ول بوستاندىق ءۇشىن كۇرەسكەن باتىر بابالاردىڭ ءبىرى بولاتىن
ات تۇياعىنىڭ سىنىعى, شاشاقتى نايزانىڭ ۇشى قالعان قاراتاۋدىڭ قويناۋى – كارى تاريحتىڭ ساباعى. تاۋ باۋرايىنداعى, دالا توسىندەگى بەلگىسىز ساعانا تام, سارتاس مولالار, قاسقايعان قۇلپىتاستار, بەيمالىم ۇيىندىلەر – بارلىعى دا كەشەگى جاۋگەرشىلىك زاماننىڭ ايشىقتى كورىنىسى. ارى الدىنداعى اماناتىنا ادال بابالارىمىز وزگەگە سۇيەگىن قورلاتپاي, باسىن باسىندىرماي كۇن كەشتى. شىندىق ءۇشىن شىبىن جانىن دا قيىپ جىبەرۋگە ءازىر, كەرەك كەزىندە قيىپ تا جىبەرگەن ەرلىكتىڭ ۇلگىسى قازاق دالاسىندا تۇنىپ تۇر.
اۋليەاتا وڭىرىندە حان جانە جامبىل تاۋلارى بار. تاسىن تۇرتسەڭ تاريح جايلى توگىلىپ قويا بەرەتىن تاۋلاردىڭ بويىنداعى بۇلا كۇش, تاعىلىمدى سىر تالايدى تاڭىرقاتقانداي. بۇگىندە جىر الىبى جامبىل بابامىزدىڭ اتىمەن اتالاتىن وبلىسىمىزدا تاريحي مەكەندەر مەن شەجىرەلى ءولكەلەر كوپ. ءوز ءومىربايانى تۋرالى جىر الىبى: «شۋ وزەنىنىڭ بويىمەن جۇرە بەرسەڭىز, حان جانە جامبىل دەگەن ەكى تاۋعا كەز بولاسىز. مەنىڭ اكەم جاباي ءبىر كەزدە وسى تاۋلاردا كوشىپ-قونىپ جۇرگەن. جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندە, قاقاعان قاتتى بوراندى كۇنى مەن تۋىپپىن! ماعان سول كونە جامبىل تاۋىنىڭ ەسىمى ات بولىپ تاعىلىپتى. بۇل 1846 جىلى اقپان ايى ەكەن. مەنىڭ اكەم جاباي شوقپىت شاپاندى كوشپەلى كەدەي ادام بولعان», دەگەن ۇلى جىراۋ ءوز ءومىربايانىن «بايعارا, جامبىل, حاندا مەن تۋىپپىن» دەپ تە جىرعا قوسقان.
جامبىل تاۋىنىڭ تۇپكى جىنىستارى اشىق, بەتكەيلەرى تىك, قۇلاما. توپىراعى سۇرعىلت قوڭىر, قيىرشىقتى بولىپ كەلەدى. بوز جۋسان, بۇيىرعىن, بايالىش, كۇيرەۋىك كوبىرەك وسەدى. تالاي ءساتتەرگە كۋا بولعان, ىشىنە سىر بۇككەن جامبىل تاۋىنىڭ تاريحى تەرەڭدە جاتىر. جامبىل اقىن «كوز اشتىم, سورعالاعان قاندى كوردىم, قامىققان, قاندى جاستى جاندى كوردىم. ەل كوردىم – ەڭىرەپ بوسقان اڭدى كوردىم, قوينىندا الاتاۋدىڭ زاردى كوردىم» نەمەسە «قاقاعان قار ارالاس سوعىپ بوران, ەل ۇرەي, كوك نايزالى جاۋ تورىعان. بايعارا, جامبىل, حاندا مەن تۋىپپىن, جامبىل دەپ قويىلىپتى اتىم سونان» دەپ جىرلايدى. بۇل – تاريحتىڭ شىندىعى. باسىنان تالاي الاساپىراندى كەشكەن, تالاي ازاپتى كورگەن قازاق حالقىنىڭ ولەڭمەن ورىلگەن ءبىر شەجىرەسى.
تاريحتان بەلگىلى, بۇل ۋاقىتتاردا جەتىسۋ ءوڭىرى قوقان حاندىعىنا قارادى. بۇل كەزەڭدە ەل باسقارۋدا جولسىزدىق بەلەڭ الدى. ءبىر جاعىنان اق پاتشانىڭ, ەكىنشى جاعىنان جەرگىلىكتى بيلەۋشىلەردىڭ شەكتەن تىس الىم-سالىعى دا حالىقتىڭ شامىنا ءتيىپ, ىزا-كەك ورتتەي قاۋلاپ تۇرعان شاق ەدى. قوقان حاندىعى بۇل ءوڭىردى 1864 جىلعا دەيىن بيلەدى. جالپى, حان, جامبىل تاۋلارى جايلى اڭىزداردىڭ سىر شەرتەرى بار. جاۋگەرشىلىك زامانداردا قالماق حانىنىڭ حان تاۋى ماڭىندا ءۇش تۇمەن اسكەرى تۇرعان ەكەن. ءبىر كۇنى حان سىرداريا بويىنداعى قالالاردى شابۋ ءۇشىن تۇمەنباسىلارىن شاقىرتىپتى. اسكەرىنىڭ ءبىر تۇمەنى حان تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جىلاندىسايدا, بىرەۋى جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندەگى جىلاندىبۇلاقتا, ءبىر تۇمەنى باس جانە ورتا اقتوبەلەردىڭ ماڭايىندا بولعان. الايدا, حان جانە جامبىل تاۋلارىنداعى تۇمەنباسىلار بارىپتى دا, اقتوبەدەگى تۇمەنباسى كەلمەي قالىپتى. ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا حانعا جولىققان تۇمەنباسى حاننىڭ اياعىنا جىعىلىپ, باس اقتوبەدەگى قازاقتار قالماق حانىنىڭ سىر بويىنداعى قازاقتاردى شاباتىنىن ءبىلىپ, قورعاندى بۇزىپ قاشىپ كەتكەنىن ايتادى. اڭىزدىڭ ءوزى اقيقاتقا جەتەلەيدى. تاريحتىڭ تەرەڭ قاتپارلارىنا ۇڭىلدىرەدى. تولعاندىرادى.
دۇنيەدە ەشتەڭەنىڭ اتاۋى سەبەپسىز قويىلمايدى. «قۇدايسىز قۋراي دا سىنبايتىنىنا» سەنگەن قازاق ءاربىر اتاۋعا, ءاربىر ەسىمگە ەرەكشە ءمان بەرگەن. ۇلى قازاق دالاسىندا ءبىر عانا حان تاۋى بار. عالىم سايدەن جولداسباەۆ ءوزىنىڭ «جەتىسۋ تاريحى» دەگەن ەڭبەگىندە حان تاۋىن زەرتتەيدى. «حان ساتىسى», «حان قوراسى», «حان ورى» دەگەن تاريحي ورىنداردى اشىپ, عىلىمي اينالىمعا شىعارادى. عالىم ءوز بايلامىندا بۇل اتاۋلاردىڭ بارلىعىن دا كەرەي جانە جانىبەك حاندارمەن بايلانىستىرادى. ءتىپتى, كەرەي حان وسى حان تاۋىندا جەرلەنگەن دەگەن دە اڭىز بار. تاريحشىلاردىڭ ايتۋىنشا, حان تاۋىنداعى ەجەلگى قۇبىلىستاردىڭ بارلىعى دا ءار زامانداردا جاۋدى باقىلاپ وتىرۋ ءۇشىن پايدا بولعان دەلىنەدى. قوقان حاندىعىنىڭ قىسپاعىنا شىداماي, جاۋعا قارسى شاپقان باتىرلاردىڭ ءبىرى – ەرنازار ۇلى حان جامبىل دەپ ايتىلادى. حان جامبىل بابامىز ءۇيسىننىڭ ءبىر بۇتاعى ىستىدان تارايدى.
دۇنيەدە تاريحتان كونە ەشتەڭە جوق. كارىقۇلاق, كونەكوز تاريح ۇرپاعىنىڭ الدىنا سوناۋ زامانداردان باستاپ كۇنى بۇگىنگە دەيىنگى شەجىرەنى جايىپ سالادى. ات اۋىزدىعىمەن سۋ ءىشىپ, ەر ەتىگىمەن قان كەشكەن زاماندا, قازاق رەسەي مەن قوقاننىڭ قىسپاعىندا قالعاندا, ەلدىڭ باس كوتەرەر, رۋح وياتار ازاماتتارى ەل تىنىشتىعى, ۇرپاق اماندىعى ءۇشىن اتقا قوندى. سونداي ەرلەردىڭ قاتارىندا ەرنازار ۇلى حان جامبىلداي ەرلەردىڭ بولعاندىعى دا كۇمان تۋدىرمايدى. حان جامبىل بابامىزدىڭ ءوزى قوقان قىسپاعىنا قارسى شىعىپ, تاريحتا قالعان تۇلعا. كەزىندە كوزدەگەنى قازاقتىڭ كەڭ-بايتاق جەرى بولعان قوقان حاندىعى ورىس وتارشىلدارىمەن بىرىگىپ, تىزەسىن باتىرادى. الايدا, حان جامبىل ارتىنداعى قاراورمان حالقىنا سەنىپ, بايعارا ەكەۋى قوقان حاندىعىنا الىم-سالىق تولەۋدەن باس تارتادى. قوقان حاندىعى بۇعان وڭايلىقپەن كونە مە؟ سودان بايعارا مەن حان جامبىل رۋلى قالىڭ ەلدى سوڭىنان ەرتىپ, اتا قونىسىنان اۋا كوشىپتى دەيدى. كەرەي مەن جانىبەك حاندار تۋ تىككەن شۋ ءوڭىرىنىڭ قوزىباسى تاۋىنا تۇراقتايدى. بۇل ۋاقىتتا قوقاننىڭ قولى بۇل جەرگە جەتە قويماعان ەكەن.
ارادا ۋاقىت ءوتىپ, ءداۋىر ءبىر ارناعا ءتۇستى. كەشەگى كەر زامان, جاۋگەرشىلىك ۋاقىت تاريحقا جۇك بولىپ قالدى. ەندى سول تاريحتى ۇرپاققا جەتكىزەتىن, كەيىنگى بۋىنعا شەجىرەلەيتىن كەز كەلدى. حان جامبىل بابامىزدىڭ ۇرپاقتارى دا بۇگىندە ءبىر قاۋىم ەل. ولار دا بابا اتىن قاستەرلەپ, بولاشاققا قالدىرۋدى وزدەرىنە پارىز سانايدى. قاشاندا ەل ەرسىز بولماعان. ەرلەردىڭ ەرەن اتى ۇرپاققا ۇلگى. حان جامبىل ۇرپاقتارىنىڭ ءبىرى, بۇگىندە اقساقالدىق جاسقا جەتىپ وتىرعان كوشەربەك جۇمانقۇلوۆ تا باباسى جايلى كوپ جايدى تولعايدى. بۇل كىسى كەيىننەن تاعدىردىڭ جازۋىمەن حان جامبىلدىڭ شۋ بويىنان ءوز ەلىنە ورالعانىن ايتادى. جاز مەزگىلىندە بابا سالتىمەن تاۋ جايلاپ, قىستا تالاس بويىنا كوشىپ, بەيبىت عۇمىر كەشكەن ەكەن. تالاس بويىنداعى جاڭاقورعان قالاشىعىن سالدىرعانىن دا ۇرپاقتىڭ بىلە جۇرگەنى ءجون.
ال جازۋشى, دراماتۋرگ بولات بەكجانوۆتىڭ دا حان جامبىل جايلى ءوزىنىڭ ايتارى بار. جازۋشى اڭگىمەنى تاريحي بايان ارقىلى ءوربىتتى.
– كەزىندە قوقان حاندىعى ءبىزدەن الىم-سالىق الىپ تۇرعان. قوقاننىڭ قازاققا كورسەتپەگەنى جوق. مىنە, وسى جايلارعا حان جامبىل قارسى بولعان. اقىرى, مويىنقۇم جەرىنە قاراي كوشكەن. بۇگىندە مويىنقۇمداعى جامبىل تاۋى سول كىسىنىڭ اتىمەن اتالادى. سول تاۋدا قازىر تاستان جاسالعان تاق تۇر. سول جەردە قازاقتار جامبىل ەرنازار ۇلىن حان قىلىپ كوتەرگەن. ول كىسىنىڭ ەڭ ۇلكەن ۇلىنىڭ اتى شوقپار. شۋ وڭىرىندە شوقپار دەگەن جەر بار. بۇل دا سول شوقپار بابامىزدىڭ قۇرمەتىنە قويىلعان. حان جامبىل بابامىزدىڭ نەمەرەسى بەيبىت بي دە حالىققا تانىمال ادام بولعان. ويازعا دا بەلگىلى ول تومەنگى تالاستا عۇمىر كەشكەن. كوپتەگەن ءۇلكەن داۋلاردى شەشكەن. كەزىندە مەركىدە نۇرماعامبەت دەگەن كىسى وتكەن. سول نۇرماعامبەت پەن اتاقتى كەرىمباي بولىس قازاق جولىمەن قۇدا بولىپتى. نۇرماعامبەتتىڭ قىزىنا كەرىمبايدىڭ ۇلى بەسىكتە جاتقاندا-اق ايتتىرىلىپ قويىپتى. الايدا, ءبىرى باي, ءبىرى بولىس, ەكى قۇدانىڭ اراسىنا ءبىر كەلىسپەۋشىلىك كىرىپ نۇرماعامبەت باي قىزىن قىرعىزعا ۇزاتىپ جىبەرەدى. داۋدىڭ ءورشىگەنى سونشالىق, اراسىندا كىسى ءولىمى دە بولادى. سودان مەركىدە نۇرماعامبەت باي ءبىر كيىز ءۇي, كەرىمباي بولىس ءبىر كيىز ءۇي تىگىپ, بەيبىت ءبيدى كۇتەدى. اقىرى, بەيبىت بي نۇرماعامبەتتىڭ ۇيىنە كەلىپ, قامشىسىن ءۇش سىلتەيدى. كەرىمباي بولىستىڭ تىككەن ۇيىنە كەلىپ, ول جەردە دە قامشىسىن ءۇش رەت سىلتەيدى. ءسويتىپ, بيگە ارناپ تىگىلگەن جەرگە كەلىپ وتىرىپ, ءسوز باستايدى. «نۇرماعامبەت, سەن بىرىنشىدەن, قازاقتىڭ سالتىن بۇزدىڭ. ەكىنشىدەن, كەزىندە بەسىككەردى قۇدا بولىپ ەدىڭ. اقىرى, اينىپ, ۋادەڭدە تۇرمادىڭ. سوندىقتان, سەن كىنالىسىڭ», دەيدى. وسىنداي داۋلاردى شەشكەن بەيبىت بي دە حان جامبىلدىڭ ۇرپاعى. تاريحتا كوپ ايتىلا بەرمەيتىن, قوقانعا قارسى شىققان ادام وسى حان جامبىل. ول كەزدە قوقانعا قارسى شىعۋ دەگەن ۇلكەن قاتەر. ال اتاقتى جىراۋ بابامىز جامبىل جاباەۆ سول جامبىل تاۋىنىڭ ەتەگىندە دۇنيەگە كەلگەن, – دەيدى بولات ۇمبەتالى ۇلى.
قازاقتا «ءولى رازى بولماي, ءتىرى بايىمايدى» دەگەن ءسوز بار. ايتۋلى ماعجان اقىن دا «ەرلەرىن ەل دە, جەر دە ۇمىتپايدى» دەپ جىرلاپ ەدى. ۇرپاقتىڭ بۇگىنگى اسىل مۇراتى, اقيىق ارمانى بابالار ەرلىگىن, اتىن ۇمىت قالدىرماي, ونى كەلەشەك ۇرپاققا ناسيحاتتاۋ بولىپ تابىلادى. جۋىردا سارىسۋلىق كاسىپكەر, «التىن وردا» جاۋاپكەرشىلىگى شەكتەۋلى سەرىكتەستىگىنىڭ باسشىسى داۋلەتالدى جانباەۆ بابا رۋحىنا ارناپ اس بەرىپ, قۇران وقىتتى. بۇل كۇنى وڭتۇستىك قازاقستان وبلىسىنىڭ بايدىبەك اۋدانى جانە جامبىل وبلىسىنىڭ سارىسۋ اۋدانىنىڭ تۇيىسكەن شەكارالاس ايماعىندا, قارت قاراتاۋ سىلەمىن بويلاي اققان ارىستاندى, قاراسۋ وزەندەرىنىڭ ماڭىنا بىرنەشە كيىز ءۇي تىگىلىپ, كوپتى كورگەن كونەكوز قاريالار تاريحتان سىر شەرتتى. كوپشىلىك ەرنازار اۋليە مەن حان جامبىلدىڭ ارۋاعىنا دۇعا جاساپ, اللادان مەدەت تىلەدى. بايدىبەك اۋدانى, شاقپاق اۋىلىنىڭ تۇرعىندارى ەلۋبەك سەراليەۆ, ءالمىرزا ەركەباەۆ, قۇسيبەك ناۋرىزباەۆ سياقتى ەل قاريالارى اتا تاريحتىڭ ۇرپاققا بەيمالىم تۇستارىن اڭگىمەلەدى. حان جامبىلدىڭ قوقان حاندىعىنا قارسى كۇرەستەگى ەرلىگىن ايتتى.
داۋلەتالدى جانباەۆ قۇبا دالادا ەلەۋسىز جاتقان بابالاردىڭ باسىنا كەسەنە ورناتسام دەگەن دە ويىن ايتتى. سونداي-اق, كونەكوز قاريالاردىڭ اۋزىنان بابالار جايلى ەستەلىك-شەجىرە جيناپ, ونى تاريحپەن ۇشتاستىرىپ كىتاپ شىعارۋ نيەتى دە بار ەكەن.
يگى شارا بارىسىندا جينالعان كوپشىلىك, بابا ۇرپاقتارى اۋەلى ەرنازار اۋليەنىڭ باسىنا باردى. الاقان جايىپ تىلەگەن دۇعا قابىل بولعانداي, اسپاننىڭ دا تيەگى بوساپ, نۇر سورعالاعانداي جاڭبىر توكتى. ارتىنشا كۇن كوزى ك ۇلىمدەپ, اينالا توڭىرەكتى ءبىر عالامات كۇيگە بولەدى. قۇلپىتاستىڭ بەتىنەن «نازارىمبەت ۇلى ەرنازار شوعايدارتەگى. 1705-1795» دەگەن جازۋ كورىندى. كەزىندە اۋليەلىگىمەن اتى شىققان ەرنازار بابا توقسان جاساعان ەكەن. بۇدان كەيىن كوپشىلىك حان جامبىلدىڭ باسىنا كەلدى. اراسى ءۇش شاقىرىمداي جەر. ەلسىز دالادا, اسپان استىندا تۇرعان قۇلپىتاستىڭ بەتىندە «ەرنازار ۇلى حان جامبىل, شوعايدارتەگى. 1772-1872» دەگەن جازۋ بار ەكەن. حان جامبىل بابامىز دا عاسىر جاساپ دۇنيەدەن كوشىپتى. بۇل قۇلپىتاستار 2001 جىلى, ياعني وسىدان ون بەس جىل بۇرىن ورناتىلعان ەكەن. جاڭبىر شايىپ, كۇن قاقتاعان قۇلپىتاس ۇرپاعىنا بار تاريحتى بايانداپ, امانات ارقالاتىپ تۇرعانداي.
بولاشاقتا ەرنازار اۋليەنىڭ, حان جامبىلدىڭ بوي كوتەرگەن كەسەنەلەرى دە قازاق جەرىندەگى ءبىر قاستەرلى تاريحي ورىنعا اينالارىنا كۇمان جوق. بۇل – قولدان جاسالعان, ويدان قۇراستىرىلعان جالعان تاريح ەمەس, كەشەگى «بولىپ ءبىر كەتكەن جايساڭ» بابالاردىڭ تاريحي بايانى. ۇرپاقتىڭ ۇلاعاتى وسىنداي ساۋاپتى ىستەردەن كورىنەدى.
حاميت ەسامان
تاراز
