اۋىلىڭدا اقىل ايتار جان قالدى ما؟

قامشىلار جاق بەتتەن كوز ۇشىندا مۇنارتىپ جامان جالعىزتاۋ كورىنەدى. جالعىزتاۋدىڭ جاماندىعىن كورگەن ەشكىم جوق. ىرىمشىل قازاق جالپاق دالاداعى ەل-جۇرتقا پانا بولىپ تۇرعان جالعىز تاۋ بولعاننان كەيىن كوز تيمەسىن دەپ «جامان» دەي سالعان شىعار. بۇلتسىز, اشىق كۇندەرى ءتىپتى, ايقىن, انىق كورىنەدى. سوناۋ الىستان نوقاتتاي بولىپ قانا. اتتانار جاق بەتتە كوك ايدىن شالقار. بالىق جۇزبەيتىن, بالىق تۇگىلى باقا دا ورىستەمەيتىن, قۇس قونبايتىن ءولى كول. كەڭەس زامانىندا ۋران وندىرەتىن كاسىپورىننىڭ وندىرىستىك قالدىق سۋلارىمەن لاستانعان. اۋىلعا كىرەبەرىستە قونىسباي شەتەلدىك جۇيرىك كولىگىن توقتاتىپ, كوز تانىس, قايدا جۇرسە دە كوكىرەگىنىڭ ءبىر تۇكپىرىندە ايشىقتى اسەم سۋرەتتەرى مەنمۇندالاپ, قولامتانىڭ شوعىنداي قىزدىرىپ, اۋىق-اۋىق ويىنا ورالىپ, سارىتاپ ساعىنىشتىڭ قاتپارىن قالىڭداتاتىن ۇشقان ۇياسىنا مەيىرلەنە ءبىر قارادى. بۇگىنگى ساپار تىرشىلىك ءۇشىن قاجەتتى, بولاشاعىن بارلاعان, وتباسىنىڭ بەرەكەسىن ويلاعان قۇتتى قادام ەدى. ۇزاق جىلدان بەرى وبلىس ورتالىعىن مەكەن ەتكەن قونىسباي تۋعان اۋىلىندا بىرەر جىلقى ۇستاماققا بەل بايلاعان. بالالار ءوسىپ قالدى, مال باسى كەرەك-اق. قوي مەن سيىردان گورى جىلقىنى قولاي تۇتقان. ونىڭ وزىندىك سەبەبى بار. كۇنى ەرتەڭ باليعات جاسىنا تولعان بالالارى وقۋ وقىسا دا, ۇيلەنىپ, وتاۋ قۇرسا دا, سويىستىق مال كەرەك قوي. ءتىپتى, ارتىلىپ جاتسا, جىلداعى سوعىمىن ايىرىپ وتىرماي ما؟!. كىرەبەرىستە جەزدەسى ەسەنبايدىڭ قابىرعالارى كوپتەن سىلاق كورمەگەن, ءبىر كەزدە اق بولعاندىعىن شاتىردىڭ استىنداعى الاقانداي جەرى عانا ايعاقتايتىن ءۇيى كورىنەدى. ءۇي جانىنداعى كارتوپ ەگەتىن شارباقتىڭ شەتىنە «قاراقشى» ورناتىپتى. سىرعاۋىلعا كولدەنەڭ اعاش شەگەلەپ, ۇستىنە قىتاي كوستيۋمىن كيگىزىپ قويىپتى. وسى قىتاي كوستيۋمىنىڭ تاريحىن قونىسباي جاقسى بىلەتىن. وسىدان ءۇش جىل بۇرىن ەسەنباي جەزدەسى الدەبىر قۇدالىققا بارعاندا كيىپ كەلگەن. سودان سوڭ ۇستىنە ماقتانسا ءۇش رەت ىلسە ىلگەن شىعار, كوك كوستيۋم بوي-بوي بولىپ, ءىرىپ, ۇلبىرەپ شىعا كەلدى. سودان بەرى كارتوپ ەگەتىن شارباقتىڭ شەتىندەگى قاراقشىنىڭ ۇستىندە. ەكى جەڭىن ەكى قالتاسىنا كيگىزىپ قويىپتى. بار مىندەتى باقشانى كوگەرگەنگە ولەردەي ءوش قۇستاردان كۇزەتەتىن قاراقشىنىڭ كەيىپى قارەكەتسىز مىڭ سالسا, ءبىر باسپايتىن جەزدەسىنىڭ بۇگىنگى كەيپىنەن اينىمايدى-اق. جىل ون ەكى اي شىبىق باسىن سىندىرمايتىن ەسەنباي جەزدەسىنىڭ ءوز ءۋاجى بار. ول جىل سايىن كوكتەمدە ءبىر قاپ كارتوپ ەگەدى. كۇزدە الگى ەككەن جەرىنەن ءبىر قاپ ءونىم الادى. سودان سوڭ ءوزى «ءبىر قاپ ەكتىم, ءبىر قاپ الدىم, نيكاكيح زاترات» دەپ قارق-قارق كۇلەدى. قونىسباي اپاسىنىڭ جايداق شايىن ءىشىپ, دالاعا شىققانى سول ەدى, كوپتەن كورمەگەن اۋىلداستارى جينالىپ قالدى. ادەيىلەپ شاقىرساڭ كەمىندە ەكى ساعات كەشىگەتىن جۇرتتىڭ قالادان كەلگەندى اينالدىراتىن سەبەپتەرى بار. ءبىرى كەلەر-كەتەرى جوق جاڭالىق ەستىگىسى كەلسە, ەكىنشىسى اۋىلدىڭ جاڭالىعىن جەتكىزەدى. ءسويتىپ, اۋىل شەتىندە جاياۋ جينالىس باستالىپ جۇرە بەردى. ءاپ ەتكەن بەتتە اڭگىمەنىڭ كورىگىن قىزدىرعان «بەن لادەن». – اتاڭا نالەت, – دەدى «بەن لادەن» شال. شىن اتى – ەستەمەس. «بەن لادەن» قيانقىلىعىنا وراي اۋىلداستارىنىڭ قويعان اتى. باياعىدا كورشى قۇس فابريكاسىندا تۇراتىن بالالارى وتىز قازدىڭ بالاپانىن اكەلىپ بەرگەنى بار. ينكۋباتوردان شىققان, ەنەسىنىڭ باۋىر جىلۋىن سەزىنبەگەن بالاپان ەكەش بالاپان دا انا دەگەندى اجىراتا المايدى ەكەن عوي. قۇلدىراڭداعان كۇشىكتىڭ دە, ويناقتاعان لاقتىڭ دا سوڭىنان وتىزى بىردەي ەرىپ, قاڭعىرىپ جۇرە بەرەدى. ەستەمەس شالدىڭ ايتۋىنا قاراعاندا, قازاققا قۇس باعىپ قاجەتى جوق. ول بار بولعىرلار ەسىكتىڭ الدىن لاستايدى. قۇس ساڭعىرىعى ۋ. ودان كەيىن ءشوپ وسپەيدى. ون كۇن وتىز بالاپاننىڭ ازابىن كورگەننەن كەيىن ەستەمەس شال الگىلەرگە سىركە سۋى ارالاستىرىلعان سۋ بەرىپ, قىرىپ تاستاعان. ءوز بالاپانىن ءوزى. سودان بەرى ەسەكەڭدى بۇكىل اۋىل-ايماق «بەن لادەن» اتاپ كەتكەن. الگى ورازبايدىڭ بالاسى اكەسىن ۇرىپتى. كوكالا قويداي قىلىپ ساباعان. اۋداننان پوليتسيا شاقىرۋعا اۋىلدان ۇيالىپ, بەتىن باسىپ وتىر. بىراق, ورازبايدىڭ وزىنە سول كەرەك. انا جىلى سوۆحوز بەرگەن تراكتورعا مەنىمەن تالاستى عوي. كورسىن بالەم, كىسىگە قيانات ەتكەندى. «بەن لادەننىڭ» دەرەك-دايەگى, تياناعى جوق اڭگىمەسىن توقان شال ءبولىپ جىبەردى: – ءيا, قونىسباي كوپتەن ەل بەتىن كورمەي كەتىپ ەدىڭ, جاي ءجۇرسىڭ بە؟!. – جىلقىعا ءبىر ەكى-ءۇش قارا قوسسام دەپ ەدىم. – سول جىلقىڭنان دا بەرەكە كەتتى عوي دەيمىن,–دەدى مالمەن كوزىن اشقان توقان شال. – بيىل سىڭىرىنە ءىلىنىپ, قىستان ازەر شىقتى. ق ۇلىن ەرتكەن ءبىرى جوق. بىلتىر كۇزدەگى سوڭعى جاۋىن ايازعا ءىلىنىپ جاۋدى. ءشوپ باسىنا قاتقان مۇز ءىشتى بيەلەردىڭ بارىنە ق ۇلىن تاستاتتى. ءبىزدىڭ اۋىلدا ق ۇلىن بولمايتىن شىعار, بەسكەمپىر كەشە ايعىرىن ساتىپ جىبەردى. – قۇداي-اۋ, ءسويتتى مە, – دەدى «بەن لادەن». – اپىر-اي, سەن ناعىپ ەستىمەي قالدىڭ. وسى اۋىلدا قۇمىرسقا قىبىرلاسا, ءبىلىپ وتىراتىن ەدىڭ عوي. بار بيە بەتىنە قاراپ وتىرعان جالعىز ايعىر ەدى. ودان دا ايىرىلدىق!.. قونىسباي كەيىن ەستىدى. بۇل اۋىل ءجۇز قارالى جىلقىنى ايعىرسىز باعىپ وتىر. ويتكەنى, جەكەمەنشىك ادامعا ايعىر ۇستاعان ءتيىمسىز. سوڭىنان ق ۇلىن ەرمەيدى عوي. ال, قوسىلىپ ورتادان اقشا شىعارىپ, تۇقىم جاڭالاۋعا, ۇيىرگە يە بولاتىن ايعىر ۇستاۋعا سەكسەن ءۇيدىڭ باسى بىرىگە بەرمەيدى. انشەيىندە اعايىنعا اقىل ايتقىش «بەن لادەن» شالدىڭ ءوزى قارسى بولىپ, ەلدى ءىرىتىپ بىتىرەدى. ونىڭ ۇستىنە بۇرىنعىداي جىلقى مالىن كۇنى-ءتۇنى باعۋ جوق. اياقتى مال ەمەس پە, ىرگەدەگى ەگىس القاپتارىنا تۇسەتىنى, ماسالاپ, جەلدەپ كەتەتىنى بولادى. قازىرگىنىڭ جىلقىشىسى دا ەرىنشەك. تۇندە باعىپ, كۇندىز قارا قارعانىڭ ميى قاينايتىن شىلدەدە تەمىر شارباققا قاماپ تاستايدى. ونىڭ ىشىندە ءىرىسى ۇساعىن تەۋىپ, مەرتىكتىرەدى. ساقا بيەلەردىڭ قوس اياقتاپ تەپكەن تەبىسى قانداي الاپات. تاي-جاباعى مۇنان سوڭ قارا كۇزگە دەيىن وڭالا المايدى. ەگىس القاپتارىن ورىپ, جيناپ العاننان كەيىن ءبىر-اق بوساتىلادى. ول كەزدە ءشوپتىڭ بۋىنى بەكىپ, قۋراپ, ءولى قاۋعا اينالىپ كەتەدى. ارعى جاعى جىلاۋىق جاۋىنمەن استاساتىن قارا كۇز, كوپ ۇزاماي قىلىشىن سۇيرەتكەن قىس. قىسقا كۇيسىز تۇسكەن مال ءولىم-ءجىتىمسىز جانە بولمايدى. اۋىلداعى احۋالدى ەستىگەننەن سوڭ, قونىسبايدىڭ ءاۋ باستاعى ويى بۇزىلىپ سالا بەردى. ءدال مىنا اۋىل مال باعىپ جارىتپاس. كوپ جىل شەتتە جۇرگەننەن سوڭ بىلە بەرمەپتى. بۇگىنگى اۋىل بۇرىنعى اۋىل ەمەس ەكەن. زامانىندا قىزىل كىرپىشتەن سالعان تاماشا كلۋب بار ەدى. الدەبىر پىسىقتار بار بولعانى ءۇش تەڭگەگە جەكەشەلەندىرىپ الىپ, بۇزىپ اكەتىپتى. ونى ايتاسىز, ىرگەدەگى سولتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ ايىرتاۋ اۋدانىنا قاراستى سىرىمبەت اۋىلىندا الاشتىڭ ءبىرتۋار ازاماتى, ۇلت ماقتانىشى شوقان ءۋاليحانوۆتىڭ تۋعانىنا 150 جىل تولۋىنا وراي سالىنعان ەكى قاباتتى, وزىق ارحيتەكتۋرالىق ۇلگىدەگى مادەنيەت ءۇيى جارىتىمسىز قارجىعا ساتىلىپ, تالان-تاراجعا ۇشىراعان. سوندا قارا ورمانداي قالىڭ ەلدىڭ ىشىنەن «اۋ, بۇلارىڭ قالاي؟» دەيتىن باس كوتەرەر ءبىر اقساقال تابىلمادى. دۇنيە-م ۇلىكتىڭ ورنى تولار. اۋىل­داستارىنىڭ كەۋدەسىندەگى جاقسىلىق وتى جالىنىن وشىرگەن. سول جەرى وكىنىشتى-اق. قونىسباي قاراپ وتىرسا, قازىر الاقانداي اۋىلدا اراق ىشپەيتىن جان بالاسى قالماپتى. اتا ساقالى اۋزىنا بىتكەن ۇلكەنى دە, مەكتەپتى كەشە بىتىرگەن بوزوكپە بالاسى دا. تۇگەل ىشەدى. ءتىپتى, بەسىك تەربەتكەن جاس كەلىندەر دە. انانىڭ ومىراۋىنان اققان سۇتتە دە اتتىڭ وشكىر اراقتىڭ ءدامى بار. سول اراقتىڭ سالدارىنان ەل قۇلاعى ەستىمەگەن قىلمىستار دا جاسالىپ جاتىر. اكەنىڭ بالاعا قول كوتەرۋى, تالاي جاس شاڭىراقتىڭ شايقالۋى, ءبىر-ءبىرىنىڭ توقتى-تورىمىن, ەڭ اياعى تاۋىعىن, تاۋىعىنىڭ استىنداعى جۇمىرتقاسىن ۇرلاۋعا كوشكەن. مەتالل سىنىعىن جيناپ, كاسىپ ەتەتىندەر انادا جانكەلدىنىڭ ۇيىندەگى يتىنە جۋىندى قۇياتىن يتاياققا دەيىن وتكىزىپ جىبەرىپتى. قونىسباي قالاعا قايتپاق بولعان. اپاسى تاعى دا جايداق شاي جاسادى. جايداق شايعا «بەن لادەن» مەن توقان شال ەرە كىرگەن. شاي ۇستىندە جەزدەسى ەسەنباي توسىن اڭگىمە باستادى. – قالاداعى بالا اقشا سۇراتىپتى. اقشا بولماسا ءبىر توقتىسىن بەرىپ جىبەرسىن,–دەگەن كورىنەدى. – اقىش-اۋ, سول بالا ابدەن ماسىل بولىپ الدى. توقتىنى بەرمەي-اق قويسا قايتەدى, ءوز كۇنىن ءوزى كورسىن. – ەتەگىمە سالىپ اكەلگەن بالام جوق, – دەدى اقىش. – بالا بولسا, وزىڭدىكى ءبارى. وسى اۋىلدىڭ ۇرىسى ۇرلاپ جەيتىن ءبىر توقتى بالاڭنان ارتىق پا؟!. «بەن لادەن» شالدىڭ شاي كەسەسىنە شامبا ءتۇسىپ كەتسە كەرەك. انشەيىندە, تالعاماي جۇتاتىن تەنتەك شال شاي قاسىقپەن بوزارعان شايدىڭ بەتىنەن شامبانى اۋلاپ الەك. – جاقسى ىرىم, – دەدى اقىش جاي وتىرماي, – شاي بەتىنەن شامبا شىقسا, قوناق كەلەدى. «بەن لادەن» شالدىڭ ءتۇرى كۇزگى بوز قىراۋ سوققان جۇگەرىدەي بوزارىپ كەتتى. – تەك, – دەدى ول, – قوناق ءوز ۇيىڭە كەلسىن. ساعىنىپ كەلگەن قونىسبايدىڭ كوڭىلى سۋ سەپكەندەي باسىلدى. ەندىگى ارادا ەلگە باس بولار, تۇلعا بولار اقىلشىنىڭ جوقتىعىنا كوزى ءبىرجولاتا جەتتى. اماندىق-ساۋلىق ايتىسىپ, اسىعىس اتتاندى. كۇن ەڭكەيىپ كەتكەن. اۋىلدان شىعا بەرە, قارا قورىمنىڭ جانىنا توقتادى. كوز بايلانىپ كەلەدى. جاڭا جەزدەسى ەسەنباي شىعارىپ سالعان. ءۇي جانىنداعى كارتوپ ەگەتىن شارباقتىڭ ىشىندە تۇر ەكەن. قاراقشىنىڭ قاسىندا. وكىنىشتەن كوزى جاساۋراعان قونىسباي, قايسىنىڭ قاراقشى, قايسىنىڭ جەزدەسى ەكەندىگىن انىق ايىرا المادى...  بايقال ءبايادىلوۆ  اقمولا وبلىسى