قىركۇيەكتىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىندە قازاقستاندا بارلىق ەڭبەكشىلەردىڭ مەرەكەسى بولىپ تابىلاتىن ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى. ول – جۇمىسشى كاسىبىن ناسيحاتتاپ, جاستاردى ءوندىرىس سالاسىنا تارتۋعا, جۇمىسشىلار اۋلەتىنىڭ كوپ جىلعى داستۇرلەرىن نىعايتۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان لايىقتى ەڭبەك تاقىرىبى مەن جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيا وتە وزەكتى بولىپ تابىلاتىندىقتان, ونى قازاقستاندىق قوعام جاقسى قارسى الىپ, قولداۋ كورسەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ابىلعازى قۇسايىنوۆپەن اڭگىمە وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– ابىلعازى قالياقپار ۇلى, 25 قىركۇيەكتە قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى. بيىل ەڭبەك ادامىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە – ەل پرەزيدەنتى ءوز سوزدەرىندە الەمدىك وركەنيەتتىڭ بارلىق قۇندىلىقتارى ءدال وسى قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ قولىمەن جاسالعانىن بىرنەشە رەت قايتالاپ ايتتى. بۇعان قوسا, ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى تاسقا باسىلعانداي ەتىپ جازىلعان جاڭا ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. وسى جاڭا, كوپتەن كۇتكەن جانە, اشىعىن ايتقاندا, ابدەن تەپەرىش كورگەن قۇجات قانداي بولىپ شىعىپتى؟ ءۇمىتىمىزدى اقتادى ما؟ ەڭبەكشىلەردىڭ ءمۇددەلەرىن قورعاي الا ما؟
– ەكى جىل قاتارىنان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ماڭىزدى زاڭنامالىق رەفورمالار ورىن الدى – «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭ مەن جاڭا ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. وسىنىڭ بارلىعى جۇمىسكەردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن ناقتى قورعاۋدا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋ ارقىلى كاسىپوداقتاردىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك قۇرىلىمىنداعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتتى.
ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسىن كاسىپوداق ۇيىمدارىندا كەڭ تۇردە تالقىلاۋ مەن جۇمىس توپتارى اياسىنداعى قاربالاس ءىس-قيمىلدار ەڭبەك قاتىناستارىنداعى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قاراستىرا وتىرىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايتارلىقتاي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە جاعداي جاسادى.
بىرىنشىدەن, ەڭبەك كودەكسى كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ ەڭبەك زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ سالاسىنداعى جۇمىسىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي نورما تەك كاسىپوداقتارعا عانا قاتىستى بولىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, ەڭبەككە اقى تولەۋ ەڭبەك قاتىناستارىنداعى وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. كاسىپوداقتار جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسىندا نەگىزگى جالاقىنىڭ ۇلەسى, بىرجولعى ىنتالاندىرۋشى تولەمدەردى ەسەپكە الماعاندا, جۇمىسكەرلەر جالاقىسىنىڭ كەمىندە 75 پايىزى كولەمىندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدى. ەڭبەكاقىنىڭ تياناقتالعان بولىگى ادامنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى مەن ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىندىكتەن دە ول كەپىلدەندىرىلگەن بولۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ۇستەمە جۇمىسقا, تۇنگى ۋاقىتتاعى, مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرىندەگى جۇمىستار ءۇشىن تولەنەتىن ەڭبەكاقىنىڭ جۇمىسكەردىڭ كۇندىك (ساعاتتىق) مولشەرلەمەسى نەگىزگە الىنا وتىرىپ, 1,5 ەسەدەن تومەن بولمايتىن مولشەردە بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل نورما كاسىپوداقتارعا وسى مولشەرلەمەنى ودان دا ۇلعايتىپ, ۇجىمدىق شارتتا بارىنشا جوعارى كولەمدى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تورتىنشىدەن, ەڭبەك كودەكسىندە «ءوندىرىستىك كەڭەس» تۇسىنىگى ەنگىزىلدى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستىڭ شەشىمدەرى جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسكەرلەر ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلاتىندىعى وتە ماڭىزدى. بۇل كاسىپوداقتار ءۇشىن اسا ۇلكەن جەتىستىك. ەندى ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى تەحنيكالىق ينسپەكتورلاردىڭ كانديداتۋرالارىن كاسىپتىك وداق ۇسىنادى, ياعني كاسىپوداقتاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىسۋىنا ناقتى مۇمكىندىك پايدا بولادى.
بەسىنشىدەن, جاڭا ەڭبەك كودەكسىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ اراسىنداعى قاتىناستار كوپ جاعدايدا ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر ارقىلى قالىپتاسادى. ۇجىمدىق شارت كاسىپورىننىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجاتى بولىپ تابىلادى. الەۋمەتتىك ءارىپتەستەرمەن ارىپتەستىك قاتىناس قالىپتاستىرا بىلۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. ۇنقاتىسۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنە, ەڭ الدىمەن دايەكتەردىڭ ايقىن جۇيەسى, ءمىنسىز ىشكى ۇيىمداستىرۋشىلىق, جوعارى بىلىكتى كادرلار جانە زاڭدى قورعانىس ارەكەتتەرىنە دايىندىق جاتادى. سوندىقتان دا, ەڭبەكاقى تولەۋدە, ەڭبەك نورمالارىندا, كەپىلدىكتەر مەن وتەماقىلىق تولەمدەردە, ەڭبەك دەمالىسىن الۋدا جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىقتارى شەكتەلمەۋى ءۇشىن بۇل قاتىناستاردىڭ قالاي قۇرىلعانى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسسوزدەردى تابىستى جۇرگىزىپ, ۇجىمدىق شارت جاساسۋ ءۇشىن بارىنشا مول كۇش جۇمساۋ قاجەت.
– بارلىق تاراپتاردىڭ دا ءمۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن كاسىپوداق – مەملەكەت – جۇمىس بەرۋشى قاتىساتىن ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر ءادىسى قولدانىلاتىنى بەلگىلى. ۇنقاتىسۋ قالاي قالىپتاسادى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ بارىنشا ماڭىزدى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك ارىپتەستىككە, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ءجونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇشجاقتى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ وكىلدەرى ۇكىمەتپەن جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىرلەستىكتەرىمەن باس كەلىسىمگە قول قويادى. سالالىق كاسىپتىك وداقتار سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە جۇمىس بەرۋشىلەر وداقتارىمەن سالالىق كەلىسىمدەر جاسايدى. اۋماقتىق كاسىپوداق بىرلەستىكتەرى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر ءبىرلەستىكتەرىمەن وڭىرلىك كەلىسىمدەر جاسايدى.
قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باس كەلىسىم, 22 سالالىق, 16 ءوڭىرلىك كەلىسىم جاسالدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 68 589 ۇجىمدىق شارت جاسالعان, قامتۋ 32,2 %-دى (جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار سانى – 212687) قۇرايدى.
– شەتەلدەردە كاسىپوداقتار قوزعالىسى وتە بەلسەندى ەكەنىن ءبىلەمىز. قركف-نىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە كاسىپوداقتار بىرلەستىكتەرىمەن ىنتىماقتاستىق كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق كاسىپوداقتار قوزعالىسى بارىنشا ۇدەپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەمدە 180 ميلليون جۇمىسشى كاسىپوداقتار مۇشەسى, ال 2018 جىلعا قاراي بۇل سان 200 ميلليونعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ءىرى قوعامدىق ۇيىم رەتىندەگى قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى الەمدىك كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا بەلسەنە اتسالىسادى. وسىعان بايلانىستى, 2015 جىلى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق يميدجدىك ساياسات جونىندەگى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. اتالعان تۇجىرىمداما كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءيميدجىن جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ ارقىلى جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, كاسىپوداقتار قوزعالىسىن نىعايتىپ, دامىتۋعا جانە ت.ب. باعىتتالعان.
بۇعان قوسا, حالىقارالىق كاسىپوداقتار كونفەدەراتسياسىنىڭ (حكك), حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ), كاسىپوداقتاردىڭ جالپىعا ورتاق كونفەدەراتسياسىنىڭ (جكك), فريدريح ەبەرت قورىنىڭ ماماندارىمەن بايلانىس, سونداي-اق, تمد ەلدەرىمەن ىسكەر ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلعان.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق جۇمىستاعى باعىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن سىندارلى ىنتىماقتاستىق بولىپ تابىلادى. جىل سايىن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر, ورگانايزينگ جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر بويىنشا حالىقارالىق, سۋبوڭىرلىك سەمينارلار وتكىزۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىستاردىڭ جوسپارى جاسالادى.
2015 جىلى برازيليادا حكك باس كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بولىپ, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىن حەۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. 2 ميلليوننان استام مۇشەسى بار ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ حەۇ-نىڭ قۇرامىنا ەنۋى قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ جۇمىسىنداعى شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ەلىمىزگە حەۇ بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى ماريا حەلەنا اندرە كەلىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلىندا تۇڭعىش رەت ۇيىم باسشىلىعى ءبىزدىڭ كاسىپوداقتار جۇمىسىمەن تانىستى, جانە ايتا كەتۋىمىز كەرەك, ول ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا وتە جوعارى باعا بەردى.
– كاسىپوداقتار مەن جاستار اراسىندا بايلانىس بار ما؟ قازىرگى كاسىپوداقتار قاتارىنداعى جاستار سانى قانشا؟ جانە ولار كاسىپوداقتار ماقساتتارىن ناقتى تۇسىنە الا ما؟
– بۇگىندە كاسىپوداق مۇشەلەرى اراسىنداعى 35-كە دەيىنگى جاستاردىڭ سانى 730 مىڭ ادامنان اسادى, ياعني 33%. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى باس كەڭەسى قۇرامىنىڭ 11,5 %-ى جاستار. قركف اتقارۋ كوميتەتى قۇرامىندا دا جاستاردىڭ ۇلەسى 8,3 % قۇرايدى. اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىكتەرىنىڭ 16 باسشىسىنىڭ ىشىندە 6 جاستار وكىلدەرى بار.
العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, كاسىپوداقتار مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەپ جانە ىسكە اسىرۋعا اتسالىسادى, جاستاردى كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا تارتادى, جاستار كەڭەستەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرەدى, جاس كاسىپوداق كوشباسشىلارىنىڭ وقۋىن ۇيىمداستىرادى.
جاستارمەن جۇمىس ىستەۋدە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ولاردىڭ كاسىپوداقتار قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ونىڭ قاتارىن نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن باسشىلىققا الادى.
ەل پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرىن جەڭۋگە قابىلەتتى بارىنشا ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساياساتتى ازىرلەۋ قاجەتتىگى جايلى ايتقان بولاتىن. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا ايتىلدى.
قازاقستاننىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى جاھاندىق جانە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەڭبەكشىلەردىڭ ومىرىنە وراسان زور ىقپال ەتىپ, كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا جاڭا مىندەتتەر مەن تالاپتار جۇكتەۋدە. بۇگىندە كاسىپتىك وداقتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلۋدا, ول ەڭ الدىمەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ستاندارتى جوعارى الەۋمەتتىك ەل قۇرۋعا اتسالىسۋىنان كورىنىس تابادى.
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جوعارىدا اتالعان ستراتەگياسى مەن باعدارلامالىق ماقالاسىن قابىلداعان كاسىپوداقتار ەڭبەكشىلەردىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جولىنداعى كۇرەستى وزدەرىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى دەپ سانايدى.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
قىركۇيەكتىڭ سوڭعى جەكسەنبىسىندە قازاقستاندا بارلىق ەڭبەكشىلەردىڭ مەرەكەسى بولىپ تابىلاتىن ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى. ول – جۇمىسشى كاسىبىن ناسيحاتتاپ, جاستاردى ءوندىرىس سالاسىنا تارتۋعا, جۇمىسشىلار اۋلەتىنىڭ كوپ جىلعى داستۇرلەرىن نىعايتۋعا, ەڭبەك ونىمدىلىگىن ىنتالاندىرۋعا باعىتتالعان.
مەملەكەت باسشىسى ۇسىنعان لايىقتى ەڭبەك تاقىرىبى مەن جۇمىسشى ماماندىعىنىڭ بەدەلىن كوتەرۋ قاجەتتىگى تۋرالى يدەيا وتە وزەكتى بولىپ تابىلاتىندىقتان, ونى قازاقستاندىق قوعام جاقسى قارسى الىپ, قولداۋ كورسەتتى.
قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ توراعاسى ابىلعازى قۇسايىنوۆپەن اڭگىمە وسى جانە وزگە دە ماسەلەلەر توڭىرەگىندە ءوربىدى.
– ابىلعازى قالياقپار ۇلى, 25 قىركۇيەكتە قازاقستاندا ەڭبەك كۇنى اتاپ وتىلەدى. بيىل ەڭبەك ادامىنا ايرىقشا كوڭىل بولىنۋدە – ەل پرەزيدەنتى ءوز سوزدەرىندە الەمدىك وركەنيەتتىڭ بارلىق قۇندىلىقتارى ءدال وسى قاراپايىم جۇمىسشىلاردىڭ قولىمەن جاسالعانىن بىرنەشە رەت قايتالاپ ايتتى. بۇعان قوسا, ەڭبەك ادامىنىڭ قۇقىقتارى تاسقا باسىلعانداي ەتىپ جازىلعان جاڭا ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. وسى جاڭا, كوپتەن كۇتكەن جانە, اشىعىن ايتقاندا, ابدەن تەپەرىش كورگەن قۇجات قانداي بولىپ شىعىپتى؟ ءۇمىتىمىزدى اقتادى ما؟ ەڭبەكشىلەردىڭ ءمۇددەلەرىن قورعاي الا ما؟
– ەكى جىل قاتارىنان ءبىزدىڭ ەلىمىزدە ماڭىزدى زاڭنامالىق رەفورمالار ورىن الدى – «كاسىپتىك وداقتار تۋرالى» زاڭ مەن جاڭا ەڭبەك كودەكسى قابىلداندى. وسىنىڭ بارلىعى جۇمىسكەردىڭ ەڭبەك قۇقىعىن ناقتى قورعاۋدا جاڭا مۇمكىندىكتەر تۋعىزۋ ارقىلى كاسىپوداقتاردىڭ الەۋمەتتىك ارىپتەستىك قۇرىلىمىنداعى ءرولى مەن جاۋاپكەرشىلىگىن كۇشەيتتى.
ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسىن كاسىپوداق ۇيىمدارىندا كەڭ تۇردە تالقىلاۋ مەن جۇمىس توپتارى اياسىنداعى قاربالاس ءىس-قيمىلدار ەڭبەك قاتىناستارىنداعى كوپتەگەن تۇيتكىلدى ماسەلەلەردى قاراستىرا وتىرىپ, ەڭبەك ادامىنىڭ مۇددەسى ءۇشىن ايتارلىقتاي وزگەرىستەر مەن تولىقتىرۋلار ەنگىزۋگە جاعداي جاسادى.
بىرىنشىدەن, ەڭبەك كودەكسى كاسىپوداق ۇيىمدارىنىڭ ەڭبەك زاڭدىلىقتارىنىڭ ساقتالۋىنا قوعامدىق باقىلاۋ جاساۋ سالاسىنداعى جۇمىسىن كەڭەيتۋگە ەرەكشە مۇمكىندىك بەردى. مۇنداي نورما تەك كاسىپوداقتارعا عانا قاتىستى بولىپ وتىر.
ەكىنشىدەن, ەڭبەككە اقى تولەۋ ەڭبەك قاتىناستارىنداعى وزەكتى ماسەلە بولىپ تابىلادى. كاسىپوداقتار جاڭا ەڭبەك كودەكسىنىڭ جوباسىندا نەگىزگى جالاقىنىڭ ۇلەسى, بىرجولعى ىنتالاندىرۋشى تولەمدەردى ەسەپكە الماعاندا, جۇمىسكەرلەر جالاقىسىنىڭ كەمىندە 75 پايىزى كولەمىندە بولۋىن قامتاماسىز ەتۋگە قول جەتكىزدى. ەڭبەكاقىنىڭ تياناقتالعان بولىگى ادامنىڭ ەڭبەككە قابىلەتتىلىگى مەن ومىرلىك قاجەتتىلىكتەرىن قالپىنا كەلتىرۋدى قامتاماسىز ەتەتىندىكتەن دە ول كەپىلدەندىرىلگەن بولۋى ءتيىس.
ۇشىنشىدەن, كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ۇستەمە جۇمىسقا, تۇنگى ۋاقىتتاعى, مەرەكە جانە دەمالىس كۇندەرىندەگى جۇمىستار ءۇشىن تولەنەتىن ەڭبەكاقىنىڭ جۇمىسكەردىڭ كۇندىك (ساعاتتىق) مولشەرلەمەسى نەگىزگە الىنا وتىرىپ, 1,5 ەسەدەن تومەن بولمايتىن مولشەردە بولۋىن قامتاماسىز ەتتى. بۇل نورما كاسىپوداقتارعا وسى مولشەرلەمەنى ودان دا ۇلعايتىپ, ۇجىمدىق شارتتا بارىنشا جوعارى كولەمدى بەكىتۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
تورتىنشىدەن, ەڭبەك كودەكسىندە «ءوندىرىستىك كەڭەس» تۇسىنىگى ەنگىزىلدى. ەڭبەك قاۋىپسىزدىگى جانە ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى وندىرىستىك كەڭەستىڭ شەشىمدەرى جۇمىس بەرۋشى جانە جۇمىسكەرلەر ءۇشىن مىندەتتى بولىپ تابىلاتىندىعى وتە ماڭىزدى. بۇل كاسىپوداقتار ءۇشىن اسا ۇلكەن جەتىستىك. ەندى ەڭبەكتى قورعاۋ جونىندەگى تەحنيكالىق ينسپەكتورلاردىڭ كانديداتۋرالارىن كاسىپتىك وداق ۇسىنادى, ياعني كاسىپوداقتاردىڭ ەڭبەك جاعدايىن جاقسارتۋعا قاتىسۋىنا ناقتى مۇمكىندىك پايدا بولادى.
بەسىنشىدەن, جاڭا ەڭبەك كودەكسىندە جۇمىس بەرۋشى مەن جۇمىسكەردىڭ اراسىنداعى قاتىناستار كوپ جاعدايدا ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر ارقىلى قالىپتاسادى. ۇجىمدىق شارت كاسىپورىننىڭ نەگىزگى قۇقىقتىق قۇجاتى بولىپ تابىلادى. الەۋمەتتىك ءارىپتەستەرمەن ارىپتەستىك قاتىناس قالىپتاستىرا بىلۋگە ايرىقشا ءمان بەرىلەدى. ۇنقاتىسۋدىڭ نەگىزگى تەتىكتەرىنە, ەڭ الدىمەن دايەكتەردىڭ ايقىن جۇيەسى, ءمىنسىز ىشكى ۇيىمداستىرۋشىلىق, جوعارى بىلىكتى كادرلار جانە زاڭدى قورعانىس ارەكەتتەرىنە دايىندىق جاتادى. سوندىقتان دا, ەڭبەكاقى تولەۋدە, ەڭبەك نورمالارىندا, كەپىلدىكتەر مەن وتەماقىلىق تولەمدەردە, ەڭبەك دەمالىسىن الۋدا جۇمىسكەرلەردىڭ قۇقىقتارى شەكتەلمەۋى ءۇشىن بۇل قاتىناستاردىڭ قالاي قۇرىلعانى وتە ماڭىزدى بولىپ تابىلادى. جۇمىس بەرۋشىلەرمەن كەلىسسوزدەردى تابىستى جۇرگىزىپ, ۇجىمدىق شارت جاساسۋ ءۇشىن بارىنشا مول كۇش جۇمساۋ قاجەت.
– بارلىق تاراپتاردىڭ دا ءمۇددەلەرىن قورعاۋ ءۇشىن كاسىپوداق – مەملەكەت – جۇمىس بەرۋشى قاتىساتىن ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر ءادىسى قولدانىلاتىنى بەلگىلى. ۇنقاتىسۋ قالاي قالىپتاسادى؟
– قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ بارىنشا ماڭىزدى فۋنكتسيالارىنىڭ ءبىرى الەۋمەتتىك ارىپتەستىككە, الەۋمەتتىك ارىپتەستىك پەن الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق جانە ەڭبەك قاتىناستارىن رەتتەۋ ءجونىندەگى رەسپۋبليكالىق ۇشجاقتى كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋى بولىپ تابىلادى.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ وكىلدەرى ۇكىمەتپەن جانە جۇمىس بەرۋشىلەردىڭ رەسپۋبليكالىق ءبىرلەستىكتەرىمەن باس كەلىسىمگە قول قويادى. سالالىق كاسىپتىك وداقتار سالالىق مەملەكەتتىك ورگاندارمەن جانە جۇمىس بەرۋشىلەر وداقتارىمەن سالالىق كەلىسىمدەر جاسايدى. اۋماقتىق كاسىپوداق بىرلەستىكتەرى جەرگىلىكتى اتقارۋ ورگاندارىمەن, جۇمىس بەرۋشىلەر ءبىرلەستىكتەرىمەن وڭىرلىك كەلىسىمدەر جاسايدى.
قازىرگى كەزدە رەسپۋبليكالىق دەڭگەيدەگى باس كەلىسىم, 22 سالالىق, 16 ءوڭىرلىك كەلىسىم جاسالدى. ۇستىمىزدەگى جىلدىڭ 1 قىركۇيەگىندەگى جاعداي بويىنشا رەسپۋبليكادا 68 589 ۇجىمدىق شارت جاسالعان, قامتۋ 32,2 %-دى (جۇمىس ىستەپ تۇرعان كاسىپورىندار سانى – 212687) قۇرايدى.
– شەتەلدەردە كاسىپوداقتار قوزعالىسى وتە بەلسەندى ەكەنىن ءبىلەمىز. قركف-نىڭ حالىقارالىق ىنتىماقتاستىعى تۋرالى نە ايتار ەدىڭىز؟
– حالىقارالىق ۇيىمدارمەن جانە كاسىپوداقتار بىرلەستىكتەرىمەن ىنتىماقتاستىق كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى جۇمىسىنىڭ اجىراماس بولىگى بولىپ تابىلادى.
حالىقارالىق كاسىپوداقتار قوزعالىسى بارىنشا ۇدەپ كەلەدى. بۇگىنگى كۇنى بۇكىل الەمدە 180 ميلليون جۇمىسشى كاسىپوداقتار مۇشەسى, ال 2018 جىلعا قاراي بۇل سان 200 ميلليونعا جەتەدى دەپ كۇتىلۋدە.
ءىرى قوعامدىق ۇيىم رەتىندەگى قازاقستان كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى الەمدىك كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا بەلسەنە اتسالىسادى. وسىعان بايلانىستى, 2015 جىلى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق يميدجدىك ساياسات جونىندەگى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. اتالعان تۇجىرىمداما كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق دەڭگەيدەگى ءيميدجىن جانە حالىقارالىق تاجىريبەنى ەنگىزۋ ارقىلى جۇمىس تيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا, كاسىپوداقتار قوزعالىسىن نىعايتىپ, دامىتۋعا جانە ت.ب. باعىتتالعان.
بۇعان قوسا, حالىقارالىق كاسىپوداقتار كونفەدەراتسياسىنىڭ (حكك), حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىنىڭ (حەۇ), كاسىپوداقتاردىڭ جالپىعا ورتاق كونفەدەراتسياسىنىڭ (جكك), فريدريح ەبەرت قورىنىڭ ماماندارىمەن بايلانىس, سونداي-اق, تمد ەلدەرىمەن ىسكەر ىنتىماقتاستىق جولعا قويىلعان.
كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىنىڭ حالىقارالىق جۇمىستاعى باعىتتارىنىڭ ءبىرى حالىقارالىق ەڭبەك ۇيىمىمەن سىندارلى ىنتىماقتاستىق بولىپ تابىلادى. جىل سايىن جاستاردى جۇمىسپەن قامتۋ, ۇجىمدىق كەلىسسوزدەر, ورگانايزينگ جانە تاعى باسقا ماسەلەلەر بويىنشا حالىقارالىق, سۋبوڭىرلىك سەمينارلار وتكىزۋ جونىندەگى بىرلەسكەن جۇمىستاردىڭ جوسپارى جاسالادى.
2015 جىلى برازيليادا حكك باس كەڭەسىنىڭ وتىرىسى بولىپ, وندا قازاقستان رەسپۋبليكاسى كاسىپوداقتار فەدەراتسياسىن حەۇ-نىڭ تولىققاندى مۇشەسى رەتىندە قابىلداۋ تۋرالى شەشىم شىعارىلدى. 2 ميلليوننان استام مۇشەسى بار ءبىزدىڭ ۇيىمنىڭ حەۇ-نىڭ قۇرامىنا ەنۋى قازاقستان كاسىپوداقتارىنىڭ جۇمىسىنداعى شىن مانىندەگى تاريحي وقيعا.
وسى جەردە ايتا كەتۋ كەرەك, وسىدان بىرنەشە كۇن بۇرىن ەلىمىزگە حەۇ بيۋروسىنىڭ ديرەكتورى ماريا حەلەنا اندرە كەلىپ كەتتى. تاۋەلسىزدىگىمىزدىڭ 25 جىلىندا تۇڭعىش رەت ۇيىم باسشىلىعى ءبىزدىڭ كاسىپوداقتار جۇمىسىمەن تانىستى, جانە ايتا كەتۋىمىز كەرەك, ول ءبىزدىڭ جۇمىسىمىزعا وتە جوعارى باعا بەردى.
– كاسىپوداقتار مەن جاستار اراسىندا بايلانىس بار ما؟ قازىرگى كاسىپوداقتار قاتارىنداعى جاستار سانى قانشا؟ جانە ولار كاسىپوداقتار ماقساتتارىن ناقتى تۇسىنە الا ما؟
– بۇگىندە كاسىپوداق مۇشەلەرى اراسىنداعى 35-كە دەيىنگى جاستاردىڭ سانى 730 مىڭ ادامنان اسادى, ياعني 33%. كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى باس كەڭەسى قۇرامىنىڭ 11,5 %-ى جاستار. قركف اتقارۋ كوميتەتى قۇرامىندا دا جاستاردىڭ ۇلەسى 8,3 % قۇرايدى. اۋماقتىق كاسىپوداقتار بىرلەستىكتەرىنىڭ 16 باسشىسىنىڭ ىشىندە 6 جاستار وكىلدەرى بار.
العا قويىلعان مىندەتتەردى جۇزەگە اسىرا وتىرىپ, كاسىپوداقتار مەملەكەتتىك جاستار ساياساتىنىڭ ءتيىمدىلىگىن ارتتىرۋعا باعىتتالعان الەۋمەتتىك باعدارلامالاردى ازىرلەپ جانە ىسكە اسىرۋعا اتسالىسادى, جاستاردى كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا تارتادى, جاستار كەڭەستەرىنىڭ جۇمىستارىن ۇيلەستىرەدى, جاس كاسىپوداق كوشباسشىلارىنىڭ وقۋىن ۇيىمداستىرادى.
جاستارمەن جۇمىس ىستەۋدە كاسىپوداقتار فەدەراتسياسى ولاردىڭ كاسىپوداقتار قوزعالىسىنىڭ بولاشاعى ءۇشىن, ونىڭ قاتارىن نىعايتۋ ءۇشىن ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنىن باسشىلىققا الادى.
ەل پرەزيدەنتى ءوزىنىڭ قازاقستان حالقىنا ارناعان «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتى» اتتى جولداۋىندا ۋاقىتتىڭ سىن-قاتەرىن جەڭۋگە قابىلەتتى بارىنشا ءتيىمدى الەۋمەتتىك ساياساتتى ازىرلەۋ قاجەتتىگى جايلى ايتقان بولاتىن. بۇل مەملەكەت باسشىسىنىڭ «قازاقستاننىڭ الەۋمەتتىك جاڭعىرتىلۋى: جالپىعا ورتاق ەڭبەك قوعامىنا قاراي 20 قادام» اتتى باعدارلامالىق ماقالاسىندا دا ايتىلدى.
قازاقستاننىڭ ساياسي جانە الەۋمەتتىك-ەكونوميكالىق ومىرىندەگى جاھاندىق جانە تۇبەگەيلى وزگەرىستەر ەڭبەكشىلەردىڭ ومىرىنە وراسان زور ىقپال ەتىپ, كاسىپوداقتار قوزعالىسىنا جاڭا مىندەتتەر مەن تالاپتار جۇكتەۋدە. بۇگىندە كاسىپتىك وداقتارعا ۇلكەن جاۋاپكەرشىلىك ارتىلۋدا, ول ەڭ الدىمەن ءومىر ءسۇرۋ ساپاسىنىڭ ستاندارتى جوعارى الەۋمەتتىك ەل قۇرۋعا اتسالىسۋىنان كورىنىس تابادى.
ەل پرەزيدەنتى ن.نازارباەۆتىڭ جوعارىدا اتالعان ستراتەگياسى مەن باعدارلامالىق ماقالاسىن قابىلداعان كاسىپوداقتار ەڭبەكشىلەردىڭ ومىرلىك ماڭىزدى مۇددەلەرىن قورعاۋ جولىنداعى كۇرەستى وزدەرىنىڭ نەگىزگى باسىمدىقتارى دەپ سانايدى.
اڭگىمەلەسكەن
سەيفوللا شايىنعازى,
«ەگەمەن قازاقستان»
سوڭعى جاڭالىقتار
مەملەكەت باسشىسى مەن وزبەكستان پرەزيدەنتى بەيرەسمي كەزدەسۋ وتكىزدى
پرەزيدەنت • كەشە
قازاقستاندا نەگىزگى ۇبت-عا تىركەلۋ باستالادى
ءبىلىم • كەشە
مەملەكەت باسشىسى بەلگىلى عالىمداردى ماراپاتتادى
پرەزيدەنت • كەشە
بۇگىن ەلىمىزدىڭ التى قالاسىندا اۋا ساپاسى ناشارلايدى
اۋا رايى • كەشە
الماتىدا عالىمدار ماراپاتتالدى
عىلىم • كەشە
