دالانىڭ دانا ديحانى

جاقسى ادام كۇننىڭ جارىعى سياقتى بۇكىل ادامزاتقا ورتاق قازىنا, ورتاق قۇندىلىق. جاقسى ادام – ورتامىزدا اعىپ جاتقان داريا-وزەن. ونىڭ سۋى داريا-وزەن بويىن مەكەندەگەن بۇكىل حالىقتىڭ, جان-جانۋاردىڭ, وسىمدىك الەمىنىڭ قۋات كوزى, وزەگى, ءنارى, تىرشىلىگى, ءومىرى. ول ەشكىمدى دە, ەشنارسەنى دە تاڭدامايدى, تالعامايدى, الالامايدى, قۇلالامايدى, اعا بەرەدى, اعا بەرەدى. جاقسى ما – جامان با, ادال ما – ارام با, پايدالى ما – زياندى ما, ز ۇلىم با – جىرتقىش پا, ءارامشوپ پە, ءبارىبىر ەمىزە بەرەدى, ەمىزە بەرەدى. ونىڭ پارىزى, قارىزى, تابيعي, تاريحي مىندەتى, تاعدىردان العان تاپسىرماسى وسىنداي. جاقاەۆ تا سول ساناۋلى, تاڭبالى, تانىمال جاقسىلاردىڭ ءبىرى. ەڭبەك الەمنىڭ ءامىرشىسى بولسا, ىبەكەڭ ەڭبەكتىڭ ءامىرشىسى بولدى. ەگەر جاقاەۆتى جاقسى بىلسەڭىز, تەرەڭ تۇسىنسەڭىز, قادىرىنە جەتسەڭىز, سىيلاساڭىز, ءپىر تۇتساڭىز, جاقسى كورسەڭىز, ءسىزدىڭ دە «مەنىڭ جاقاەۆىم» دەۋىڭىزگە بولا­دى. جاقاەۆتىڭ شاپاعاتى, جاقسىلىعى, قادىر-قاسيەتى, ەڭبەك سۇيگىشتىگى, ءومىرى, ونەگەسى, ۇلگىسى, ۇلاعاتى بارىمىزگە دە جەتەدى. ىبىراي جاقاەۆ – قازاق حالقىنىڭ, بۇرىن­عى, قازىرگى مەملەكەتىمىزدىڭ تاري­حىن­داعى ءىرى, ءىر­گەلى تۇلعالاردىڭ ءبىرى. ەڭ­بەك سۇيگىشتىكتىڭ, ادام­دىقتىڭ, ادال­دىقتىڭ, ازاماتتىقتىڭ ولشەمى. ىبەكەڭدى ايتقاندا, شىعاناق بەر­سيەۆتى, جازىلبەك قۋانىشباەۆتى, نۇر­مولدا الدابەر­گەنوۆتى بىرگە اتاعانىمىز ورىندى عوي دەپ ويلايمىن. بۇل تورتەۋى دە – ەڭبەكتىڭ ەرلەرى, تاعدىرلاس, زامانداس, جۇلدىزداس, قازاقتىڭ بە­دەلى مەن بەرەكەسىن, ابىرويى مەن اتاعىن ارت­تىرۋ ءۇشىن جارالعان جاندار. حالقىمىزعا, ەلىمىزگە تاريحتىڭ, ۋاقىتتىڭ, تارتقان سىيى. ولار قازاقتىڭ اتىن بۇكىل الەمگە تانىتتى, مويىنداتتى, مارتەبەسىن ءوسىردى, ابىرويىن اسقاقتاتتى. ىبىراي جاقاەۆ پەن شىعاناق بەرسيەۆ دۇنيە­جۇزىلىك رەكورد جاساپ, تاعدىرلاس بولدى, جۇلدىزدارى بىرگە جاندى. ىبەكەڭ, جاز­­ەكەڭ, نۇرەكەڭدەر ەكى مارتە سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىنا يە بولدى. كوزدەرىنىڭ ءتىرى­سىن­دە تۋعان جەرلەرىندە تاس مۇسىندەرى ماڭگىلىككە امانات ەتىلدى. ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنىڭ اراسىنداعى ءتۇسى­نىستىك, تىلەكتەستىك, ءىلتيپات, سىيلاس­تىق, دوستىق بىرگە تۋعاننان دا ارتىق, ەلگە ونەگە, ۇلگى بو­لار­لىق ەكى ۇلى ادامنىڭ ۇلا­عاتتى, شىنايى, جار­قىن دا جاراسىمدى دوستىعى ەدى. ...كەزىندە جازەكەڭ ىبەكەڭە ىنىلىك جولمەن سالەم بەرىپ تە, كوڭىلىن سۇراپ تا كەلەتىن. ال 1981 جىلى ىبەكەڭ توقسانعا تاياپ قايتىس بولعاندا, جازەكەڭ اعاسىن سوڭعى ساپارعا شىعارىپ سالۋعا دا كەلدى. اتا جولىمەن الىستان كولىگىنەن ءتۇسىپ, جاياۋ «وي, باۋىرىمداپ» زور داۋىسىمەن ەزىلىپ, ەگىلىپ, جىلاپ ەلدى ەلەڭ ەتكىزگەن-ءدى. سول كەزدە جازەكەڭنىڭ جاسى 85-تە ەكەن. ىبەكەڭنىڭ قازاسىن ەسىتكەندە: «با­را­مىن, بارماسام بولمايدى, ءوز قو­لىممەن ءبىر ۋىس توپىراق سالامىن, ول – مەنىڭ اعامنىڭ ارۋاعى الدىنداعى سوڭعى پارىزىم. ەگەر دەنساۋلىعىم جارامايدى دەسەڭدەر, ازارى ىبەكەڭنىڭ قاسىنا جاتارمىن. قازاقتىڭ كەز كەلگەن جەرى ءبارىمىزدىڭ دە تۋعان توپىراعىمىز ەمەس پە؟» دەگەن ەكەن جارىقتىق. بۇدان كەيىن قانداي اڭگىمە بولۋى مۇمكىن, اۋپارتكومنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى جازەكەڭنىڭ كولىگىن دايىنداپ, جولعا شىعارىپ سالىپتى. تۇركىستاننان ءوتىپ, قىزىلوردانىڭ شەكاراسىنا كىرگەنى سول-اق ەكەن, جازەكەڭ كوز جاسىنا يە بولا المايدى. «الدىمداعى اقىلشىم ەدى, اعام ەدى, دانام ەدى, دەپ ساي سۇيەگىمىزدى سىر­قىراتار سوزبەن جوقتاۋىن ءۇنسىز تىڭ­دادىم دا وتىردىم» دەيدى جول سەرىگى بولعان جىگىت. مىنە, ىبەكەڭ مەن جازەكەڭنىڭ ۇلى دوستىعى جونىندە اسقار توقماعامبەتوۆ: «كەزدەستى, مىنە, سولاي ەكى باتىر, بوپ قالدى قوسىلعانداي ەكى عاسىر, ءبىرى تاۋ, ءبىرى تەڭىز سەكىلدەنىپ. ەكەۋى جۇبىن جازباي كەلە جاتىر», – دەپ شابىتتانا جىرلايدى. ىبەكەڭ, شىقاڭ, جازەكەڭ, نۇرەكەڭ – «ديحان اتا», «شوپان اتا», «دالا اكا­دەميگى» – حح عاسىردىڭ ناعىز ەڭبەك تار­لاندارى. ەلىمىزدىڭ تاريحىندا وسى ءتورت شالدىڭ الار ورنى ەرەكشە. بۇل شال­دار – ءومىردىڭ وزىنەن وقىعاندار, ال­دىنداعى قاريالاردان كورگەنىن, ەستى­گەنىن كوكى­رەگىنە توقىعاندار, وسى مول مۇرانى كەيىنگى­لەرگە كەمەڭگەرلىكپەن قال­دىرعاندار. بۇل شالدار – ءومىرى اس­ىپ-تاسۋدى بىلمەگەن, ەلدەن اسىپ ءومىر سۇرمەگەن, دۇنيەنىڭ بار كىلتى ەڭبەكتە عانا ەكەنىن وزىنەن باستاپ, وزگەگە دە ۇقتىرىپ كەتكەن ۇلى جاندار. جاراتقان يەمنىڭ شەبەرلىگىنە قا­لاي شەك كەلتىرەرسىڭ, ءبىر-بىرىنە دەگەن اۋمايتىن ۇقساس­تىق تۇلا بويلارىندا تۇ­نىپ تۇر. ءبارىنىڭ دە پەيىلدەرى دالاداي, اتىمتاي جومارت, قولدارى اشىق, سا­ۋات­­سىز, وقىماعان, ماماندىقتارى جال­­­شى­لىق, تۋا تالانت, قۇدايدىڭ ۇيە سالعان توبەلەرى عوي. بۇلار ەنتسيكلوپەديا بەتىنەن ماڭگى تۇسپەيتىن قازاقتىڭ مىقتىلارى. ولار حالىق جۇرەگىنە ءوش­پەستەي بولىپ جازىلىپ, ۇلتتىڭ تاريحىنا, ۇلتتىڭ ماقتانىشىنا, ۇلتتىڭ بەتكە ۇستار ەتالوندىق ۇلگىسىنە, ۇلتتىڭ تۋىنا, ۇرانىنا اينالعان تۇلعالار. ەڭبەك مايدانىنىڭ ايگىلى مايتالمانى, تال­دى­قورعاندىق ايتۋلى ازامات, ۇلتى پولياك ن.ي.گولوۆاتسكي: – ءبىز بەس اعايىندىمىز, – دەپ مارقايا­دى ەكەن. – باۋىرلارىڭىزدى اتاڭىزشى, – دەگەنگە: – ولار: دىنمۇحاممەد احمەت ۇلى قو­ناەۆ, ىبىراي جاقاەۆ, جازىلبەك قۋانىشباەۆ, نۇرمولدا الدابەرگەنوۆ جانە مەن. ويتكەنى, بىزدەردىڭ ءبارىمىز دە ەكى مارتەدەن سوتسياليستىك ەڭبەك ەرى اتاعىن الىپ, ومىراۋىمىزعا قوس جۇل­دىزدى جارقىراتا تاققانبىز, – دەيدى. مىنە, ماقتاۋدى مۇلدە بىلمەيتىن, ارتىق سوزگە استە جوق, تەك ءىرى, ىرگەلى ءىستىڭ عانا ادامىنىڭ جۇرەكجاردى ءىلتيپاتى بۇل. راسىندا, ونىڭ ايتىپ تۇرعانى ايداي اقيقات. قاسيەتتى قازاق جەرىنىڭ وسىناۋ الىپتارىن وشپەس داڭققا بولەگەن, ولار­دى تانىستىرعان, تابىستىرعان, تۋىس ەتكەن – جوعارى مارتەبەلى قۇدىرەتتى, كيەلى – ەڭبەك! ءيا, ىبىراي جاقاەۆ – ءدان پاتشاسى, اق كۇرىشتىڭ اتاسى, جاقاەۆشىلار مارشالى, دالا اكادەميگى, ديحانداردىڭ ءپىرى. جا­قاەۆ ءوزىنىڭ وشپەس تاريحىن كەتپەنمەن, تەر­مەن جازعان, بىرنەشە عاسىردا دۇنيەگە ءبىر-اق كەلەتىن ادام. ۇلى وتان سوعىسىنىڭ جەڭىسىنەن كە­يىنگى ءۇش جىل قاتارىنان الەم جۇرتشى­لىعىنىڭ ەرىكسىز تاڭدايلارىن قاققىزدى, 1945 جىلى كۇرىشتىڭ ءار گەكتارىنان – 156 تسەنتنەردەن, 1946 جىلى – 160, 1947 جىلى 171 تسەنتنەردەن ءونىم جيناپ, دۇنيە­جۇزىلىك رەكورد جاسادى. قازاقتىڭ قارا شالىنىڭ دالالىق دانا اقىل-ويىمەن, بويىنداعى اللانىڭ شاپاعاتى, سىيى – جويقىن كۇش-جىگەرى­مەن, كيەلى, كۇرەكتەي قولىمەن, كارى بايتەرەكتىڭ جەر بەتىنە شىعىپ كەتكەن تامىرىنداي سالالى ساۋساقتارىمەن, قا­را كەتپەنمەن قارا جەردى قارس ايىرىپ جاساعان بۇل رەكوردى بۇكىل الەمدى تاڭداندىردى, تاڭعالدىردى. بۇل رەكورد وركەنيەتكە, وزىق تەحنولوگياعا, بىلىمگە, عىلىمعا بىزدەن الدەقايدا بۇرىن جەتكەن جاپوندىقتاردىڭ جاعاسىن ۇستاتتى, كارىستەردى قايران قالدىردى. ...ولار سەنبەدى, كەڭەس وداعىنا سەنىم­سىز­دىكپەن قارادى. تەكسەرۋ دە تەكسەرۋ, كوميسسيا دا كوميسسيا. ال ىبەكەڭ: «باسىمدى قاتىرىپ, مەنى كەڭسەگە نەگە شاقىرا بەرەسىڭدەر تۇگە, جەر انە, سۋ انە, ءونىم انە, تەكسەرە بەرىڭدەر» دەپ بيباجارىن (ايەلى) اتتىڭ ارتىنا ءمىڭ­گەستىرىپ الىپ, ايمانكۇلدىڭ داۋىسىن, نارتايدىڭ سىڭعىرلاعان ءانىن ساعىندىم دەدى دە, كورشى اۋىلعا كەتە باردى. نار­تايى – نارتاي, ال ايمانك ۇلى – قازاق پوەزياسىنىڭ ايتۋلى قارا نارى, اقىن ءا.تاجىباەۆتىڭ اناسى. 1957 جىلى 65 جاستاعى جاقاەۆتى كولحوزشىلار سىرتىنان قۇجات تولتىرىپ, جوعارى جاقپەن كەلىسىپ, كولحوزعا توراعا ەتىپ سايلايدى. ىبەكەڭ بارىنشا قارسىلىق بىلدىرەدى, بارماعان جەرى, باسپاعان تاۋى قالمايدى, اقىرىندا شاياحمەتوۆكە دەيىن بارىپ, باستىق دەگەن پالەدەن ارەڭ قۇتىلادى. ىبەكەڭنىڭ تاريحي تاعدىرى – ديحان­گەرشىلىك, پەشەنەسىنە ۇلى ديحان اتا بولۋ جازىلعان. ىبەكەڭ رەكورد قالاي تۋدى دەگەندەرگە الدىمەن ەڭبەك, سودان سوڭ ەڭبەك,تاعى دا ەڭبەك دەپ جاۋاپ بەرەدى. جازمىشتان وزمىش جوق, وزۋدىڭ دا ءتىپ­تەن قاجەتى جوق... ىبەكەڭ سوم دە­­نەلى, ءار ساۋ­ساعى قامشىنىڭ سابىنداي, قور­عاسىننان قۇيىل­عانداي وتە قاي­راتتى, قارۋلى كىسى بولاتىن. جاستاۋ كە­زىندە بىرنەشە اس, تويلاردا كۇرەستەرگە قاتىسىپ, بەلدەسكەنىن جىققان, جاۋىرىنى جەرگە تيمەگەن كىسى. «ىبىراي جۇگىرگەندە جەر دۇرسىلدەيدى» دەيدى ەكەن اكەسى. ىبەكەڭ سابىرلى, سالماقتى, ۇستامدى, اشۋ­دىڭ ەمەس, اقىلدىڭ ادامى, داۋدىڭ ەمەس, ءمامى­لەنىڭ ادامى ەدى. سوزگە ساراڭ, بيلىك ايتۋعا تالپىنبايتىن, تالاسپايتىن, كوپ كورىپ, كوڭىلگە تۇيگەنى مول بولسا دا, اقىلگويسىنبەيتىن, سىر اشا, سىر شاشا بەرمەيتىن تۇيىق, جۇمباق تۇلعا-تىن. ءسوزدىڭ ەمەس, جاسامپاز ءىستىڭ ادامى. ىبەكەڭ جونىندە قالام تارتپاعان, پىكىر ايتپاعان سول زاماندا قازاق زيالىسى جوق دەسەك, سونىڭ ءبىرى, بىرەگەيى ءابدىلدا تاجىباەۆ: اعاتاي! كەشەگى كوشپەلى قازاق بالاسى ەڭ ۇستىندە تۋعان ىرعالا باسقان تۇيەنىڭ. بۇكىل دۇنيەگە داڭقى تاراعان ديحان اتامسىڭ, سۇيەنەرىمسىڭ, سۇيەرىم. توپىراقتىڭ, سۋدىڭ, جارىقتىڭ سىرىنا قانىق كيەلىم. مەن بۇگىن سەكسەنگە كەلگەن تويىڭدا اق قىراۋ باسقان, ازداپ شارشاعان باسىمدى الدىڭا كەلىپ يەمىن. قازاق ادەبيەتىنىڭ كلاسسيگى ءسابيت مۇ­قانوۆ ءوزىنىڭ «سىرداريا» رومانىن جازۋ ۇستىندە ىبىراي جاقاەۆتىڭ ءۇيىن­­دە ءۇش ايدان استام جاتىپ, اتاقتى شىعار­ماسىنىڭ باس كەيىپكەرى رەتىندە دالا اكادەميگىنىڭ مىنەز-قۇلقىن, ءبى­تىم-بول­مىسىن, ءومىر سالتىن زەردەلەي زەرتتەگەن. ەكەۋى­نىڭ اراسىندا ايتىلماعان سىر, شەرتىلمەگەن شەجىرە قالماعان. اقىر سو­ڭىندا ادە­بيەت الىبى مەن داڭعايىر ديحان سىيلاس, سىرلاس, قيماس دوس بولىپ كەتكەن. ىبىراي جاقاەۆتىڭ «دالا اكادەميگى» اتانۋىنا بىردەن-ءبىر كۇش سالعان دا – وسى ءسابيت مۇقانوۆ. ىبەكەڭ ۇلكەن جيىندارعا ءجيى قاتى­سىپ, ۇزاق وتى­رۋعا ابدەن ۇيرەنگەن. شىدام­دىلىعى سون­شا­لىقتى, جيىن پرەزيديۋمدارىندا كۇن ۇزاق تاپجىلماي, قيمىلسىز وتىراتىن-دى. «تەك كوزىن جىپىلىقتاتقانىنان عانا ءتىرى ادام دەرسىڭ نەمەسە قۇتتى تاس ءمۇسىن ەدى عوي», – دەيتىن بىلەتىن كىسىلەر. ءوزىنىڭ ءبىر باسىنان اسىپ-توگىلىپ جاتقان اتاق-داڭقتى جەكە باسىنا پايدالانعان جان ەمەس, قاراپايىم ەل قاتارلى تۇرمىس قۇردى. ول كىسىنىڭ قاراپايىمدىلىعى مەن كەڭ پەيىلدىلىگىن زامانداستارى بىلاي سيپاتتايتىن ەدى: «حالىقتا: «پەيىلى تار ادامنىڭ ىشىنەن قىل اينالمايدى دەگەن ءسوز بار, ال ءبىزدىڭ ىبەكەڭنىڭ كەڭ پەيىلدىلىگى سونشا ىشىنەن ات ەر-تۇرمانىمەن اينالادى», دەيتىن. ىبەكەڭ ەرتە كوكتەمدە ەگىس باسىنا كوشىپ بارىپ, كۇزدە كۇرىشىن جيىپ-تەرىپ, ەلگە ءبىر-اق قايتاتىن». ىبەكەڭ كۇرىشتىڭ ىشىنەن شىقپايتىن. كۇرىشتىك – ول ءۇشىن بۇل دۇنيەنىڭ پەيىشى. جەردى ءوزى تاڭدايدى, ارىق-جاپ, سۋ جول­دارىن, اتىزدارىن ءوزى بەلگى­لەيدى, ءوزى قازادى, قازدىرادى, ءوزى سوعادى, سوقتىرادى. ءوزى جەر, سۋ ينجە­نەرى, ءبارىن بىلەدى, وقىماي-توقىعان. جەر­دىڭ تۇز­دىلىعىن تىلىمەن انىق­تايدى. ءبىر ءوزى – ءبىر لابوراتوريا. كۇرىشتى قول­مەن سەۋىپ, سۋ جىبەرەر كەزدە بىرەر قاپ كۇ­رىشتى قۇلاقتاردىڭ ساعاسىنا تاستايدى, اتىزداعى كۇرىشپەن بىرگە ول دا ءبور­تىپ, ءوسىپ جاتادى. كەيىن ونى كۇرىش كوشكەن, سيرەك شىققان جەرلەرگە, اتىز جيەكتەرىنە قولداپ ورنالاستىراتىن. كۇرىش سۋ بەتىنە شىققان كەزدە ءجيى وسكەن جەردىڭ داقىلىن سيرەك تۇسقا كوشەتتەيتىن, ول كىسىنىڭ كۇرىش اتىزدارىندا الاقانداي جەر دە بوس بولمايتىن. توبەدەن قاراساڭ جەر كورىنبەيدى, جانىنان قاراساڭ وق وتپەيدى. «جالعىزدىڭ ءۇنى شىقپاس, جاياۋ­­­دىڭ شاڭى شىقپاس» دەگەندەي, ادام قان­شالىقتى كۇشتى, قۇدىرەتتى بولعا­نىمەن, ول ءوز شىڭىنا شىعۋ ءۇشىن وعان سونشالىقتى كوپتەگەن قولداۋشىلار, جاردەمشىلەر, كومەكشىلەر, كەڭەسشىلەر, تىلەۋشىلەر, باپكەرلەر كەرەك. ىبەكەڭە تاعدىر وسىنىڭ ءبارىن وڭىنان كەزدەس­تىردى, اسىرەسە, ىبەكەڭنىڭ ومىرلىك بري­گاديرى قويشىباي ورازىمبەتوۆ پەن بىلگىر, عالىم, جاڭاشىل اگرونوم انەس التىنبەكوۆتەردىڭ ەڭبەگى ەرەكشە. كۇ­رىش جونىندەگى عىلىمدى دامىتۋدا, ءتا­جى­ريبەنى جەتىلدىرۋدە, اگروتەحني­كانى قالىپتاستىرۋدا ىبەكەڭنىڭ, انەكەڭنىڭ, قويشىكەڭنىڭ بىرىگىپ اتقارعان جۇمىس­تارى ءبىر عىلىمي ينستيتۋتتىڭ قىزمەتىنە پارا-پار. ىبەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى كوپ, كۇرىشتەن ەڭبەگى جانىپ, باقىتىن تاپقان ازاماتتار, بۇكىل رەسپۋبليكا كۇرىششىلەرى – ىبەكەڭنىڭ شاكىرتتەرى. ىبەكەڭنىڭ قۇتتى جولىمەن, وركەن جايعان ونەگەسىمەن, تاربيە دەگەن تاڭىرىمەن, اق باتاسىمەن وبلىستاعى 91 سوتسياليستىك ەڭبەك ەرىنىڭ 35-ءى شيەلى اۋدانىنان تاربيەلەنىپ شىقتى. دۇنيە ءجۇزى حالىقتارىنىڭ 2/3 بولىگى كۇرىش­پەن تاماقتانادى. سىر بويى حالقى دا كۇرىشتى ارداقتايدى, ايالايدى, «كۇمىس كۇرىش», «سىر سۇلۋى», «سىر ارۋى», «سىر مارجانى», «التىن ءدان», «اق مارجان» دەپ انگە قوسادى. ەجەلگى كۇن­شىعىس ەلدەرىندە اسا قۇرمەت تۇتاتىن داقىل – كۇرىشتى پاتشانىڭ ءوزى باستاپ سەبەدى ەكەن. سول كۇرىشتى قازاق جەرىندە, سىر ەلىندە ءبىرىنشى سەۋىپ ديحانگەرشىلىكتى حالقىنىڭ قانىنا, جانىنا سىڭىرگەن ىبىراي شىنىندا قاي پاتشادان كەم؟!. ەتەنە ەڭبەكتەس بولعان, جاقىن ءشا­كىرتتەرىنىڭ ءبىرى مارقۇم زاكيرا ەرجانوۆا ءبىر تاربيەلىك ءمانى بار ۋاقيعانى ەسكە العان ەدى. «كۇرىش سەبىلىپ جات­قان كەز, جۋاننىڭ جىڭىشكەرىپ, جىڭىشكەنىڭ ءۇزى­لەتىن مەزگىلى – كوكتەم, جۇرتتىڭ ءبارى جارتى قۇرساق. ءبىر دوربا كۇرىش تۇقىمىن, كەيىن كوجە قىلىپ ىشەيىك دەپ ۇيدەگى جامان ساندىققا سالىپ, تىعىپ قويعانبىز. تۇسكى شايدىڭ ۇستىندە ىبە­كەڭنىڭ كوزى ساندىقتىڭ تەسىگىنەن كورىنىپ تۇرعان كۇ­رىش دانىنە تۇسەدى. ساباسىنان شىعىپ, اقىلدى اشۋعا جەڭدىرىپ قاتتى اشۋلانىپ, ءبارىمىزدى جيىپ الىپ, تارىداي قۋىردى. «بۇل بىزگە امانات ەتىپ تاپسىرىلعان بۇكىل حالىقتىڭ نەسىبەسى, ىرىزدىعى, ەرتەڭگى ازىعى, وزەگى, ءومىرى, تۇقىم ۇرلاعاننىڭ تۇقىمى قۇريدى دەگەن, بۇلارىڭ نە قاراقتارىم, اپارىپ ورنىنا سالىڭدار, ەندىگارى اشتان ولسەڭدەر دە بۇل جامان ادەتتى قايتالاماڭدار», دەپ ەدى. بۇل سا­لي­قالى, سالدارلى, سالماقتى اڭگىمە ءبارىمىزدىڭ دە بۇكىل ومىرىمىزگە جەتەرلىك ساباق بولدى» – دەپ ەدى ول. ىبەكەڭنىڭ تانىنە, جانىنا, قانىنا ادالدىق, كىرشىكسىز پاكتىك اناسىنىڭ اق سۇتىمەن, اتاسىنىڭ اق باتاسىمەن سىڭىرىلگەن. جاقاي اقساقال ءومىرىن­دە العاش رەت اۋىلدان ۇزاپ, ۇلكەن ۇمىتپەن سارى­ارقاعا كوپپەن بىرگە ساپارعا شىققان بالاسى ىبىرايعا: «ءوزىن ءبىر ويلاپ, وزگەنى ەكى ويلاعان ەر – ناعىز ەر, كەۋدەڭدە جان باردا ادام اتىڭا داق تۇسىرمە. اشتان ولسەڭ ءول, تەك ازعىنداپ ولمە, بىلعانىش ومىردەن – ادال اجال ارتىق. جولىڭ بولسىن» دەپ اق تىلەك بىلدىرەدى. مىنە, اتانىڭ اماناتى, وسىنداي بولعان. جاقاەۆتىڭ ەكىنشى «التىن جۇلدىز­بەن» ناگرادتالۋ قۇرمەتىنە كولحوزدا وتكەن سالتاناتتى جيىنعا قاتىسىپ شىققاندا, ول كىسىنىڭ ءىزباسارى, داڭعايىر ديحان سەرىك­باي بەگاليەۆ: «بۇرىنعى زاماندا انانداي اۋليە, مىنانداي اۋليە ءوتىپتى دەپ سىيىنىپ جاتامىز. وسى زاماننىڭ ناعىز اۋليەسى, ناعىز ارۋاعى ءبىزدىڭ ىبەكەڭ عوي» دەگەن ەكەن. شىنىندا قارا كەتپەنىمەن, بىلەگىنىڭ قارا كۇشىمەنەن قارا جەردىڭ قارا توپىراعىن قوپارىپ, اق كۇرىشتەن التىن تاۋ تۇرعىزىپ, سىر بويىن, ونىڭ حالقىن الەمگە تانىتقان ادام قاي زاماننىڭ اۋليەسىنەن كەم؟ قالاي دەسەڭ دە ىبەكەڭ تەك ەمەس, تەگىن ەمەس, قىدىر قاراپ, باق دارىعان اۋليە, ارۋاقتى ادام. بۇل رەتتە ىبەكەڭنىڭ زەردەلى ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, بەلگىلى جۋرناليست زاكىم جايلىبايدىڭ اڭگىمەسى ەسكە تۇسەدى: «تابيعاتتىڭ ءالى دە ادامزاتقا بەلگىسىز جۇمباق سىرلارى كوپ قوي. سونىڭ ءبىرى – قىدىر اۋليە. حالىقتا قىدىر كورگەن ادام باق پەن داۋلەتكە كەنەلىپ وتەدى دەگەن سەنىم بار. سونىڭ ءبىر دالەلى ەسەبىندە ديحان اكەمىز جاقاەۆتىڭ اۋزىنان ەستىگەن ءبىر اڭگىمەنى جاڭعىرتقىم كەلەدى. ىلگەرىدە اۋىلدا قاريالار كوپ, ءبىز سولاردىڭ قولىنا سۋ قۇيىپ, كەسەسىن الىپ بەرىپ, كەبىسىن قويىپ قىزمەت جاسايمىز, ءارى كونە, كوسەگەلى اڭگىمەلەرگە قۇلاعىمىزدى سۋارىپ, سانامىزدى ساۋىقتىرىپ, كوڭىلى­مىزگە توقىپ, كوكىرەگىمىزگە تۇيەمىز, قانى­عامىز. سۋىرىلىپ كوپ سويلەي بەرمەيتىن ىبەكەڭنىڭ مىنا اڭگىمەسى ءوز ءومىرىنىڭ شىندىعىمەن استاسىپ جاتقاسىن با, ءالى كۇنگە دەيىن ەسىمنەن كەتپەيدى. – ءوزىم جيدەدەن, شەڭگەلدەن ارشىپ, اتىزداپ ەككەن كۇرىشتىكتى سۋعا باستىرىپ بولىپ, جاپتىڭ باسىندا دەم الىپ وتىرعام, – دەپ باستادى اڭگى­مە­سىن. دەنەم دەل-سال. بىراق كوڭىلىم توق. كۇن كەشكىرىپ بارا جاتسا دا, ۇيگە اسىقپادىم, كۇرىشكە قاراپ وتىرا تۇرعىم كەلدى. سالدەن كەيىن باتار كۇننىڭ شاپاعىنا تۇلا بويى تۇتاس مالىنعان ۇزىن بويلى, اق ساقالدى كىسىنىڭ ماعان بەتتەپ كەلە جاتقانىن اڭعاردىم. تۇپ-تۋرا كۇرىش اتىزىنىڭ ۇستىمەن كەبىسى سۋعا تيەر-تيمەس بولىپ ءجۇرىپ كەلەدى. العاشىندا اڭ-تاڭ بولىپ وتىرا بەرسەم كەرەك, جاقىنداعاندا ورنىمنان تۇردىم. ول كىسى قارسى الدىما كەلىپ: – شىراعىم, ىرىسىڭ وسى جەردەن بولادى, باقىتىڭ ورلەي بەرسىن! ءاۋمين! – دەدى اپ-انىق داۋىسپەن. ءسويتتى دە عايىپ بولدى. ەسىمدى جيسام «ءاۋمين» دەپ كۇبىرلەپ تۇر ەكەنمىن. بىراق بۇل كورگەنىمدى وسى كەزگە دەيىن ەشكىمگە دە ايت­قا­نىم جوق. ايتقانى كەلىپ, ارتىنىڭ جامان بولماعانىن كورىپ جۇرسىڭدەر عوي. مىنە, ەندى ايتۋدىڭ مەزگىلى كەلگەن, ءساتى تۇسكەن سياقتى, – دەدى ىبەكەڭ جۇمساق, جىلى جىم­يىپ, وزىنە دە, تاعدىرىنا دا, اللاعا دا ريزا­شىلىعىن بىلدىرگەندەي. – وي جارىقتىق-اۋ, ءسىزدىڭ ول كورگە­نىڭىز قىدىر بابا عوي, – دەپ كوپشىلىك ىبەكەڭنىڭ ەتەگىنەن ۇستاپ, ءتاۋ ەتكەنىن كوزىم كوردى. كەيىن «ىبىراي تۇبەگى» اتانعان سول جەر ەلگە ىرىس, بەرەكە, ابى­روي-اتاق اكەلدى. قازىر ەندى ول القاپقا ديحاننىڭ ۇلى سەيىتبەك يە. قىدىر دارى­عان جەردىڭ ءالى دە تالاي ۇرپاققا بايلىق پەن بەرەكە, ابىروي مەن اتاق اكەلەرى ءسوزسىز. ەندى ءوزىمنىڭ جاقاەۆىما جاقىنداي تۇسەيىن. مەن شيەلىدە ءوسىپ-ءونىپ, كوكتەپ-كوگەرىپ, وتبا­سىلىق, ەڭبەك باقىتىن تاپقان اداممىن. 1983 جىلى كۇرىش وراعى باستالعان كەزدە شيەلى اۋ­دان­دىق پارتيا كوميتەتىنىڭ ءبىرىنشى حاتشىسى بولىپ سايلاندىم. سودان ىبەكەڭنىڭ باسىنا بارىپ, باس ءيىپ, زيارات جاساپ, ول كىسىنىڭ رۋحىنىڭ رۇقساتىمەن كۇرىشتىككە كىرىپ, اۋدان باسقارۋعا كىرىسىپ كەتتىم. قۇدايعا شۇكىر, جامان بولعان جوقپىز, كۇرىش جيناۋدا ءبىرىنشى ون­كۇندىكتىڭ قورىتىندىسى بويىنشا رەسپۋبليكالىق تۋدى جەڭىپ الدىق, ودان ءارى دە تابىستان تابىسقا, ابىروي­دان ابىرويعا جالعاسىپ كەتە بەردى. 1985 جىلى ىبىراي جاقاەۆتىڭ 90 جىلدىعىنا ارنالعان مەموريالدىق كەشەننىڭ قۇرىلىسى اياقتالدى. الاڭ تۇگەل قورشالدى, جارىقتاندىرىلدى, وندا ورنالاسقان مادەنيەت ءۇيى كۇردەلى جوندەۋ­دەن وتكىزىلدى, فونتان سوعىلدى. بۇل الاڭدا ىب­ە­كەڭنىڭ ەسكەرتكىشى, ۇلى وتان سوعىسىندا قازا بولعانداردىڭ ەسكەرتكىشى, ەڭبەك وزاتتارىنىڭ كورنەكتى تاقتاسى ورناتىلعان. بۇل كەشەن ەڭبەك پەن ەرلىكتىڭ سيمۆولى, پارىز بەن قارىزدىڭ, يماندىلىقتىڭ ولشەمىندەي بولىپ, اۋدانداعى قاسيەتتى ورىنعا اينالدى. وسى قاسيەتتى جەرگە ءاربىر ومىرگە كەلگەن نارەستە, ءاربىر جاڭا وتباسى, ءاربىر جۇ­مىس­قا, وقۋعا, وتان قورعاۋعا العاشقى قا­دام جاساۋشى ازامات باسىن ءيىپ, تاعزىم ەتەدى, قادىرلەيدى, قاستەرلەيدى جاقسى وي ويلاپ, جاقسى تىلەك تىلەيدى, وسى جەردىڭ قاسيەتى مەن شاپاعاتىنا سەنەدى, ءۇمىت ارتادى. كەلەسى جىلى ىبەكەڭنىڭ مۋزەيىن ءبىتى­رىپ, ونى دا وبلىستىق دەڭگەيدە سالتاناتتى تۇردە اشتىق. سونىمەن ءبىز ىبە­كەڭ­­­نىڭ ارۋاعى الدىنداعى شەكسىز بورىشىمىزدىڭ ءبىر بولىگىن وتەگەندەي بولدىق. مەن ءوز باسىم وسى ىبەكەڭدەي ۇلى ادام­مەن جەرلەس, زامانداس بولعانىمدى, ول كىسىنىڭ كۇرىشىنىڭ ماساعىن تەرىپ, ەڭبەكتەگى, ومىردەگى, ونەگەسىن, باتاسىن الىپ وسكەنىمە, كەيىنىرەك ىبەكەڭنىڭ رۋحى الدىندا اتقارىلعان ءىرى, تاريحي, ومىرلىك جۇمىستاردىڭ باسىندا, قاسىندا بولۋدى تاعدىردىڭ مەنىڭ پەشەنەمە جازعاندىعىنا ءدان ريزامىن. سەيىلبەك شاۋحامانوۆ