قارىز ك ۇلىپ بارىپ, جىلاپ قايتادى. بۇل كۇندە ەلىمىزدىڭ ءاربىر ەكىنشى ەرەسەك ازاماتىنىڭ موينىنا قارىز ىلىنگەن. وسىلايشا, نەسىبەسىن نەسيەمەن ارتتىرۋعا ۇمىتتەنىپ, كۇدىككە ىلىنگەندەردىڭ سانى 5 ميلليوننان اسىپ جىعىلىپتى. ءماجىلىس دەپۋتاتى ءارى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل زاعيپا باليەۆانىڭ ايتۋىنشا, بۇگىنگى قوعامدا كامەلەت جاسىنا تولماعان 5,5 ملن بالا بار. بۇل رەسپۋبليكا حالقىنىڭ ۇشتەن ءبىر بولىگىن قۇرايدى دەگەن ءسوز. دەمەك, 17 ملن-نان اساتىن قازاقستانداعى ەرەسەك ازاماتتار سانى 12 ميلليونعا جۋىقتاسا, ونىڭ 5 ميلليونى نەسيەمەن ءومىر ءسۇرىپ وتىرعانىن ۇعىنۋ ءۇشىن ەشقانداي فورمۋلانىڭ نەمەسە الدەبىر ەسەپ-قيساپتىڭ قاجەتى جوق. جۇيرىك ويدىڭ جەتەگىنە سۇيەنە وتىرىپ, وڭاي شىعارا سالۋعا بولادى.
ۇلتتىق بانك وكىلدەرى تاراتقان رەسمي مالىمەتتەرگە سۇيەنسەك, جوعارىدا ايتقان 5 ملن-نان اساتىن نەسيەلى ازاماتتاردىڭ اراسىندا العانىن قايتارماي قاشىپ جۇرگەندەردىڭ سانى 1 ملن-عا جۋىقتايدى. وسى ورايدا «قارىز الىپ, «قاشقىن اتانعانداردىڭ» جاي-كۇيى قالاي؟» دەگەن ساۋال تۋىنداۋى ورىندى. راس, ەشكىم دە جەتىسكەننەن نەسيە الىپ, ساۋ باسىنا ساقينا تىلەمەيدى. اركىم ءتۇرلى قاجەتتىلىكتەن, جىرتىعىن جاماپ, جارتىسىن بۇتىندەۋ جولىندا بەينەت ەتەدى. ەندەشە, شەكتەن تىس سانى ارتقان بورىشكەرلەرىمىزدىڭ ماسەلەسىن مايشاممەن قاراپ, شارۋاسىن كىم, قالاي شەشۋدە؟
قازىر قازاقستاندا 200-گە جۋىق كومپانيالار كوللەكتورلىق قىزمەت كورسەتەدى دەگەن ستاتيستيكا بار. الايدا, ولاردىڭ ون پايىزى عانا ناقتى كوللەكتورلىق قىزمەتپەن اينالىسۋدا. بىزدە كوللەكتورلار قىزمەتى تۋرالى زاڭ جوق. ەندەشە بۇل كومپانيالاردىڭ قىزمەتى زاڭسىز بولعانى ما؟
مۇنداي ارەكەت قيسىن تۇرعىسىنان – زاڭسىز, ال زاڭگەرلەر كوزىمەن – ارەكەت ورىنسىز ەمەس. زاڭسىز دەيتىنىمىز, بىزدەگى كوللەكتورلىق كومپانيالاردىڭ قىزمەتىن رەتتەيتىن ارنايى زاڭ جوق. بىراق, ولار جۇمىس ىستەيدى. ال قانداي زاڭمەن؟ وسى سۇراقتى پارلامەنت ماجىلىسىندەگى زاڭناما جانە سوت-قۇقىقتىق رەفورما كوميتەتىنىڭ مۇشەسى انار جايىلعانوۆاعا قويعان بولاتىنبىز. «ايتىلعان كوللەكتورلىق كومپانيالار وزدەرىنىڭ جۇمىس ءتارتىبىن رەتتەيتىن ارنايى زاڭ بولماسا دا, ولار قازاقستان رەسپۋبليكاسى ازاماتتىق كودەكسىنىڭ شەڭبەرىندە, سونىڭ باپتارىن نەگىزگە الا وتىرىپ قىزمەت كورسەتۋدە. ياعني, بانكتەر كوللەكتورلىق كومپانيالارمەن تاپسىرما شارتى, اقىلى قىزمەت كورسەتۋ شارتى نەمەسە تالاپ ەتۋ قۇقىعىن باسقاعا بەرۋ كەلىسىمشارتتارىنىڭ تالاپتارىنا ساي جۇرگىزەدى. دەمەك, بۇل جەردە مۇنداي ارەكەتتەردى مۇلدە زاڭسىز دەۋگە بولمايدى. دەگەنمەن, ازاماتتىق كودەكستىڭ شەڭبەرىنەن تىس ماسەلەلەر, ياعني كوللەكتورلار مەن بورىشكەرلەردىڭ قارىم-قاتىناسىن زاڭ تۇرعىسىنان رەتتەۋ قاجەت. ياعني كوللەكتورلاردىڭ بورىشكەرلەرگە قاتىستى قانداي قۇقىقتارى مەن مىندەتتەرى بار؟ ەڭ باستىسى, بورىشكەردىڭ كوللەكتورعا قاتىستى قانداي قۇقىقتارى بار؟ وسى ماسەلەنى پارلامەنت ماجىلىسىندە قارالىپ جاتقان زاڭ جوباسى تولىعىمەن رەتتەيدى», دەيدى ءماجىلىس دەپۋتاتى.
بۇل كۇندە سالا ماماندارىنىڭ اراسىندا «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ جوباسى قىزۋ تالقىلانۋ ۇستىندە. ەرتە كوكتەمدە ءماجىلىس دەپۋتاتتارىنا ۇلتتىق بانك وكىلدەرى اتالعان زاڭ جوباسىن تانىستىرىپ, ونىسى قاتتى سىنعا ۇشىراعان ەدى. سودان كەيىن كەم-كەتىگىن تولىقتىرىپ, اعىمداعى اپتادا تومەنگى پالاتاعا قايتا كەلگەن ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ زاڭ جوباسىن ءمىنسىز دەپ مالىمدەگەن. الايدا, تالقىلاۋدا ايتىلعان سىن, ەسكەرتپەلەر مەن ۇسىنىس, پىكىرلەر زاڭ جوباسىنىڭ ءالى دە بولسا ءبىر قايناۋى كەم ەكەندىگىن كورسەتتى. دەپۋتاتتاردان وزگە ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدار مەن كوللەكتورلىق كومپانيالاردا ەڭبەك ەتەتىن ماماندار جانە قوعام بەلسەندىلەرى, ءتىپتى, باسقا پارتيالاردىڭ وكىلدەرى قاتىسقان وتىرىستان ۇققانىمىز, بۇل قىزمەتتىڭ قۇزىرەتىن مەيلىنشە شەكتەۋ نەمەسە جۇمىس جۇيەسىن قاتاڭ تارتىپكە نەگىزدەۋگە سايادى. ءسوز العانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قارىزدانىپ, ونىسىن قايتارا الماي جۇرگەندەردىڭ قۇقىن قورعاۋ مەن ولاردىڭ جاعدايىنا تۇسىنىستىكپەن قاراۋدى زاڭداستىرۋعا قاتىستى وي قوزعادى.
مۇنىڭ سەبەبى دە جوق ەمەس. ويتكەنى, قازىرگى كەزدە حالىق ۇعىمىنداعى كوللەكتورلىق كومپانيالار «جىعىلعاندى جۇندەيتىن» جاعىمسىز كەيىپتە تانىلعان. بانك الدىنداعى بەرەشەگىن ويلاپ باسى قاتىپ جۇرگەن سانسىزبايلاردى ساندالتۋعا كەلگەندە بۇلار شەبەردىڭ شەبەرى-اق. ماسەلەن, الەۋمەتتىك جاعدايىڭىزدىڭ السىرەۋىنە بايلانىستى العان نەسيەڭىزدىڭ وسىمپ ۇلىمەن قوسا ەسەپتەگەندە 200 مىڭ تەڭگە قالعان بولسا, ۇنسىزدىككە ۇلاسقان ۇزىلىستەن سوڭ بانك كوللەكتورلىق كومپانياعا ءسىزدىڭ قارىزىڭىزدى ساتادى نەمەسە ءوزارا كەلىسىممەن كوللەكتورعا وتكىزەدى. مىنە, وسى ساتتەن باستاپ كوللەكتوردىڭ ءىسى سىزبەن بولادى. ەسكەرتىپ قوڭىراۋ شالادى, قورقىتىپ-ۇركىتەدى, ۋاقىتتان شەكتەۋ قويىپ, قىسىم كورسەتەدى. ايتەۋىر, قالعان 200 مىڭدى ارتىعىمەن الۋعا تىرىسادى. ايتقانداي, ولار شاعىم ءتۇسىرىپ سوتقا شاقىرۋعا دا قۇقىلى. ارى-بەرىدەن سوڭ سوت ورىنداۋشىلارىمەن اۋىز جالاسىپ قارجىلىق ساۋاتى تاياز, زاڭ-زاكۇننەن حابارى از ادامداردان ايلاسىن اسىرىپ, قالتاسىن قاعۋى دا مۇمكىن...
وسىنداي وپاسىزدىقتىڭ الدىن الۋ ماقساتىمەن «كوللەكتورلىق قىزمەت تۋرالى» زاڭ جوباسى ازىرلەنۋدە دەگەن ۇلتتىق بانك وكىلىنە ءماجىلىس دەپۋتاتى زاعيپا باليەۆانىڭ «لوگيكا قايدا؟» دەپ اشۋ شاقىراتىنى دا وسى ءسات. «كرەديت الىپ, ونى قايتارا الماي كۇن كەشىپ جۇرگەن جاننىڭ قارىزىنا ۇستەماقى قوسىپ, قۇجاتىن كوللەكتورلارعا ۇستاتىپ جىبەرۋ ادامگەرشىلىككە جات. نەسيە الىپ, ونى ۋاقىتىندا قايتارا الماعان كليەنتپەن بانكتىڭ ءوزى اينالىسۋى ءتيىس. ءبىر تەڭگەسىن ەكى تەڭگەگە جەتكىزىپ, نەسيەسىن جابا الماي جۇرگەنگە ەرەگىسكەندەي, كوللەكتورلار ارقىلى نەسيە كولەمىن ەسەلەۋ ابىروي اپەرمەيتىن ءىس. اقشاسى بولا تۇرا, ەكى رەت جەم بولۋدى ەشكىم دە قالامايدى. سوندىقتان دا بانك بەرەشەگى بار ادامنىڭ جاعدايىن تۇسىنىستىكپەن قابىلداپ, ءوزارا كەلىسىممەن ايىپپۇلسىز قارىزدى ءوندىرۋ جولىن قاراستىرعانى ءجون. ارى-بەرىدەن سوڭ كوللەكتورلىق قىزمەت ارقىلى قارىزدى 100 پايىز وندىرگەن كۇننىڭ وزىندە بانككە ونىڭ جارتىسى عانا تيەسىلى ەكەن. اقىر سوڭىندا بانكتەر نەسيەنىڭ 50 پايىزىن قايتارعاندى قاناعات تۇتاتىن بولسا, ازاماتتارىمىزعا نەگە تىكەلەي شىقپاسقا؟!. دەمەك, بۇل جەردە كوللەكتورلىق قىزمەتتىڭ قاجەتى بار ما دەگەن ساۋال تۋىندايدى؟» دەدى دەپۋتات. سونداي-اق, حالىق قالاۋلىلارىنىڭ ءبىرى تۇرعىن سىزدىقوۆ ەلباسى ءجيى ايتاتىن مەدياتسيا ءتاسىلىن وسى جەردە دە كەڭىنەن قولدانۋعا كەڭەس بەردى.
ءسوز باسىندا كەلتىرگەن 5 ميلليون بورىشكەردىڭ 1 ميلليونى نەسيەسىن تولەمەگەنىنە 90 كۇننەن اسىپ كەتكەن. دەمەك, پروبلەمالى كرەديتورلار دەگەنىمىز وسى. ولاردىڭ ىشىندە نەسيە الىپ ونى جابۋ ءۇشىن ءبىر ەمەس, بىرنەشە بانكتەن قارىز العاندارى دا نەمەسە العانىن قايتارماي قاشىپ جۇرگەندەرى دە بار. قالاي دەسەك تە, ەل ىشىندە كوللەكتورلىق قىزمەتكە دەگەن كوزقاراس الابوتەن. ءتىپتى, بۇل قىزمەتتى قوعام قوقان-لوققىمەن اقشا تاباتىن رەكەت سياقتى قابىلدايتىنى دا بار.
ال ۇلتتىق بانك توراعاسىنىڭ ورىنباسارى ولەگ سمولياكوۆ بولسا, كوپ جاعداي حالىقتىڭ قارجىلىق ساۋاتتىلىعىنا بايلانىستى ەكەندىگىن ەسكەرتەدى. ال بۇقارانىڭ قارجى-زاڭنامالىق ءبىلىم-بىلىكتىلىگىن قالاي كوتەرمەك كەرەك؟ قازىرشە ول جاعىنا ەشكىم باس قاتىرمايتىن سىڭايلى. ويتكەنى, ءبىزدىڭ بانكتەرىمىز نەسيەنى وڭدى-سولدى تاراتىپ, پايىزبەن پايدا تابۋعا بەيىل بولسا, قوعامنىڭ دەڭگەيى «قارىز ال دا قاتىن ال, قاتىنىڭ قالار جانىڭدا» دەگەن جالاڭ ءپالساپادان ارى اسپاۋدا. سەبەبى, رەسمي دەرەك بويىنشا, ۋاقىتىندا قايتارىلماعان 1 ميلليون نەسيەنىڭ 85 پايىزى ماقساتسىز باعىتقا (توي وتكىزۋ مەن جوندەۋ جۇرگىزۋگە نەمەسە الدىڭعى قارىزدى قايتارۋعا) جۇمسالعان.
ءتۇپتىڭ تۇبىندە زاڭ جوباسى قابىلدانباي قويمايتىن سياقتى. الىس-جاقىن شەتەلدىڭ تاجىريبەسى مەن ەلدىڭ ىشكى جاعدايى وسىعان ماجبۇرلەيدى. ال زاڭىمىز ك ۇلىپ بارعان قارىزىمىزدى جىلاتپاي-اق قايتارۋعا قانشالىقتى قاۋقارلى بولادى؟ ماسەلە وسىندا. مامانداردىڭ ايتۋىنشا, بۇل زاڭ كوللەكتورلىق قىزمەتتى قورعاۋ ءۇشىن ەمەس, ولاردىڭ بورىشكەرمەن قارىم-قاتىناسىن رەتتەۋ مەن جۇيەلەۋگە نەگىزدەلەتىن كورىنەدى.
نۇرلىبەك دوسىباي
