كۇرەستىڭ كۇرمەۋى نەگە كوبەيىپ تۇر؟

«ەگەمەن قازاقستان» گازەتىنىڭ بيىلعى 29 شىلدە كۇنگى نومىرىندە جاريالانعان ءتىلشى قايرات ءابىلدينوۆتىڭ ماقالاسىنا «قازاق كۇرەسى: وزگەرتە بەرگەننەن نە ۇتا­مىز» اتتى قازىرگى قولدانىستاعى بالۋان كيىمىنىڭ اۆتورى جانە قازاقستان قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى اتقارۋ كومي­تەتى عى­لىمي-ادىستەمەلىك توبىنىڭ جە­تەك­­شىسى رەتىندە جاۋاپ بەرگەندى ءجون كوردىم. سپورتتىق جانە ۇلتتىق كۇرەستەردىڭ بار­لىعىندا بالۋاندار بەلدەسۋگە وزدەرىن ەرەك­شەلەيتىن كيىمدەرمەن شىعادى. كۇرەس كيىمدەرى ءار حالىقتىڭ سالت-داستۇرلىك بەلگىلەرى رەتىندە تانىم­دىق, ەستەتيكالىق جانە قولدانبالى-كاسىپ­تىك قىزمەتتەر اتقارادى. سونىمەن قاتار, بالۋان كيىمدەرى كۇرەستىڭ ءادىس-تاسىلدىك ماز­مۇنى­نا, ەرەجەسىنە اسەر ەتىپ, ونى ۇيرەتۋ, دامى­تۋ, ناسيحاتتاۋ ىستەرىندە ماڭىزدى ورىن الادى. ەندى ءوز ۇلتتىق كۇرەسىمىزدەگى كيىمگە توقتال­ساق, قازاق حالقىنىڭ بالۋانعا ارناپ كۇرەس كيىمىن دايىنداعانى تۋرالى تاريحي دەرەكتەر جوق. قازاق بالۋاندارى كۇندەلىكتى تۇرمىستا كيگەن كيىمدەرىمەن بەلدەسۋگە شىعاتىن بولعان, قالاي كۇرەسەتىندىكتەرىن الدىن-الا ءوزارا نەمەسە ۇيىمداستىرۋشىلار كەلىسىپ وتىرعان. قازاق كۇرەسىنىڭ شەبەرلەرى حح عاسىردىڭ ورتا كەزەڭىنەن باستاپ سامبو مەن دزيۋدونىڭ كيىمدەرىن كيىپ كۇرەستى, وزدەرىنە ءتان ۇلتتىق كيىم بولمادى. وسى جاعدايدى شەشۋ ماق­ساتىندا حح عاسىردىڭ 90-شى جىلدارى قازاق سپورت جانە تۋريزم اكادەمياسىندا ۇلتتىق كۇرەسىمىزدىڭ ءادىس-تاسىلدەرىنە دەن قويىلىپ, بالۋان كيىمىنە ارنالعان عىلىمي-زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلدى. سامبو مەن دزيۋدو كيىمدەرى ەرەكشەلىكتەرىمەن قوسا, باسقا ۇلتتىق كۇرەستەردەگى بالۋان كيىمدەرىنىڭ ءادىس-ايلاعا اسەرى زەرتتەلدى. وسى تۇرعىدا كەيىن بۇعان بايىرعى باتىرلارىمىزدىڭ ساۋىتى ۇلگى ەتىپ الىندى. حالقىمىزدا كۇرەسكە شىعاردا «بالاقتى ءتۇرىپ, جەڭدى سىبانىپ» دەگەن دە ءسوز بار. مىنە, وسى تىركەس كۇرەسىمىز كيىمىنە باتىرلاردىڭ قىسقا جەڭ ساۋىتتارىنىڭ ۇلگىسىن ۇسىنۋعا نەگىز بولدى. سەبەبى, قىسقا جەڭ كيىم بالۋان­نىڭ ءوزىنىڭ ارەكەت ەتۋىنە قولايلى بولىپ كەلەدى دە, قارسىلاسىنا قولايسىز جاع­داي تۋعىزادى. سونداي-اق, سامبو جانە دزيۋدو كۇرەستەرىندە جەڭنىڭ ۇزىن بولۋىنىڭ ءادىس-ايلاعا, كۇرەسەتىن ۋاقىتقا, بالۋانداردىڭ ءبىر-ءبىرىنىڭ جەڭىنەن ۇستاۋلارىنا جانە ۇستاعان جەڭنەن بوساۋعا ارەكەت ەتۋلەرىنە اسەرى زەرتتەلدى. وسىنىڭ ناتيجەسىندە قازىرگى كيىمنىڭ جەڭى قىسقا بولعاندىقتان, بەلدەسۋشىلەردىڭ ۇستاۋ­لارى ءۇشىن ءبىر-بىرىنە جاقىن كەلە الاتىندارىنا كوز جەتتى. ءسويتىپ, سامبو مەن دزيۋدوداعىداي بالۋانداردىڭ ۇزىن جەڭنەن ۇستاپ, دەنەلەرىمەن العا ەڭكەيىپ, ءبىر-بىرىنەن الىسقا الشاقتاپ كەتۋلەرىنە مۇمكىندىك ازايادى. جەڭنىڭ ۇزىن بولۋى سامبو مەن دزيۋدودا تۇرەگەلىپ تۇرىپ, ودان ارى كىلەمدە جاتىپ كۇرەستى جالعاستىرۋعا, سو­دان سوڭ تۇنشىقتىرۋ, باعىندىرۋ ادىستەرىن جاساۋ ءۇشىن كەرەك بولاتىنى انىقتالدى. ال قازاق كۇرەسىندە بالۋاندار تەك تۇرەگەلىپ تۇرىپ كۇش سىناساتىنى, اياقتان قولمەن ۇستاۋعا بولمايتىنى, كىلەمدە جاتىپ كۇرەستى جالعاستىرۋعا مۇمكىندىك بەرىلمەۋى مىندەتتەلگەندىكتەن, جەڭنىڭ قىسقا بولۋى «وزىنە قولايلى, قارسىلاسىنا قولايسىز بولسىن» دەگەن قاعيداتقا كەلىس بەرەر ەدى. بۇدان ءارى حالقىمىز اق ءتۇس تازالىقتىڭ, ادىلدىكتىڭ سيمۆولى رەتىندە قابىلداعاندىقتان, كيىمگە اق ءتۇس تاڭداپ الىندى. ال وعان قىزىل, كوك ءتۇستى جولاقتاردىڭ قوسىمشا سالىنۋى بالۋانداردى كۇرەس ۇستىندە ءبىر-ءبىرى­نەن ايىرۋ ءۇشىن جاسالدى. جولاقتار سونداي-اق كۇرەس كيىمىنىڭ مىقتىلىعىن ارتتى­رۋ­مەن قاتار, ەستەتيكالىق تارتىم­دى­لىقتى كوتەرۋ نيەتىنەن دە تۋدى. ەندىگى ايتارىمىز ۇلتتىق كۇرەسىمىزدە بالۋان شالبارىنىڭ بالاعى ۇزىن نەمەسە قىسقا بولۋى ناقتى كۇرەسكە ەشقانداي اسەر ەتپەيدى. سەبەبى, قازاق كۇرەسىندە اياقتان ۇستاۋ ءادىسى جوق. بيىلعى «قازاقستان بارىسى-2016» جارىسىنىڭ الدىندا كورسەتىلگەن بالۋان كيىمىنىڭ ۇلگىسى سوناۋ 1996 جىلعى زەرتتەۋ بارىسىندا قابىلدانعان تالاپتار بويىنشا تىگىلىپ, ءىس جۇزىندە ءبىرىنشى رەت قولدانىلدى. بالۋاندار مەن ماماندار وسى كيىمگە قازىر جوعارى باعا بەرىپ وتىر. شىنى كەرەك, رەسپۋبليكا­لىق قازاق كۇرەسى فەدەرا­تسياسى­نىڭ بۇرىنعى باسشىلى­عى كەزىن­­دە ءبىزدىڭ بۇل ۇسىنىسى­مىز­دى قابىلداي قويما­عان ەدى. گازەت ءتىلشىسىنىڭ ماقا­لاسىن­دا ايتى­لاتىن «بالۋان­دارىمىز قىسقا جەڭنەن ۇستاي الماعان­نان سوڭ تۇساۋلى اتتاي كىبىرتىكتەپ جۇرۋلەرىنىڭ» سەبەبى وسى ەدى. جۋرناليست «شىركىن-اي, دزيۋدوداعىداي جەڭدى ۇزارتسا عوي, شالباردىڭ بالاعى سول دزيۋدوعىداي قالسا, دزيۋدوعا ۇقساپ كەتتى» دەپ كىم ايتا الادى» دەگەن ەكەن. بۇعان مەن بۇدان ونشاقتى جىل بۇرىن وزبەك اعايىندارىمىز وزدەرىنىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنە دزيۋدو كيمونوسىنىڭ بوياۋىن وزگەرتىپ قولدانعاندارى ءۇشىن جاپوندار تاراپىنان نارازىلىققا ۇشىراپ, سوڭىنان ودان باس تارتۋعا ءماجبۇر بولعاندارىن ايتىپ, جاۋاپ قايتارعىم كەلەدى. ءار حالىقتىڭ ۇلتتىق كۇرەسىنىڭ وزىندىك ەرەكشەلىگى بار. قازىرگى قازاق كۇرەسىندەگى كيىمنىڭ ەرەكشەلىگىن قولدايتىن, ونىڭ ءوز جولىمەن دامىپ كەلە جاتقانىن مويىندايتىن شەتەل ماماندارى جەتكىلىكتى. كۇرەسىمىزدىڭ رەسپۋبليكا دارەجەسىنەن اسىپ, حالىقارالىق دەڭگەيگە جەتۋىنە مۇنىڭ دا وزىندىك سەپتىگى بار. ەندى ءتىلشىنىڭ «قازاقستان بارىسى» جارىسىن­داعى انشىلەر مەن بيشىلەردىڭ كۇرەس كىلەم ءۇستىن­دە اياق كيىمدەرىمەن اسىر سالىپ جۇرۋلەرى تۋرا­لى ايتقان ويلارىنا كەلىسپەسكە بولمايدى. مۇ­نىڭ جارىس وتكىزۋشىلەر تاراپىنان بولىپ وتىر­عان ابەستىكتەر ەكەنىن وقىرمان قاۋىم دا اڭ­عا­رىپ وتىرعان شىعار دەگەن ويدامىن. ونىڭ ارعى جاعىندا تورەشىلەردىڭ كىلەم ۇستىندەگى ەن­جار­لىعى تۋرالى ايتىلعان ەكەن. بۇل جەردە ماسەلە وتە دۇرىس كوتەرىلگەن. بۇعان مەن ءوز تارا­پىم­نان كەيبىر رەفەريلەردىڭ ءادىس-ايلانى باعا­لاۋدا قاتە­لەسە بەرەتىنىن دە قوسار ەدىم. اربيتر­لاردىڭ كىلەم ۇستىندەگى ءوز مىندەتتەرىن دۇرىس اتقارۋلارى كەرەك­تىگى تۋرالى ۇلگىنى دزيۋ­دو كۇرەسىنەن ۇيرەن­گەنىمىز دۇرىس-اق بولار ەدى. بۇل ماسەلەنى تۇزەتۋ ءۇشىن قازىر فەدەراتسيا تارا­پى­نان جۇمىستار قول­عا الىنىپ جاتقانىن دا بىلە­مىن. تورەشىلەر كومي­تەتىنە جاڭادان باسشى بو­لىپ كەلگەن شالقار جولامانوۆ كورسەتىلگەن جايت­تار­عا جاۋاپكەرشىلىكپەن قارايتىن بولادى دەپ ويلايمىن. ماقالادا دوپينگپەن ۇستالعان ءتورت بالۋاننىڭ تۋرنيرگە جىبەرىلگەنى تۋرالى دا اششى سىن ايتىلىپتى. اۆتور مۇنى «بارماق باستى, كوز قىستىعا» سايىپتى. بۇل ماسەلەگە كەلسەم, مەن ءوزىم رەسپۋبليكا قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسى اتقارۋ كوميتەتىنىڭ مۇشەسى رەتىندە وسىعان قاتىستى مىنا جايتتاردى ايتا الامىن. ماسەلەن, «دوپينگكە قارسى ۇلتتىق ورتالىعى» رمم شەشىمىنە سايكەس, مەرەكە تۇراشەۆ (اقمولا وبلىسى), الەكساندر كوساچەۆ (الماتى وبلىسى), سامير مامەدوۆ (پاۆلودار وبلىسى) جانە ايبەك نۇعىماروۆ (شىعىس قازاقستان وبلىسى) سىنامالارىنان تىيىم سالىنعان مەلدوني سۋبستانتسياسى تابىلىپ, ءبارى دە زەرتتەۋ اياقتالعانعا دەيىن قازاق كۇرەسىنەن وتەتىن بارلىق جارىستاردان ۋاقىتشا شەتتەتىلگەن بولاتىن. الايدا, ارادا ءبىر اي ۋاقىت وتكەن سوڭ, بۇكىلالەمدىك دوپينگكە قارسى اگەنتتىكتىڭ (ۆادا) سوڭعى شەشىمى جاريا­لاندى. ولاردىڭ ۇسىنىسى بويىنشا, دوپينگكە قارسى ۇلتتىق ورتالىق تارتىپتىك كوميسسياسى­نىڭ 2016 جىلعى 28 ماۋسىمداعى شەشىمىنە ءساي­كەس, مەرەكە تۇراشەۆقا, سامير مامەدوۆ پەن ايبەك نۇعىماروۆقا جارىستارعا قاتىسۋعا رۇقسات بەرىلگەن. سونداي-اق, 1 شىلدەدە بۇكىلالەمدىك دوپينگ­كە قارسى اگەنتتىكتىڭ الەكساندر كوساچەۆتى جارىستارعا جىبەرۋ تۋرالى شەشىمى شىقتى. دەمەك, بۇل شەشىمدەردىڭ قابىلدانۋىنا رەسپۋبليكا قازاق كۇرەسى فەدەراتسياسىنىڭ ەشقانداي قاتىسى جوق. «قازاق كۇرەسىنىڭ اتاۋى وزگەرۋى مۇمكىن» دەگەن پىكىرگە بايلانىستى ايتارىم, حالقىمىز بالۋاندارىنا ەشقاشان ءدال بۇگىنگىدەي سيپاتتا كۇرەسۋدى مىندەت ەتىپ تاقپاعان. اقيقاتىندا قازاق كۇرەسى, تاجىك كۇرەسى, وزبەك كۇرەسى سياقتى اتاۋلار كەڭەc وداعى ورناعاننان كەيىن عانا ەنگىزىلدى. «قازاقشا كۇرەس» اتاۋى, دالىرەك ايتسام, 1928 جىلدارى قولدانىسقا ءتۇستى. ءتىپتى, اۋىز-ەكى سوزدە دە, ادەبي شىعارمالاردا دا ەشكىمنىڭ «قازاقشا كوكپار تارتامىز», «قازاقشا اۋدارىسپاققا تۇسەمىز» دەمەيتىنى سياقتى, «قازاقشا كۇرەسەمىز» دەگەن ءسوز تىركەسى دە قولدانىلمايدى. وسىنى ۇعىنعان كەيبىر تۇركى حالىقتارى كەڭەس وداعى تاراپ, تاۋەلسىزدىكتەرىن العاننان كەيىن ۇلتتىق كۇرەستەرىنە تاريحي اتاۋلارىن قايتارۋدى نەمەسە باسقاشا اتاۋدى قولعا الدى. ماسەلەن, وزبەك اعايىندار ۇلتتىق كۇرەستەرىنە «كۋراش» اتاۋىن قايتارىپ بەرسە, ولاردان كەيىن تاتارلار ءوز كۇرەستەرىن «بەلبەۋ كۇرەسى» دەپ, قىرعىزدار «الىش» دەپ اتاي باستادى. تۇرىكتەر, تۇرىكمەندەر جانە ازەربايجاندار الدەقاشان وسى قالىپقا ءتۇسىپ, ۇلتتىق كۇرەستەرىنە جاڭاشا ات بەرىپ جىبەرگەن. بۇل ۇلتتىق كۇرەستەرگە جاساندى تۇردە تاڭىلعان اتاۋلاردى جويىپ, وزىندىك اتاۋلارىن قايتارۋ نيەتىمەن قاتار, حالىقارالىق ارەناعا شىعۋ تالابىنان دا تۋىنداپ وتىرعان قاجەتتىلىك ەكەندىگىن ايتۋىمىز كەرەك. قازىر ءبىزدىڭ ۇلتتىق كۇرەسىمىز الەمگە تانى­لىپ, شەتەلدەردە جانە ەلىمىزدە حالىقارا­لىق جا­رىستار وتكىزىلىپ جاتقاندا, بۇعان قوسا ءتول كۇ­رەسىمىزدى حالىقارالىق فەدەراتسيالار قۇرام­دارىنا كىرۋ ماسەلەسى قولعا الىنىپ وتىرعاندا, وعان «قازاق كۇرەسى» دەگەن اتاۋمەن بارۋ قولعا العان ماقساتتارىمىزدىڭ ورىندالماي قالۋىنا بىردەن-ءبىر سەبەپشى بولىپ وتىرعانىن ايتۋىمىز كەرەك. مىسالى, كورشى قىتاي ەلى «قازاق كۇرەسىن» بىزدە دامىتۋدىڭ ەشقانداي قاجەتى جوق دەپ اشىق ايتىپ وتىر. سەبەبى, ول ەلدە جۇزدەن استام ۇلتتار مەن ۇلىستاردىڭ كۇرەستەرى بار. سوندىقتان فەدەراتسيا پرەزيدەنتى ارمان شوراەۆتىڭ بولاشاقتا «قازاق كۇرەسى» اتاۋىن وزگەرتۋ قاجەتتىگى تۋرالى ايتقان ويى جوعارىدا ايتىلعان ءتيىمدى جۇمىستاردى وڭتايلى شەشۋگە باعىتتالعان ىزگى نيەتتى ءىس دەپ بىلەمىن.  ەلەمەس ءالىمحانوۆ, پەداگوگيكا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى, پروفەسسور, قازاقستانعا ەڭبەگى سىڭگەن جاتتىقتىرۋشى الماتى