي كومپانياسى قازاقستانعا كەلگەلى ەلگە قانداي پايدا بەردى؟ سارالاپ كورەيىك. العاش قۇرىلعان 1993 جىلدان بەرى كۇنى بۇگىنگە دەي­ىن تشو-نىڭ قازاقستاندا قا­ل­­­دى­ر­عان قارجى تولەمى 114 مي­ل­ليارد اقش دوللارىن قۇ­را­عان. دەمەك, الماقتىڭ دا سالماعى بار. بۇعان تشو-نىڭ جەرگىلىكتى قىزمەتكەرلەرىنە تولەگەن ەڭبەكاقى, قازاقستاندىق تاۋار وندىرۋشىلەر مەن جاب­دىقتاۋشىلاردىڭ ونىمدەرى مەن قىزمەتتەرىنە جۇمسالعان قارجى, مەملەكەتتىك كاسىپورىندارعا بەرىلەتىن تاريفتەر مەن تولەمدەر, قازاقستاندىق سەرىكتەسكە بولىنگەن ءتيىستى ديۆيدەندتەر, مەملەكەتتىك بيۋدجەتكە اۋدارىلعان سالىق جانە رويالتي تۇرىندەگى تولەمدەر كىرەدى. «تەڭىزشەۆرويل» جشس-ءنىڭ اتىراۋ وبلىسىنداعى شا­عىن جانە ورتا بيزنەستى قول^­داۋ­داعى العاشقى جىلداردان باستالعان يگى ۇمتىلىسى جال­عاسىن تاۋىپ كەلەدى. بۇل جوبالار, ءتىپتى بيزنەستىڭ الەۋمەتتىك جاۋاپ­كەرشىلىگى جونىندەگى رەس­پۋبليكالىق «پارىز» بايقاۋىندا جوعارى باعالاندى. تشو-نىڭ ەرىكتى الەۋمەتتىك-ينفراقۇرىلىمدىق باعدارلاماسى «يگىلىك» دەپ اتالادى. باع­دار­لامانىڭ شىن مانىندەگى ەڭ­بەك ورىسىمەن جانە اتقارعان قىز­مەتىمەن جاقىن تانىسىپ, كوزبەن كورۋ ءۇشىن مىندەتتى تۇردە اتى­راۋ وبلىسىنا بارۋ كەرەك. اتىنا زاتى ساي «يگىلىكتىڭ» 2016 جىل­عا بەل­گىلەنگەن بيۋدجەتى 25 ميلليون اقش دوللارىن قۇ­رايتىنىنىڭ ءوزى كوپ جايتتى اڭعارتسا كەرەك. قارجى نە­گىزىنەن وبلىستاعى بالاباقشا, مەك­تەپ, باسقا دا الەۋمەتتىك نىسان­دارعا باعىتتالىپ بولىنەدى. بۇل – مۇنايلى وبلىستىڭ ەكو­نو­ميكالىق تۇرعىداعى باستى ەرەكشەلىگى. وتكەن جيىرما ەكى جىل بويى مەكسيكاداعى سەكىلدى 5-6 شاقىرىم تەرەڭدىكتەگى جەر استىنان زور قىسىممەن اتقىلاعان تەڭىزدەگى مۇناي باسسەينىنىڭ بوساعان ورنى قالاي تولادى ەكەن دەگەن قاراپايىم ساۋال تۋىندايتىنى دا راس. ونىڭ جەردىڭ تەكتونيكالىق قىرتىستارىنا اسەرى قانداي بولماق؟ ايماقتىڭ سەيسميكالىق قاۋىپسىزدىگى تۋرالى نە ايتۋعا بولادى؟ بۇل سالانىڭ ءجىتى مامانى بولماعان جانعا ول سۇراققا ءتيىستى مەكەمەدەن تۇشىمدى جاۋاپ الۋ دا ەكىتالاي. ەلىمىزگە بەلگىلى قالامى قارىمدى جۋرناليست, «انا ءتىلى» گازەتىنىڭ باس رەداكتورى سامات ءيبرايمنىڭ ۋنيۆەرسيتەت اۋديتورياسىنا دەيىنگى جاستىعىنىڭ الاۋلاعان شاعىندا كادىمگى مۇنايشى-بۇرعىشى بولعانىن كوپشىلىك بىلە بەرمەيدى. مۇناي وندىرىسىندەگى ءىلىمى دە ەرەكشە باس رەداكتوردىڭ باس ديرەكتورعا قويعان نەگىزگى ساۋالى وسى جەر استىنداعى مۇنايدان بوساعان كەڭىستىكتى وندىرىستىك تولتىرۋ جايى تۋرالى بولدى. جاڭا تەحنولوگيالىق جابدىقتارعا بايلانىستى, جاڭا كادرلاردىڭ شەتەلدەن اكەلىنۋىنە, ۇلتتىق جۇمىسشى كادرلار (86%) مەن ينجەنەر ماماندارعا (74%) قاتىستى, وندىرىستەگى تەحنيكالىق قاۋىپسىزدىك پەن شيكى گاز ايدايتىن ەكىنشى بۋىن زاۋىتتىڭ اياقتالعان جوباسىنا وراي بار­لىق ساۋالدارعا مۇدىرمەستەن ماز­مۇندى دا تۇشىمدى جاۋاپتار قايتارعان تەد ەتچيسون مىرزا بۇل ساۋالعا ەلەڭ ەتە قالعان سەكىلدى. ءجۋرناليستىڭ مۇناي ءما­سە­لە­سىنەن «قاراجاياۋ» ەمەستىگىن سەزگەندەي جىلى جىميعان كاسىپورىن جەتەكشىسى وندىرىستىك ماڭىزدى سۇراق قويعانى ءۇشىن جۋرناليسكە قازاق تىلىندە «راحمەت» ايتتى. ودان سوڭ وندىرىستىك تەحنولوگيالىق ساۋالعا تاپتىشتەپ جاۋاپ بەردى. ءبىزدىڭ ۇققانىمىز – قازىرگى تاڭدا ءۇش بۇرعىلاۋ ۇڭعىماسى ارقىلى جەر استىندا مۇنايدان بوساعان ورىندارعا جە­دەل­دەتىپ گاز تولتىرىلۋ ۇدەرىسى توقتاۋسىز جۇرگىزىلۋدە ەكەن. اۋماقتاعى سەيمولوگيالىق قۇب­ىلىستار قاۋىپسىزدىگىنە قاتىستى تۇيتكىلدى ساۋالعا ماڭدايى تەرلەمەسە دە قىزىنا ءارى تياناقتى جاۋاپ بەرگەن تشو باسشىسى تەد ەتچيسون ءسوزىنىڭ اياعىن تاعى دا قازاق تىلىندە «راحمەت» دەگەن ىلتيپاتپەن ءتۇيدى. تالعات ءسۇيىنباي, «ەگەمەن قازاقستان» الماتى