ۇلتتىق عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى ءابدۋالي قايداريمەن اڭگىمە
– اسسالاۋماعالەيكۋم, ءابدۋالي اعا! حال جاعدايىڭىز قالاي؟
– ۋاعالەيكۋماسسالام, بالام!.. اللاعا شۇكىر! دەگەنمەن, قادام جەرگە بارۋ قيىن, اينالاسى وسى ءۇيدىڭ ىشىندە عانا ءومىر ءسۇرىپ جاتىرمىز. ءدۇنيەدە بولىپ جاتقان, تولىپ جاتقان جاڭالىقتى تەلەديدار مەن گازەت-جۋرنال ارقىلى ءبىلىپ تۇرامىن. كوپ وقيمىن. «ەگەمەن قازاقستان» كۇندە كەلىپ تۇرادى. جاڭالىق كوپ, ونىڭ ءبارىن بىلگەن دۇرىس. 80 ءشاكىرتىم بار ەدى. از دا ەمەس, كوپ تە ەمەس. سولاردىڭ ءبارى بىردەي ۇيگە كەلىپ, سالەم بەرىپ جاڭالىق ايتا بەرمەيدى. كوبى جۇمىستامىز دەيدى.
– سوڭعى كەلگەن شاكىرتىڭىز؟
– انەۋ كۇنى ومىرزاق (اكادەميك ايتباي ۇلى) كەلىپ كەتتى. قىزمەتتە عوي ءبارى. ەڭ جاقسىسى بىرگە وسكەن زامانداس, قالامداس ادامدار. جاسى 92-گە كەلگەن, ەرتەدەن ارالاسقان شورا سارىباەۆ قۇرداسىمنان باسقا بۇ دۇنيەدە ەشكىم قالمادى.
– ءابدۋالي اعا, قازاقتىڭ ءتىلى دەگەندە سول ءبىر جىلدارى باستالعان ۇلكەن ناۋقاننىڭ ەڭ العى شەبىندە ءوزىڭىزدىڭ تۇرعانىڭىزدى ءبىز جاقسى بىلەمىز. سول 1989 جىلى شىنىندا دا انا ءتىلىمىزدىڭ باسىنا قاۋىپ ءتونىپ پە ەدى ءوزى؟ تونسە ول سىرتتان كەلدى مە, ىشتەن شالدى ما؟ «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرۋعا يتەرمەلەگەن قانداي سەبەپتەر؟
– ستۋدەنت كەزىمنەن-اق كىتاپتى تىمىسكىلەپ كوپ وقۋشى ەدىم. سونداعى جيعان-تەرگەندەرىمدى پىكىر ەتىپ باسىلىمدارعا جازدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە, زەردەلەپ قاراسام, ءبىزدىڭ الەمدە بىرنەشە ءىرى مەملەكەتتىڭ, تالاي يمپەريانىڭ ءتىلى جوعالىپ كەتكەن ەكەن. «ءبىر زامانداعى حۋن مەملەكەتىنىڭ ءتىلى, شۋمەرلەردىڭ ءتىلى, حازارلاردىڭ ءتىلى, تۇرىك يمپەرياسىنىڭ ءتىلى قايدا؟» دەگەن ساۋالدار مازالاي باستادى. ءتىلدىڭ جوعالىپ كەتۋى – ونىڭ دامۋى سياقتى ومىردە بار دۇنيە. كوشەدە كەلە جاتقان اتاسى مەن اجەسى نەمەرە-شوبەرەلەرىمەن ورىسشا سويلەسەدى. تۇك بولماعانداي. بۇل قالاي؟ بۇل قۇبىلىس وسىلاي كەتە بەرە مە, الدە ءتىلدىڭ جوعالۋىنا الىپ كەلەتىن زاڭدىلىق پا ەكەن دەگەن ويعا باتتىم.
احمەت بايتۇرسىنوۆ, ساكەن سەيفۋللين جانە باسقالارى وسى قازاق ءتىلىنىڭ ومىردەن ءوز ورنىن تابۋى ءۇشىن اتسالىسقان, ۇلەس قوسقان ازاماتتار. نەگە؟ ولار قانداي قاۋىپتى سەزدى؟ مىسالى, ساكەن سەيفۋلليننىڭ ءوزى ءتىل تۋرالى 50 ماقالا جازىپتى. ونى وقىپ العان سوڭ, بىزدەن بۇرىنعى تىلشىلەر مۇنى بايقاماعان با, الدە ءمان بەرمەگەن بە دەپ تاعى كۇرسىندىم.
احمەت بايتۇرسىنوۆ اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىندا 30 جىل ديرەكتورلىق قىزمەت اتقاردىم. العاش رەت سول عيماراتتا «ءتىلدى قورعاۋشىلاردىڭ باسى نەگە قوسىلمايدى؟» دەگەن وي جىلت ەتتى. سويتسەم, بار بولعانى اتتىڭ توبەلىندەي قازاق ينتەلليگەنتسياسى عانا ءتىل ماسەلەسىمەن شۇعىلدانادى ەكەن. بۇل شوعىر ءتىلدىڭ دامۋىنا ەش اسەر ەتپەيتىنى ءمالىم ەدى. «حالقىم, ءتىلىم» دەگەن ازاماتتاردىڭ باسىن قوسۋ سول كەزدەن باستالدى. كەشەۋىلدەتپەي ينستيتۋتتاعى كوزى اشىق دەگەن جىگىتتەردى جيناپ الدىم دا, قوعام قۇرۋ دەگەن ماسەلەنى كوتەردىم.
– قازىرگى حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامىنىڭ نەگىزى سول كۇنى قالاندى دەيسىز عوي. ول قاي جىلدىڭ قاي مەرزىمى, قاي كۇنى ەكەنى ەسىڭىزدە قالدى ما؟
– ارينە, قالدى. قولداماعان توپتار دا شىقتى. ولار «ويبوي, قازاق تىلىنە دە قوعام كەرەك پە ەدى؟» دەپ بەتىن شىمشىدى. تالانتتى عالىم ومىرزاق ايتباي ۇلى باستاعان كوزى اشىق عالىمدار مەنى قولداپ كەتتى. ومىرزاقتىڭ ءوزى ءانشى عوي, تابان استىندا انا ءتىلى تۋرالى ءان شىعارىپ, كەلەسى جينالىستا جۇرتتىڭ الدىندا ورىنداپ تا بەردى.
ماسەلەنى كوتەرىپ ورتالىق كوميتەتكە وزبەكالى جانىبەكوۆكە باردىق. وبالى نەشىك, وزەكەڭ ءبىزدى بىردەن قولدادى. «سەندەر ۇلكەن ءبىر ماسەلەنى قولداپ وتىرسىڭدار. شامام كەلگەنشە جاردەمدەسەمىن» دەپ جىلى شىعارىپ سالدى. سودان كەيىن جيىن مەن ميتينگ, ءتىپتى, كونفەرەنتسيا وتكىزۋگە ول كىسىنىڭ ءوزى جەر-جەردەن رۇقسات الىپ بەرىپ, قىزۋ كىرىسىپ كەتتى. قولىندا بيلىك بار عوي ەندى. سودان وزبەكالى مەن مىرزاتايدىڭ جاردەمى ارقاسىندا م.اۋەزوۆ اتىنداعى دراما تەاتردا العاشقى ءماسليحاتىمىزدى 1989 جىلدىڭ 29 قىركۇيەگى كۇنى وتكىزىپ, «قازاق ءتىلى» قوعامىن قۇرۋ تۋرالى ماسەلە كوتەردىك. ەسىمدە قالعانى – قازاق بەلسەندىلەرىمەن بىرگە تالعاردان كەلگەن مۇعالىم, ورىس جىگىتى ءبىزدىڭ باستامامىزدى ەكى قولىن كوتەرە قولداپ, جينالىستا زور بەلسەندىلىك تانىتتى.
– قازاقستانداعى وزگە ۇلت وكىلدەرى بۇل ماسەلەگە قالاي قارادى؟
– دۇرىلدەپ ءوتىپ جاتقان سول جينالىستىڭ اراسىنداعى ۇزىلىستە حولعا شىعىپ, تىنىستاپ تۇرعانبىز. ءبىر ءورىستىلدى, ازيالىق ءناسىلدى كەلىنشەك پەن كورەي ايەلى ماعان جاقىن كەلىپ: «ا نام چتو دەلات؟» – دەدى. ەكپىندەپ تۇر. قۇداي اۋزىما سالدى ما «سىزدەر دە ۇلتتىق قاۋىمداستىق تەكتەس مادەني ۇيىم قۇرىڭىزدار!» – دەدىم جايباراقات قانا. «قازاقستانداعى ءاربىر ۇلت ءوزىنىڭ ءتىلىن ساقتاپ, ءداستۇرىن ساقتاۋى كەرەك ەمەس پە؟!» دەپ وزدەرىنە ساۋال تاستادىم. يلانعان سەكىلدى. كوپ كەشىكپەي ەلىمىزدىڭ ءار بۇرىشىندا ۇلتتىق ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەر قۇرىلا باستادى. بۇل وقيعانى ەستىپ, ەندى شەتەلدەگى قازاقتار سول جاقتا وزدەرى قاۋىمداسىپ, مادەني ورتالىقتار قۇردى. سول مادەني ورتالىقتار دامي ءتۇستى. نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى پرەزيدەنت بولعان سوڭ بۇل ماسەلەنى ۇلت تاتۋلاستىعى سيپاتىندا اسقاقتاتىپ قاتتى كوتەردى. ءسويتىپ, ەلباسىنىڭ باستاماسىمەن قازاقستان حالقى اسسامبلەياسى قۇرىلدى.
ايتپاقشى, ونىڭ الدىندا بولعان ءبىر جايتتى ۇمىتىپ كەتىپ بارادى ەكەنمىن. ءبىر كۇنى نۇرسۇلتان نازارباەۆ مەنى, ومىرزاقتى جانە وبلىستاردان كەلگەن بىرقاتار قوعام باسشىلارىن وزىنە شاقىرىپ, ماراپات جاسادى. ماعان ارناپ: «ءسىزدىڭ قازاق ءتىلىنىڭ دامۋى مەن وركەندەۋىنە قوسقان ەڭبەگىڭىز اقتالادى», دەپ كەۋدەمە ەلىمىزدىڭ جوعارى ناگراداسى – «وتان» وردەنىن تاقتى. ونىڭ ءبارى ۇمىتىلمايدى, ەستە ساقتالادى. ءبىز شامامىز كەلگەنشە قازاق ءتىلىنىڭ مەملەكەتتىك ءتىل بولۋىنا اتسالىستىق, جاردەمدەستىك. بۇگىنگى قوعام بار بولعانى ونىڭ زاڭ جۇزىندەگى جالعاسى عانا.
– قازاق ءتىلىنىڭ بولاشاعى قالاي دەپ ويلايسىز؟ حالىقارالىق «قازاق ءتىلى» قوعامى جابىلعان كۇن قازاق ءۇشىن باقىتتى كۇن بولۋى مۇمكىن بە؟..
– قازىر 1989 جىل ەمەس. قازاقستان – تاۋەلسىز. حالىقتىڭ دەنى انا ءتىلىنىڭ قادىرىن تۇسىنە باستادى. وتكەندەگى سوقپاقپەن جۇرسە, انا تىلىنەن ايىرىلىپ قالاتىنىن كەيبىرەۋلەر كەش تە بولسا ۇعىندى. بىراق, ءالى دە ەلدىڭ ءبارى ەمەس دەر ەدىم. بىرنەشە ۇرپاعى ورىسشا سويلەيتىن قانداستارىمىزعا اۋىرلاۋ, بىراق, تۇزەلۋگە مۇمكىندىك باسىم. زامان جاقسى. كەزىندە ساناسى جەتپەگەنى ەمەس, «ۋلانعانى» ءۇشىن ولاردى كىنالاۋعا مۇلدەم بولمايدى. قازىرگى قازاق ءتىلىنىڭ تۇعىرى بەرىك. ەشقانداي قاۋىپ جوق. ءبىزدىڭ العاشقى قۇلشىنىپ قۇرعان «قازاق ءتىلى» ەلىمىزدىڭ تاريحىندا ءبارىن وزگەرتىپ جىبەردى دەي المايمىن, بىراق ءبىز ۇلكەن بەتبۇرىس جاسادىق. پرەزيدەنتىمىز نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بۇگىنگى ءتىل ساياساتىن قولدايمىن, باعىتى وتە دۇرىس. كوڭىلىم تولادى. ويتكەنى, حالىقتا بۇرىن-سوڭدى بوي كورسەتپەگەن تىلگە دەگەن جاناشىر سەزىم پايدا بولدى.
ەكىنشى سۇراعىڭا كەلسەم, «قازاق ءتىلى» قوعامى جابىلۋى مۇمكىن, نەگە مۇمكىن ەمەس؟! قازاقتاردىڭ بارلىعى قازاقشا سويلەگەن كۇنى ءتىل قوعامى جابىلادى. ول قازاقتار ءۇشىن باقىت ەمەس, جاي عانا قۋانىشتى كۇن بولار ەدى دەپ سانايمىن.
– اڭگىمەڭىزگە راحمەت, ءابدۋالي اعا.
اڭگىمەلەسكەن
تالعات ءسۇيىنباي,
«ەگەمەن قازاقستان»
الماتى
