بۇگىنگى يگى ىستەر – كەمەل كەلەشەك كەپىلى

سوناۋ 1911 جىلى الاشتىڭ ارداقتى ازاماتى احمەت بايتۇرسىنوۆ: «تالاپ جوق, ءۇمىت مول ءبىر حالىقپىز», دەپ قىنجىلسا, قىنجىلعانداي ەدىك. ەندى, مىنە, تالابى مەن ءۇمىتى مول ەل بولدىق. ول – «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارىندا بەلگىلەنگەن ماڭگىلىك ەل يدەياسى. ول – تۇرمىسى باقۋاتتى, ءتۇتىنى ءتۇزۋ ۇشقان, ۇرپاعى ەرتەڭىنە سەنىممەن قارايتىن, وركەنيەت الەمىندە الدىڭعى قاتاردان تابىلاتىن قازاق ەلىن ورنىقتىرۋ. مۇنىڭ ءارى اسا جاۋاپتى, ءارى وتە كۇردەلى ءىس ەكەنى اركىمگە ايان. كەشە عانا دۇنيەگە كەلگەن جاس سابيدەن باستاپ بۋىنى قاتىپ كەتكەن ازاماتتاردى جاڭا ومىرگە بەيىمدەۋ, ارينە, ءبىر كۇننىڭ شارۋاسى ەمەس. دەگەنمەن, ۇلى ۆولتەر ايتقانداي, «ەشقاشان دا ۇلكەن قيىنشىلىقتارسىز ۇلكەن ىستەردىڭ دە بولۋى مۇمكىن ەمەس». بۇعان توماس كارلەيلدىڭ «زاماننىڭ ءتوزىمدى تيتىقتاتاتىنى راس. الايدا, وندا تۇرعان نە بار؟ ونى وزگەرتە الماساق, ادام بولىپ نە كەرەك؟!» دەگەن ءسوزىن قوسىڭىز. ولاي بولسا, ماڭگىلىك ەل ءبىزدىڭ ءوز قولىمىزدا. ول ءۇشىن ءوزىمىزدى ۇنەمى قامشىلاپ, ۇدايى العا ۇمتىلۋىمىز كەرەك. ەندەشە, بۇگىن ءوز ىشىمىزدە ۇلتتىق سيپاتتاعى ۇرپاق تاربيەسىنە لايىقتى دەگەن ىقپالى مول جۇمىستاردى جۇرگىزە بەرۋ كەرەك دەپ ەسەپتەيمىن. وسى رەتتە, مەنىڭ ويىمشا, ەڭ ءبىرىنشى, ءاربىر ادامنىڭ ىشكى الەمىنىڭ قالىپتاسۋىنا كوڭىل اۋدارعان ءجون. تاراتىپ ايتار بولسام, پيعىل مادەنيەتى, قاناعات مادەنيەتى, تويىم مادەنيەتى, قارىم-قاتىناس مادەنيەتى ءتارىزدى ۇعىمداردى بويعا سىڭىرە وتىرىپ, رۋحاني تازارۋعا بەتبۇرىس جاساي الساق. ولاي بولماعان جاعدايدا ادامدار اعىلشىن فيلوسوفى توماس گوبسس ايتقان «ادام ادامعا – قاسقىر» دەڭگەيىنە ءتۇسىپ كەتۋىمىز بەك مۇمكىن. اناسىن دا اقشاعا ساتاتىن, بارىمىزدى سىپىرىپ اكەتۋگە تىرىساتىن الاياقتار مەن «اقشاسى بولسا ۇشاقتى كىم جالداسا دا ماعان ءبارىبىر» دەيتىن جاۋاپسىز ادامداردى, ءوز قامىن حالىقتىڭ قامىنان جوعارى قوياتىن «ءىشىپ كەتەر, جەپ كەتەرلەردى» ويلاعاندا مۇنداي قاۋىپ جوق تا ەمەس سياقتى. «ۇيادا نە كورسەڭ, ۇشقاندا سونى ىلەرسىڭ» دەگەن ماقال بار. بۇل ورايدا پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ تىكەلەي باستاماسىمەن ومىرگە كەلگەن «مەرەيلى وتباسى» ۇلتتىق بايقاۋىنىڭ ورنى ەرەكشە ەكەنىن اتاپ وتكەن ءجون. وسى ۇلتتىق جوبا ارقىلى سوڭعى جىلدارى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارىندا وتباسىلىق قۇندىلىقتاردى جۇيەلى نەگىزدە ناسيحاتتاۋ قولعا الىنىپ ناقتى ادامداردىڭ سانالى ۇرپاق ءوسىرۋ جولىنداعى ومىرلىك تاجىريبەلەرىنە قۇرمەت كورسەتىلىپ كەلەدى. ءسويتىپ, جاس ۇرپاقتىڭ بويىنا وسكەن ۇياسىن قاستەرلەۋ, ۇل-قىزى ۇلگى تۇتارلىق اتا-انا بولۋ سەزىمىن دارىتۋ قولعا الىنىپ وتىر. رەتى كەلگەندە ايتىلۋعا ءتيىستى ەندىگى ءبىر ماسەلە, ول سويلەۋ مادەنيەتىنە قاتىستى دەپ بىلەمىن. بۇگىنگى كۇنى ءسوز تىزگىنىن ۇستاعاندار ەركىندىك بەرىلدى ەكەن دەپ ەفيردى شولاق ويلارمەن جانە شۇبارلانعان تىلمەن تولتىرۋدا. اسىرەسە, الەۋمەتتىك جەلىدە ورىن الىپ وتىرعان جاعداي ءسوزدىڭ قادىرىن مۇلدەم كەتىرىپ بولدى. بىلە-بىلسەك, قازاقتا «جاقسى ءسوز – جارىم ىرىس» دەگەن ادەمى ءسوز تىركەسى بار. راسىندا, حالىقتىڭ ۇعىمىنا اسىل ءسوز قورعاسىنداي قاتىپ, تاستاي باتىپ, سۋداي ءسىڭىپ كەتەدى. جاي ءبىر ايتىلعان ءسوز ەمەس, وزەكتەن, وتكەلەكتەن وتكەن ءسوز, ارينە. وسىنىڭ ءبارىن شاشىراتىپ الماي, قاي-قايسىسىن دا جەكە زەرتتەسە ءارى ناسيحاتتاسا, سىر-ساندىقتىڭ تۇبىندە اشىلماعان مارجان, ءسىرا كوپ. كونەنىڭ كوزىن كورگەن, بىراق كورگەن-بىلگەنىن اۋىزەكى اڭگىمەلەرىندە عانا ايتىپ, باسقا ەشكىم بىلمەيتىن كەي تاعدىرلار ۇمىت قالا بەرەدى. بار كەزدە قادىرىن بىلمەي, كەتكەن سوڭ بارماق تىستەيمىز. سوندىقتان كونەكوز قاريالار مەن عۇلامالاردى شەجىرە-تاسپاعا ءتۇسىرۋدى بۇقارالىق اقپارات قۇرالدارى قولعا السا ۇتارىمىز كوپ بولارى ءسوزسىز. مىنا ءبىر اقيقاتتى دا اينالىپ وتۋگە بولماس. ارقايسىمىز ءوزىمىزدىڭ ۋاقىتىمىزدىڭ باسىم كوپشىلىگىن وتباسىمىزدان تىس ورتادا وتكىزەتىنىمىز بەلگىلى. وسىعان وراي, قارىم-قاتىناس مادەنيەتىن جەتىلدىرۋگە اسا ءمان بەرىلۋى قاجەت دەپ بىلەمىن. ويتكەنى, ادام كورۋ ارقىلى ۇيرەنەدى, جيرەنۋ ارقىلى تۇزەلەدى. لۇقپان حاكىمنىڭ: «وسىنشاما ادەپتىلىكتى قايدان ۇيرەندىڭىز؟» دەگەن ساۋالعا «ادەپسىز ادامداردان», دەپ جاۋاپ قايتارۋى تەگىن ەمەس. اكادەميك ف.ۋگلوۆتىڭ «ادامدار اراسىنداعى ادام» اتتى كىتابىندا دا ادامداردىڭ ءبىرىن-ءبىرى ءتۇسىنۋى, جاقسى قارىم-قاتىناسى, كىشىنىڭ ۇلكەنگە قۇرمەتى, ۇلكەننىڭ كىشىگە ءىلتيپاتى ارقىلى عانا قوعامدا وڭ رۋحاني احۋال ورنىعارى ايتىلعان. اسىرەسە, قىزمەت بارىسىنداعى ءوزارا قارىم-قاتىناستى جاقسارتۋعا ءاربىر باسشىنىڭ تىكەلەي دانەكەرلىگى جونىندەگى وي-تولعامدار كوڭىل اۋدارارلىقتاي. ماسەلەن, وسى كىتاپتاعى مىنا ءبىر پايىمداۋعا نازار سالساق. ادامنىڭ قىزمەت دارەجەسى جوعارىلاعان سايىن كوڭىلى وسەدى, وزىنەن كەيىنگىلەردىڭ تامىر سوعىسىنا ءمان بەرۋگە كوتەرىڭكى كوڭىلدىڭ ەركى بولا بەرمەيدى. ولاي بولسا, قىزمەت دارەجەسى جوعارىلاعان ءاربىر باسشى ۇجىم الدىنداعى جاۋاپكەرشىلىك سەزىمىن بارىنەن جوعارى قويۋى ءتيىس دەپ ويلايمىن. جاۋاپكەرشىلىكتى سەزىنگەن باسشىنىڭ ءوزى باقىتتى, ۇجىمىنىڭ دا رۋحى كۇشتى كەلەدى. سوندىقتان ەلباسى ن.ءا. نازارباەۆتىڭ تاياۋدا پاۆلودار وبلىسىندا بولعان كەزىندە باسشىلارعا وزدەرىنىڭ قىزمەتكەرلەرىنە سىيلاستىقپەن قاراۋ قاجەتتىلىگىنە نازار اۋدارۋى تەگىن ەمەس. اڭگىمەمىزدى تۇيىندەسەك, ءبىزدىڭ ساناتكەرلەرىمىز بەن تالاپكەرلەرىمىزگە بويلارىنداعى قادىر-قاسيەتتەرىن, تابيعي قابىلەتتەرىن اشاتىن ۋاقىت كەلىپ جەتتى. ەندىگى ماسەلە ارقايسىمىزعا تىكەلەي بايلانىستى. سەن-سيمون ءوز-وزىنە «تۇرىڭىز گراف, ءسىزدى ۇلى ىستەر كۇتىپ تۇر» دەپ وياتادى ەكەن. ولاي بولسا, ىسكە ءسات, اعايىن! كەنجەبولات جولدىباي, ساياساتتانۋشى