تابيعاتتاعى تەپە-تەڭدىك – تىرشىلىكتىڭ تۇعىرى

ەكولوگيالىق داعدارىستىڭ الدىن الۋدا ەجەلگى قازاقتاردىڭ تابيعاتپەن قارىم-قاتىناسىن قالاي قالىپتاستىرعاندىعىن ءبىلۋدىڭ ماڭىزى زور. سەبەبى, ەجەلگى قازاق دۇنيەتانىمىندا ادام مەن تابيعات اراسىنداعى قاتىناستىڭ فيلوسوفيالىق, عىلىمي جانە ەستەتيكالىق قاباتتارى قامتىلادى. ونىڭ بۇگىنگى زاماناۋي پاندەرگە قاتىسى بار ەكەنى تاعى اقيقات. ادامزات بولمىس-بىتىمىندەگى ەڭ قۇرمەتتى ورنى مەن اتىنا ساي بولۋى ونىڭ ەجەلگى دۇنيەتانىمدىق ساناسىنىڭ جاڭعىرۋىنان شىعادى. ايتپەسە, بۇگىنگى «مەحانيكالىق كوسموس», «تابيعي سۇرىپتالۋ», «ەۆوليۋتسيالىق تەوريالار», «سانا مەن بولمىس قايشىلىعى», «تومەننەن جوعارىعا سوزىلعان يەرارحيالىق قۇرىلىم», «سەبەپتىلىك شىنجىرى» سياقتى شابلوندىق تانىمدار مەن تۇسىنىكتەر جايلاعان الەمدە ەكولوگيالىق داعدارىستى توقتاتۋ قيىن. بۇرىن تابيعاتتىڭ پىشىمدەرگە, ساندارعا, گەومەتريالىق بولشەكتەرگە ءبولىنۋى قورشاعان ورتانىڭ يگەرىلۋ, ولشەنۋ, ەسەپتەلۋ ماقساتىنا قىزمەت ەتەتىن ەدى. مىنە, وسى جەردەن باستاپ ادامزات ەڭ نەگىزگى مىندەتىن ۇمىتا باستادى. ەكى جاقتىڭ قاتىناسىندا ادام نە ىستەسە دە, تابيعاتتىڭ قىسىمىنان قۇتىلىپ, وعان ۇستەمدىك ەتۋى ءتيىس دەگەن ۇعىم پايدا بولدى. سودان ادام «تابيعاتتىڭ يەسى, قوجاسى» دەگەن ءرولدى ويناي باستادى. ءسويتىپ, تابيعاتتىڭ سىرى مەن ءمانىن ۇعۋ دەگەن عىلىمي تانىم پوزيتيۆيزمگە ورىن بوساتتى. جان مەن ءتان ديالەكتيكاسى, سانا مەن بولمىس قايشىلىعى, جانۋارلاردىڭ رۋحسىزدىعى ادامنىڭ قادىر-قاسيەتىنىڭ جوعالۋىنا سەبەپ بولدى. سوندىقتان ءبىز قازىر تابيعات پەن ءتاڭىردى, بولمىستىق بىرىنشىلىك-ەكىنشىلىك ديالەكتيكاسىن سيپاتىنا قاراي اجىراتاتىن سانادان ارىلۋ, ادام مەن تابيعات اراسىنداعى اجىراۋدى توقتاتۋ ءۇشىن قازاق دۇنيەتانىمىنداعى ەكولوگيالىق قاباتتاردى ءبىلىپ-تانۋعا مۇددەلى بولساق كەرەك. ءبىزدىڭ ەجەلگى دۇنيەتانىمدا بارلىق تىرشىلىكتىڭ جانى بار, ولار ءتىرى. ولار ءتىرى بولعاندىقتان, ادام دا ءتىرى. ءبىز جاندى بولمىس بولعان سوڭ بارلىق نارسەدەن ءمان ىزدەيمىز. ەندەشە, ەكولوگيا دەگەنىمىز نە؟ عىلىمي-تانىمدىق تۇرعىدان الساق, جان-جانۋارلار مەن وسىمدىكتەردىڭ ورتاسىن, ولاردىڭ ءوزارا جانە ادامزاتپەن قارىم-قاتىناسىن زەرتتەيتىن عىلىم سالاسى. بۇل تىركەستىڭ توركىنى گرەك تىلىندە «ءۇي» جانە «ءىلىم» سوزدەرىنەن الىنعان. دەمەك, ادام بالاسىنىڭ ءۇيى – وسى تابيعات, دۇنيە تۋرالى ءىلىم. قازىر ەكولوگيا ادامزاتتىڭ ورتاسى, فيزيكالىق جانە بيولوگيالىق قاباتتار ارقىلى تانىلىپ كەلەدى. مۇنداعى نەگىزگى ماسەلە تەپە-تەڭدىككە كەلىپ تىرەلەدى. ادامزات قورشاعان ورتاسىن, اۋاسى مەن سۋىن, نۋى مەن توپىراعىن, اڭى مەن قۇسىن, ءشوبى مەن شەبىن, تەگى مەن ءدىلىن, قۇندىلىعى مەن ءتىلىن, ساناسى مەن سالتىن تەپە-تەڭدىكتە ۇستاي السا, تولعاقتى ماسەلە جوق. ەكوجۇيەنىڭ ديناميكاسى ونىڭ ماتەرياسى مەن ەنەرگياسىنىڭ وزگەرۋىن, وسى جۇيەدەگى بارلىق تىرشىلىك اتاۋلىنىڭ تۋى, ءوسۋى, ءولىمى مەن توپىراققا اينالۋىن زەرتتەيدى. ءبىر ەكوجۇيەدەگى وسكىندەر ءورت, جەل, سەل, اۋرۋ, ميكروبتار, ادامدار تاراپىنان زيان شەكسە, قالعان وسىمدىكتەر ونى ۇزاق ۋاقىت بولسا دا ەمدەۋگە ۇمتىلادى ەكەن. يسلام فيلوسوفياسىنداعى «ناباتي رۋح» دەگەن تۇسىنىك وسىنى مەڭزەيدى. بۇگىندە ادامنىڭ ءتانى دە, ساناسى دا كىرلەنگەن. ءتاڭىر ادامدى ءوزىنىڭ قورشاعان ورتاسىنداعى وسىمدىكپەن, جان-جانۋارمەن ۇيلەسىمدىلىگى ارقىلى سىنايدى. سەبەبى, ادام وسى تەكتەر مەن تۇرلەردىڭ يەسى, اللانىڭ وسى دۇنيەدەگى حاليفاسى بولسا عانا ولاردىڭ بۇرىنعى قالىبىن ساقتاي الادى. سىناقتان دا سۇرىنبەي وتەدى. ول ءۇشىن ادام اقىلعا جۇگىنەتىن سانالى دا پاراساتتى بولۋى شارت. ادامزات ءوزىنىڭ تاريحىندا قاناعات پەن پاراسات, اقىل مەن ناقىل, ساياسات پەن ار قاتار تۇرۋىن ارمانداپ كەلەدى. سەبەبى, دۇنيەنىڭ جاراتىلىسىنداعى تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىنە جاۋاپتى – وسى ادامزات. بىراق ادام قۋ تاماعى مەن قۇلقىنى ءۇشىن سول تابيعاتتىڭ تەپە-تەڭدىگىن بۇزۋمەن الەك. ال تەپە-تەڭدىك بۇزىلعان سايىن ادامنىڭ قورشاعان ورتاسى دا, كليماتى دا, كاسىبى دە, ءتانى دە, جانى دا, ساناسى دا كىرلەنە تۇسەدى. وسىنداي كىرلەنۋ قۇبىلىسى ەكولوگيا عىلىمىنىڭ ماڭىزىن دا ارتتىرا بەرەدى. مەنىڭشە, ادام مەن الەم قاتىناسىنىڭ تاريحي, فيلوسوفيالىق قالىپتاسۋ جولىنداعى «مەحانيكالىق كوسموس» تۇسىنىگىن قايتا سارالاۋ كەرەك. ادامنىڭ «تابيعاتقا ۇستەمدىگى» مەن ادامنىڭ «تابيعاتپەن ۇندەستىگى» سياقتى ەكى اعىمنىڭ ورتاق تاريحي سەرۋەنىن عىلىمي فيلوسوفيالىق تۇرعىدان تاريحي سىن سارابىنا سالعان ءجون. بۇل جەردە ادامنىڭ «مەنى» مەن ەكولوگيالىق «مەن» اراسىنداعى تەپە-تەڭدىكتى انىقتاۋ شارت. جاۋاپكەرشىلىك بولۋ ءۇشىن دە ادامدا «مەن», قوعامدا «مەن», ساياساتتا «مەن» بولۋى ءتيىس. دوساي كەنجەتاي, فيلوسوفيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى