...بار جۇرەككە جىلۋ شاشىپ ولەڭىم,
وسكەمەننىڭ تورىنەن تەاتر اشسام دەپ ەدىم.
قالامىزدىڭ ورتاسىنان قازاقتىڭ
ساحناسىن تۇسىمدە كوپ كورەمىن, دەپ جىرلاپ, وسكەمەننىڭ وزگەشە ءوڭ-كەلبەتىن كورگىسى كەلگەن رۇستەم ەسداۋلەتوۆ قازاقتىڭ شىعارماشىلىق تىنىسى كەڭ, كەلەشەگىنەن ۇلكەن ءۇمىت كۇتتىرگەن جاستارىنىڭ ءبىرى ءھام بىرەگەيى بولاتىن. جاسىنداي جارقىلداعان جاستىڭ قول سوزعان ارماندارى قانداي اسىل, بيىك بولسا, ونەردى ورگە سۇيرەگەن ءىس-قيمىلى دا سونداي نىق, ناقتى ەدى. قارىشتاپ قادام باسىپ, قالىقتاپ قانات قاعىپ كەلە جاتىر ەدى. جازمىشقا امال بار ما, ماڭدايىنا كەلتە عۇمىر جازىلىپتى. مىنە, رۇستەمنىڭ تۇسىنە كىرەتىن سىرلى ساحنا, تەاتردىڭ جاڭا ورداسى شالقاق كەيپىمەن, بار ءسان-سالتاناتىمەن التايدىڭ ورىندە, وسكەمەننىڭ تورىندە تۇر. بىراق ىشىندە جارقىلداعان رياسىز رۇستەم جوق...
شىعىس ءوڭىرى, ونەر جاناشىرلارى, جاقىندارى مەن دوستارى رۇستەم ەسداۋلەتوۆتىڭ ەسىمىن ۇلىقتاۋ ماقساتىندا بۇعان دەيىن دە بىرنەشە مارتە وبلىس كولەمىندەگى شارالاردى وتكىزگەن. ەندى, مىنە, مەملەكەتتىك «دارىن» جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى, كينو جانە تەاتر اكتەرى, اقىن, رەجيسسەر رۇستەم ەسداۋلەتوۆ اتىنداعى ءى رەسپۋبليكالىق جاستار جانە ستۋدەنتتەر فەستيۆالى سالتاناتتى تۇردە اشىلىپ وتىر. شىعىس قازاقستان وبلىستىق دراما تەاترىندا شىمىلدىعىن تۇرگەن شاراعا استانا, الماتى, قاراعاندى, كوكشەتاۋ, سەمەي سىندى قالالاردان بىرقاتار تەاتر ۇجىمدارى كەلدى. فەستيۆالعا قاتىسۋشىلار الدىمەن رۇستەم ەسداۋلەتوۆ شىعارماشىلىعىنا ارنالعان كورمەنى تاماشالادى. كورمەگە رەجيسسەردىڭ ءتۇرلى تەاتر فەستيۆالدەرىندە قول جەتكىزگەن جەتىستىكتەرى مەن ماراپاتتارى, تەاتر تارلاندارىمەن جانە ارىپتەستەرىمەن, سونداي-اق جۇمىس بارىسىندا تۇسكەن فوتوسۋرەتتەرى, ولەڭدەر جيناعى مەن ءتۇرلى جيناقتارعا ەنگەن توپتامالارى جانە ءباسپاسوز بەتىندەگى ەستەلىكتەر قويىلىپتى. تۇڭعىش رەت ۇيىمداستىرىلعان تەاتر مەرەكەسى ءۇش كۇنگە جالعاسپاق. قوڭىر كۇزدەگى ادامنىڭ جانىن تەربەيتىن رۋحانيات مەرەكەسىنىڭ اشىلۋىمەن وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى جاقسىلىق ومار قۇتتىقتاپ, رۋحتاس دوسى تۋرالى شىنايى سىر شەرتتى.
– كەيدە رۇستەم قۇيرىقتى جۇلدىزداي جارق ەتىپ ومىردەن ءوتىپ كەتپەگەندە, ءبىزدىڭ مادەنيەتىمىز, ادەبيەتىمىز, ونەرىمىز, تەاترىمىز قازىرگى دەڭگەيىنەن ءبىر ساتى جوعارى تۇرار ما ەدى دەپ بارماعىمىزدى شايناپ وكىنەمىز. انىعى وسى. ويتكەنى ونەردە ءبىرىنىڭ ءبىلىمى, ءبىرىنىڭ تالانتى, ءبىرىنىڭ مىنەزى جەتپەي جاتادى. وسىنىڭ بارلىعى ءبىر رۇستەمنىڭ بويىندا بار ەدى. ونىڭ بولمىسىن, شىعارماشىلىعىن, قايراتكەرلىگىن, ۇستانىمدارىن جاقىن دوستارى, كورەرمەندەرى مەن جەرلەستەرى جاقسى بىلەدى. رۇستەم تۋرالى كوپ ايتۋعا بولادى. ول بارلىعىنىڭ ءتىلىن تاۋىپ, تەاتر ترۋپپالارى اراسىنداعى ىمىراعا ءجۇرىپ, وسكەمەندە قازاق تەاترىنىڭ بايراعىن قالاي جەلبىرەتەمىن دەپ دەپ تەر توكتى. سول تەر, مۇددە تەككە كەتكەن جوق! وسىدان ءبىراز ۋاقىت بۇرىن وڭىرىمىزدە وتكەن رەسپۋبليكالىق دراما تەاترلارى فەستيۆالىندە رۇستەم دوسىمىزدى ەسكە الۋعا ارنالعان اۋقىمدى شارا ۇيىمداستىرساق, رەسپۋبليكامىزدىڭ بارلىق تاراپىنان تەاتر ۇجىمدارىن شاقىرساق, وعان جاستار تەاترلارى قاتىسسا دەگەن ويىمىز بۇگىن جۇزەگە استى. ويتكەنى رۇستەم قازاقتىڭ ونەردەگى جاستارىنىڭ بەت-بەينەسى بولىپ قالىپتاسىپ, ەلدىڭ جادىندا دا سول بولمىسىمەن قالدى, دەدى جاقسىلىق ومار. وبلىس اكىمىنىڭ ورىنباسارى فەستيۆالدى ءداستۇرلى تۇردە جىل سايىن ۇيىمداستىرۋ كوزدەلىپ وتىرعانىن جەتكىزدى.
بۇدان كەيىن رۇستەمنىڭ ءومىرى مەن ونەرىنەن سىر شەرتكەن «ءبورىناما» دەرەكتى ءفيلمى كورسەتىلدى. اتالعان فيلمدە قازاقتىڭ ادەبيەتى مەن مادەنيەتىنە تالانتتى ۇل-قىزداردى سىيلاعان ىرگەلى اۋلەت, اۋىلداعى ورازباي اكەنىڭ ماۋەلى باعىندا قيالى جۇيرىك بولىپ وسكەن ارمانشىل بالا, ونىڭ ءوز باعىتىن ايقىنداعان جاستىق شاعى مەن شىن جۇيرىككە تۇساۋ جوق ەكەنىن تانىتقان ساحنا مەن ساحنا سىرتىنداعى سان ءتۇرلى ەرەن ەڭبەگى باياندالادى. كادردا وتىز ءبىر جاسىندا تالاي بيىكتەردى باعىندىرىپ ۇلگەرگەن رۇستەمنىڭ ولشەۋلى ءومىرى دە ساعات تىلىمەن سىرتىلداپ, ادام بالاسىنىڭ بۇل پانيدەگى ماقسات-مۇراتىنىڭ ءمانىن اشا تۇسەدى. سانكت-پەتەربۋرگتە رەسەيلىك ايگىلى تەاتر تارلانى ءدوديننىڭ ءتالىمىن العان رۇستەمنىڭ سول كەزدەگى ءوزى جەتەكشىلك جاساعان جامبىل اتىنداعى شىعىس قازاقستان وبلىستىق تەاترىن ستانيسلاۆسكي جۇيەسىمەن قايتا قۇرۋى دا ونەردەگى جانسەبىل ەڭبەگىنىڭ ءبىر كورىنىسىن پاش ەتتى. شىن مانىندە, ونىڭ توقىراۋ جىلدارىندا پەريفەريا تۇگىلى ورتالىق قالالاردا ۇمىت بولۋعا اينالعان قازاق تەاترىن قايتا جاڭعىرتۋشى, تۇلەتۋشىلەردىڭ ءبىرى بولعانىنا وسى ءفيلمدى كورگەندە كوز جەتكىزدىك.
ءفيلمنىڭ تۇساۋكەسەر كورسەتىلىمىنەن سوڭ فەستيۆال قوناقتارىمەن از-كەم اڭگىمەلەسكەن ەدىك. بيىل 80 جاسقا تولىپ وتىرعان قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى, شىعارماشىلىق عۇمىرىن سەمەيدەگى اباي اتىنداعى تەاترمەن بايلانىستىرعان بەكەن اقساقال يماحانوۆ ونەردەگى وزگەشە ءىنىسى تۋرالى ءفيلمدى كوزىنە جاس الىپ, ۇلكەن تولقۋمەن كورگەنىن جەتكىزدى.
– شىعىس جۇرتشىلىعى اققان جۇلدىزداي ومىردەن ەرتە وتسە دە, قازاق ونەرىنە ۇلكەن ەڭبەك ەتىپ, رەجيسسەرلىگى مەن اكتەرلىگىنە قوسا ادامي كەلبەتىن كورسەتىپ كەتكەن رۇستەم ەسداۋلەتوۆتى ەسكە الىپ جاتىر. ازاماتتىڭ اتىن وشىرمەي, تەاتردا اتقارعان ەڭبەگىن ناسيحاتتاپ, تۇڭعىش رەت جاستار فەستيۆالىن وتكىزىپ جاتقانىنا وتە قۋانىشتىمىن. بۇل – وڭىردە ونەرگە, رۇستەمنىڭ شىعارماشىلىق مۇراسىنا ۇلكەن قامقورلىق جاسالىپ وتىرعانىن كورسەتەدى, – دەدى قازاق تەاترىنىڭ ارداگەرى.
ت.جۇرگەنوۆ اتىنداعى قازاق ۇلتتىق ونەر اكادەمياسىنىڭ كافەدرا مەڭگەرۋشىسى, بەلگىلى ونەرتانۋشى باقىت نۇرپەيىس رۇستەمنىڭ ونەردەگى زەرتحاناسىمەن ستۋدەنتتىك كەزدەن تانىس ەكەنىن ايتتى.
– كەلىنشەگى مارجانمەن تابىسقان ساتتەرى, جاستىق رومانتيكالىق شاقتارى, ءبارى ەسىمدە. ءبىز ونىڭ ءار قادامىنا ءمان بەرىپ وتىردىق. اياق استىنان جينالىپ, وسكەمەننىڭ تەاترىنا بەت بۇرعاندا دا سەنىمدى بولدىق. ويتكەنى ول ءوزى قولعا العان ءىستى بيىگىنە جەتكىزىپ, نۇكتەسىن قويعانشا توقتامايتىن. رۇستەم تاحاۋي احتانوۆتىڭ «اكە مەن بالا» پەساسىنان باستالعان العاشقى تالپىنىسىمەن-اق تاڭعالدىردى. سول كەزدە كوپتەگەن ونەر ۇجىمدارى فەستيۆال ۇدەسىنەن تابىلسا دا, قولداۋ تاپپاي, بارا الماي قالۋشى ەدى. ال رۇستەم بارلىعىمەن ءتىل تابىسا بىلەتىن. كوكشەتاۋدا وتكەن ايماقتىق فەستيۆالدا رۇستەمنىڭ «تولعاق» قويىلىمىن تاماشالادىم. ناعىز پسيحولوگيالىق سپەكتاكل بولدى. اكتەرلىك انسامبل دە كەرەمەت. كاسىبي ەمەس اكتەرلەردەن جۇرەك تەربەيتىن قويىلىم جاساي ءبىلدى. 2009 جىلى قاراعاندىدا ءبىرجان سالدىڭ 175 جىلدىعىنا ارنالعان فەستيۆالدا «اتىمدى ادام قويعان سوڭ» سپەكتاكلىن الىپ كەلدى. قازىلار القاسىندا باعىبەك قۇنداقباەۆ, اشىربەك سىعاي, ءاليا بوپەجانوۆا, تالعات تەمەنوۆ سياقتى تالعامى جوعارى ونەر مايتالماندارى بولدى. سوعان ساي قويىلىمدار دا ۇلكەن تولعانىسپەن ءجۇرىپ جاتتى. اعالارىمىز جاستاردان جىلت ەتكەن جاڭالىق, جاقسى دۇنيە كورسە ەرەكشە قۋاناتىن. رۇستەمنىڭ سپەكتاكلىن ەكسپەريمەنتتىك تىڭ تۋىندى رەتىندە جوعارى باعالادى. مۇنىڭ الدىندا ونىڭ «ماحامبەت» قويىلىمى ءساتسىز بولعان ەدى. ءبىر جاقسىسى, ءار ەسكەرتۋدى ەسكەرەتىن. تەاتر سىنشىلارىنىڭ سىنىن مۇقيات تىڭدايتىن ءارى كوتەرە بىلەتىن. ءبىز ونىڭ بەلگىلى تەاتر قايراتكەرى بولاتىنىنا كامىل سەنەتىنبىز. وسكەمەن تەاترىن حالىقارالىق دەڭگەيگە شىعارامىن دەگەن وي-ارمانى ىسكە استى. ونىڭ قويىلىمدارى تۇركيا, باشقۇرتستان كورەرمەندەرىن تاڭعالدىردى. شەت ەلدەگى ارىپتەستەرى رۇستەمنىڭ دۇنيەدەن وتكەنىن ەستىگەندە قاتتى قايعىردى, جوقتادى, – دەدى ونەرتانۋشى باقىت نۇرپەيىس.
ال جەزدەسى قايىربەك قايىرسىنوۆ رۇستەمنىڭ الاڭعاسارلىعى دا بار ەدى دەيدى. ۇيگە كەلگەن سايىن ارسالاڭداپ, بارلىعىن كۇلدىرىپ جۇرەتىن ول ءبىر جىلدارى «قازاقستان» ۇلتتىق ارناسىندا «تاڭشولپان» باعدارلاماسىندا جۇمىس ىستەگەن.
– بىردە رۇستەمنىڭ «جۇمىستان قالىپ بارا جاتقان سوڭ بەتىمدى جۋا سالىپ, ءنار تاتپاستان ايالداماعا تارتتىم. ايالداماعا كەلسەم اۆتوبۋس كۇتىپ تۇرعان جۇرتتىڭ ءبارى ماعان ۇدىرەيە قارايدى. بۇلار نەگە قارايدى دەپ ويلاپ-ويلاپ, ۇستىمە قاراسام, تاتەمنىڭ پالتوسىن كيىپ كەتىپپىن», دەپ كۇلدىرگەنى بار. تاعى بىردە جۇمىستان شارشاپ, دوستارىمەن بىرگە جۇرگەن كەزى بولسا كەرەك. كەلىنشەگى مارجان قوڭىراۋ شالادى. دوستارىنىڭ جانىندا ءالى دە وتىرا تۇسكىسى كەلگەن رۇستەم «مارجان, مەن مارات اعامەن بىرگە ءجۇرمىن» دەپ تەلەفوندى قويا سالىپتى. بەلگىلى وسكەمەندىك كاسىپكەر مارات مۇزاپاروۆ رۇستەمدى جاقسى كورەتىن. مارات اعاسىنىڭ قاسىندا جۇرگەنىن ەستىگەن سوڭ كەلىنشەگىنىڭ كوڭىلى تىنىشتالادى. ءبىر كەزدە مارات اعاسىنىڭ ءوزى مارجانعا قوڭىراۋ شالادى. رۇستەمدى سۇرايدى. «سىزبەن بىرگە ءجۇرمىن دەپ ەدى عوي» دەيدى اڭ-تاڭ بولعان كەلىنى. ءبىر كەزدە رۇستەمنىڭ ءوزى زۆونداپتى. «ءوي, سەن قايداسىڭ, مارات اعا زۆونداپ جاتىر. نەگە وتىرىك ايتاسىڭ» دەيدى اشۋلانعان كەلىنشەگى. «مارجان, مارجان, تۇرا تۇرشى. نە بولىپ كەتتى ءوزى؟» دەپتى سوندا قاپەلىمدە ءسوز تابا الماي قالعان رۇستەم. ول اۋىلدا ءوستى. بالا كەزىندە جىلقى باپتاعاندى, يت اسىراعاندى ۇناتۋشى ەدى. ۇلىم رۋسلان ەكەۋى تەتەلەس. ءبىز ول كەزدە زايسان قالاسىندا تۇراتىنبىز. دەمالىس سايىن اۋىلعا كەلەتىن ەدىك. رۇستەم بالا عوي, ءىشى پىسىپ, رۋسلاندى كۇتىپ وتىرادى. ۇلكەن قاراتالداعى ۇيلەرىنىڭ قاسىندا اۆتوبۋس ايالداماسى بار بولاتىن. ءبىز اۆتوبۋستان ءتۇسىپ جاتساق, ايالدامادا ءبىزدى كۇتىپ رۇستەم وتىرادى. جانىندا جويان-جويان بەس ءيتى قاتار-قاتار وتىرادى. وسىنداي ەرەكشە بولمىسى ەسىمدە. دوسقا ادال ەدى. ۇستازدارىن قاتتى قادىرلەيتىن. كەيىن ستۋدەنت كەزىندە دە, جۇمىس ىستەپ جۇرگەن شاعىندا دا ءاسانالى ءاشىموۆ, مامان بايسەركەنوۆ اعالارىنىڭ اتىن اۋزىنان تاستامايتىن, دەپ ەسكە الدى جەزدەسى قايىربەك قايىرسىنوۆ.
وسكەمەنگە شاقىرتۋ الىپ, ءوڭىر ونەرىن ورىستەتۋگە بەل بايلاعان العاشقى ساتىنەن-اق رۇستەمنىڭ ەرەكشە جاستىق جىگەرىن بايقادىم, دەيدى اپايى ريزا ەسداۋلەتوۆا. باستاپقىدا ءبىزدىڭ ۇيگە كەلىپ تۇردى. كەيىن پاتەر جالدادى. بولمىسى ماكسيماليزمگە تولى جاس رەجيسسەر بىردەن «ءتوميريستى» قويدى. بارىپ كوردىم. شىن ايتام, قارنىم اشتى. كوڭىلىم تولمادى. اكتەرلەردىڭ داۋىسى قۇمىعىپ شىعادى. ويىن ءالسىز. ساق پاتشاسى تۋرالى شىعارما عوي. بىراق ساحناداعى پاتشامىز پاتشا ەمەس, قايىرشى سياقتى. دۇرىس كوستيۋمدەرى جوق. سول كەزدەگى تەاتر باسشىلارى سپەكتاكلدىڭ بيۋدجەتىنە بار-جوعى 200 مىڭ تەڭگە بولگەن ەكەن. ۇيگە كەلگەن سوڭ مۇنداي سپەكتاكل قويۋعا بولمايتىنىن ايتتىم. ەرتەڭىندە تەاتردىڭ باسشىلارى دا قاتتى سوگىپتى. ۇنجىرعاسى ءتۇسىپ ۇيگە كەلدى. قاراسام, سىنىپ كەتەيىن دەپ تۇر. بىراق الەۋەتى بار. سودان دەم بەردىم. ەرتەڭ كورەرمەننەن, فەستيۆالدەردە ايگىلى ۇستازداردان ەستىگەنشە, قاتەلىگىڭدى, كەمشىلىگىڭدى قازىر ەستىگەنىڭ جاقسى. تۇزەۋگە مۇمكىندىك بار دەدىم. سودان ەكى جىل تەاترعا بارمادىم. ەكى جىلدان كەيىن كەزدەيسوق «بەس تيىن» سپەكتاكلىنە باس سۇعىپ ەدىم, بىردەن باۋراپ الدى. وسىدا كەيىن تەاترداعى پرەمەرالاردان قالمايتىن بولدىم. جاپ-جاس بالا بولىپ كەلگەن رۇستەم كوز الدىمدا شىعارماشىلىق تۇلعا رەتىندە بيىكتەپ بارا جاتقانىنا كۋا بولدىم, دەدى ريزا ەسداۋلەتوۆا.
جارى مارجان بۇگىندە رۇستەمنىڭ ءتۇتىنىن وشىرمەي, ارتىندا قالعان ولجاس, بوتاگوز, حانزادا, نۇرزادا ەسىمدى بالالارىن تاربيەلەپ وتىر. ايتۋىنشا, رۇستەمنىڭ بالالارى دا ءبۇلدىرشىن كەزدەرىندە ۇنەمى كىشكەنە تەكشەلەردى تەاتر رەتىندە قالاپ ويناعان ەكەن. ەندى, مىنە, اكەسى دە, بالالارى دا ارمانداعان سول ءزاۋلىم تەاتردا كۇللى كورەرمەن رەجيسسەر رۋحىنا تاعزىم ەتىپ, ونەردىڭ شامشىراقتارى بولاتىن تەاتردىڭ جاڭا بۋىنىنا تىلەكتەستىك تانىتپاق.
جادىندا اسەلدەي ءتاتتى اسەم كۇندەرى جاڭعىرعان بولار, جارى مارجان كوپ شەشىلمەسە دە قازاقتىڭ تەاتر ونەرىن دامىتامىن دەپ جانىن بەرگەن رۇستەمنىڭ اتىندا رەسپۋبليكالىق فەستيۆال ۇيىمداستىرعان شىعىس قازاقستان وبلىسىنىڭ باسشىلىعىنا, مادەنيەت, ارحيۆ جانە قۇجاتتاما باسقارماسىنا, وبلىستىق تەاتر جەتەكشىلىگىنە ريزاشىلىعىن ءبىلدىردى.
بۇگىن جاستار مەن ستۋدەنتتەردىڭ تەاتر ۇجىمدارى ر.مۇقانوۆانىڭ «ماڭگىلىك بالا بەينە», م.شاحانوۆتىڭ «تاناگوز», م.اۋەزوۆتىڭ «قاراگوز», ال ەرتەڭ يران-عايىپتىڭ «قورقىتتىڭ كورى», ي.ساپاربايدىڭ «سىعان سەرەنەداسى» جانە ابايدىڭ «اتىمدى ادام قويعان سوڭ...» اتتى وي-تولعانىسى ارقاۋ بولعان قويىلىمدارىن ساحنالاماق. كەلىڭىزدەر, كورىڭىزدەر!
دۋمان اناش, وسكەمەن
