«الماتى – ماڭگىلىك كوكتەم قالاسى, ورتالىق ازيانىڭ ءىنجۋ-مارجانى. بۇل مەگاپوليس – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ التىن بەسىگى, رەسپۋبليكامىزدىڭ جاڭا تاريحى باستالعان جەر. قالا ەلىمىزدىڭ مادەنيەت, قارجى جانە سپورت ورتالىعى بولىپ سانالادى. قالانىڭ دامۋى ءاردايىم مەنىڭ جەكە نازارىمدا جانە مەملەكەتتىڭ باسىمدىعى بولىپ سانالادى».
بۇگىنگى تاڭدا الماتى قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىعى سانالادى. تۇراقسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان مەگاپوليس بيزنەس-باستامالار ءۇشىن كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنى جانە ايعاق.
ەلىمىز كولەمىندە الماتى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ 20,9%-ىن, بارلىق سالىق جانە سالىقتىق ەمەس ءتۇسىمنىڭ 32%-ىن, بارلىق ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ 41%-ىن قۇراپ, ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ شامامەن 15%-ىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. قالانىڭ ۇلەسىنە بولشەك جانە كوتەرمە ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ بارلىق دەپوزيتتەر كولەمى مەن نەسيەلەرىنىڭ 40% تيەسىلى ەكەنىن دە ەسكە سالعاندى ءجون ساناپ وتىرمىن.
2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قالا حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تيەسىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم 29 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ استانالارى مەن ءىرى قالالارىنىڭ دەڭگەيىمەن شامالاس دەگەن ءسوز. جىل سايىن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى جاقسارۋدا, الماتى بويىنشا ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74 جاستى قۇرادى.
ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ءىرى جانە بارىنشا دامىعان مەگاپوليسىنە اينالعان الماتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قارجى ينستيتۋتتارى مەن ءىرى كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ باس قوسقان ورتالىعىنا اينالدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى شەڭبەرىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ەداۋىر مۇمكىندىك بەرىلىپ كەلەتىنى دە بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى.
حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەنىندەي, پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسى قالادا تۇرادى. 2030 جىلعا قاراي قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 60% نەمەسە 5 ملرد ادامدى قۇرايدى. قالا الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جانە ونىمدىلىكتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ سانالادى. ناق وسى قالالار ءىرى رەسۋرستاردى تۇتىنۋشىلار جانە اۋاعا ءبولىنىپ شىعاتىن ارتىق گاز كوزدەرى بولماق. دەمەك, پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى قالالاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.
وسى ورايداعى الماتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – قالالىقتار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرۋ. الماتى قالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا العا قويعان 2050 جىلعا تاياۋ الەمنىڭ ايرىقشا باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ءجونىندەگى اۋقىمدى ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدىڭ وزەكتى فاكتورى بولۋى ءتيىس.
بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتارىنا ءسايكەس ازىرلەنگەن «الماتى-2020» بەسجىلدىق دامۋ باعدارلاماسى ەكەنىندە داۋ جوق. باعدارلامانى ءىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ءجانە ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى. باعدارلامادا نەگىزگى كورسەتكىشتەر, قاعيدالار جانە باسىمدىقتار, سونداي-اق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ قۇرالدارىنىڭ تەتىكتەرى تۇجىرىمدالعان.
تاياۋدا الماتى اكىمدىگىندە وتكەن «الماتى-2020» دامۋ باعدارلاماسىن تالقىلاۋ جونىندە جۇمىسشى توبىنىڭ قورىتىندى جيىنىندا باعدارلاما جوباسى كوپشىلىكتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ تولىقتىرۋلارى, ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرى ەسكەرىلدى.
مىسالى, ءبىر اي كولەمى ىشىندە باعدارلاما جوباسىن تالقىلاۋعا بايلانىستى ازاماتتىق قوعام, كاسىپوداقتار مەن سالالىق ۇيىمدار وكىلدەرىمەن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى, باق باسشىلارىمەن, بلوگەرلەرمەن, «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىمەن, ءمادەنيەت, سپورتتىق قوعامداستىقتار قايراتكەرلەرىمەن, ساراپشىلارمەن, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلارىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن, ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىمەن, زەينەتكەرلەرمەن جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى.
مىسالى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 90-نان استام تاقىرىپتىق كەزدەسۋ ءوتىپ, وعان 12,5 مىڭنان اسا ادام قاتىسقان. جالپى, جوبانى تالقىلاۋعا قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىنان 417 مىڭ ادام قامتىلعان. بۇدان وزگە قالا اكىمدىگى جانىنان قۇرامىنا قوعامدىق پىكىردىڭ جەتەكشىلەرى, ۇەۇ باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى ەنگەن قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى.
ساراپتاما كورسەتكەندەي, جاناشىر ازاماتتار قالاداعى ەكولوگيالىق احۋالدى, قوعامدىق كولىكتىڭ جۇمىسىن, كوشەنى جارىقتاندىرۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ, زاڭسىز كولىك تۇراقتارىن, ارىقتار جەلىلەرىن رەتكە كەلتىرۋ, بۇرىن وبلىس قۇرامىندا بولعان اۋداندار ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارىن ءىزدەستىرۋ, جەمقورلىق پەن قۇقىقبۇزۋشىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, بەلسەندى ازاماتتىق پوزيتسياسى بار تۇرعىنداردى قاتىستىرا وتىرىپ, اكىمدىك جانىنان قوعامدىق كوميسسيالار قۇرۋ ءجونىندە ناقتىلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرگەن. بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ بارلىعى جاڭا باعدارلامانىڭ ءتيىستى تارماقتارىنا ەنگىزىلدى جانە ولار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. كونتسەپتۋالدى ەمەس, ناقتىلى سيپاتقا يە ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردى جاساۋ بارىسىندا تولىق ەسكەرىلەدى.
مەرەيتوي قارساڭىندا «الماتىنىڭ 1000 جىلدىعى – 1000 قايىرىمدى ءىس» جوسپارى اياسىندا مەگاپوليستەگى G38 جاستار ۇيىمى بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە ءجاي عانا الماتىلىقتارمەن ۇدايى قارىم-قاتىناستا بولىپ, كومەككە مۇقتاج جاندارعا مىڭ ءتۇرلى قايىرىمدىلىق كورسەتتى.
وسىناۋ اكتسيا ۇوس ارداگەرلەرىن, قارتتاردى, تۇرمىسى ناشار وتباسىلار مەن كوپبالالى ۇيلەردى قامتىدى. قايىرىمدى جاستار بالالار ۇيلەرىنە دە بارىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قارايلاسادى.
مىڭ مەيىرىمگە تولى ءتىرلىكتىڭ ىشىنە ءۇي جيناپ بەرۋ, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ اپەرۋ, شيپاجايلارعا جولداما ۇيىمداستىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ەمدەلۋگە سەپتەسۋدەن باستاپ, ءبارى-ءبارى كىردى.اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار وسىناۋ ساۋاپتى ىسكە قالاداعى جوو-لاردىڭ ستۋدەنتتەرىن تارتىپ, ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتى.
مىڭ جىلدىق تاريحى بار الىپ شاھاردىڭ مۇنداي حالىققا جاقىن جاساعان قادامى بولاشاقتا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى.
باۋىرجان بايبەك,
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى
نۇرسۇلتان نازارباەۆ
رۋحاني كونە شاھار تۇركىستاننىڭ – 1500, تارازدىڭ 2000 جىلدىعىن ەل بولىپ اتاپ وتكەنىمىز كۇنى كەشە عانا ەدى. ەندى, مىنە, اسەم دە ارۋ الماتى ءوزىنىڭ 1000 جىلدىعىن تويلاماق. الماتى – ەلىمىزدەگى ەڭ ءىرى قالا. الماتى – قازاقستان تاۋەلسىزدىگىنىڭ ءتول بەسىگى. ءدال وسى الماتىدا قازاق ەلىنىڭ تاۋەلسىزدىگى تۋرالى دەكلاراتسيا, اتا زاڭىمىز – كونستيتۋتسيا قابىلداندى جانە مەملەكەتتىك رامىزدەرىمىز بەكىتىلىپ, ەلدىڭ ماڭىزدى تاعدىرلىق شەشىمدەرى ىسكە اسىرىلدى.بۇگىنگى تاڭدا الماتى قازاقستاننىڭ اسا ءىرى ەكونوميكالىق ورتالىعى سانالادى. تۇراقسىز ەكونوميكالىق جاعدايعا قاراماستان مەگاپوليس بيزنەس-باستامالار ءۇشىن كەلەشەگى مول ينۆەستيتسيالىق الاڭ بولىپ قالا بەرەتىنى جانە ايعاق.
ەلىمىز كولەمىندە الماتى ەلدەگى ءىجو-ءنىڭ 20,9%-ىن, بارلىق سالىق جانە سالىقتىق ەمەس ءتۇسىمنىڭ 32%-ىن, بارلىق ساۋدا وپەراتسيالارىنىڭ 41%-ىن قۇراپ, ەلىمىزدەگى جۇمىس ىستەيتىن حالىقتىڭ شامامەن 15%-ىن جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتەدى. قالانىڭ ۇلەسىنە بولشەك جانە كوتەرمە ساۋدا تاۋار اينالىمىنىڭ بارلىق دەپوزيتتەر كولەمى مەن نەسيەلەرىنىڭ 40% تيەسىلى ەكەنىن دە ەسكە سالعاندى ءجون ساناپ وتىرمىن.
2015 جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا قالا حالقىنىڭ جان باسىنا شاققانداعى تيەسىلى جالپى وڭىرلىك ءونىم 29 مىڭ اقش دوللارىن قۇرادى. بۇل ورتالىق جانە شىعىس ەۋروپانىڭ استانالارى مەن ءىرى قالالارىنىڭ دەڭگەيىمەن شامالاس دەگەن ءسوز. جىل سايىن ادامداردىڭ ءومىر ءسۇرۋ كورسەتكىشى جاقسارۋدا, الماتى بويىنشا ادامداردىڭ ورتاشا ءومىر ءسۇرۋ ۇزاقتىعى 74 جاستى قۇرادى.
ورتالىق ازيا ءوڭىرىنىڭ ءىرى جانە بارىنشا دامىعان مەگاپوليسىنە اينالعان الماتى حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ, قارجى ينستيتۋتتارى مەن ءىرى كومپانيالار وكىلدەرىنىڭ باس قوسقان ورتالىعىنا اينالدى. حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق وداق جانە دۇنيەجۇزىلىك ساۋدا ۇيىمى شەڭبەرىندە حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق ءۇشىن ەداۋىر مۇمكىندىك بەرىلىپ كەلەتىنى دە بۇگىنگى كۇننىڭ شىندىعى.
حالىقارالىق زەرتتەۋلەر كورسەتكەنىندەي, پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ تەڭ جارتىسى قالادا تۇرادى. 2030 جىلعا قاراي قالا حالقىنىڭ ۇلەسى 60% نەمەسە 5 ملرد ادامدى قۇرايدى. قالا الەمدىك ەكونوميكالىق ءوسۋدىڭ جانە ونىمدىلىكتىڭ نەگىزگى قوزعاۋشى كۇشى بولىپ سانالادى. ناق وسى قالالار ءىرى رەسۋرستاردى تۇتىنۋشىلار جانە اۋاعا ءبولىنىپ شىعاتىن ارتىق گاز كوزدەرى بولماق. دەمەك, پلانەتا تۇرعىندارىنىڭ كوپشىلىگىنىڭ ءال-اۋقاتىنىڭ جاقسارۋى قالالاردىڭ دامۋىنا تىكەلەي بايلانىستى.
وسى ورايداعى الماتىنىڭ نەگىزگى مىندەتى – قالالىقتار ءۇشىن ءومىر ءسۇرۋدىڭ جوعارى ساپاسىن قامتاماسىز ەتە وتىرىپ, الداعى ۋاقىتتا دا قازاقستاننىڭ ەكونوميكالىق ءوسىمىنىڭ نەگىزگى درايۆەرلەرىنىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرۋ. الماتى قالاسى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى نازارباەۆتىڭ «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىندا العا قويعان 2050 جىلعا تاياۋ الەمنىڭ ايرىقشا باسەكەگە قابىلەتتى 30 ەلىنىڭ قاتارىنا كىرۋ ءجونىندەگى اۋقىمدى ماقساتتارىنا قول جەتكىزۋدىڭ وزەكتى فاكتورى بولۋى ءتيىس.
بەلگىلەنگەن ماقساتتارعا قول جەتكىزۋدىڭ قۇرالى ەلىمىزدىڭ ستراتەگيالىق جانە باعدارلامالىق قۇجاتتارىنا ءسايكەس ازىرلەنگەن «الماتى-2020» بەسجىلدىق دامۋ باعدارلاماسى ەكەنىندە داۋ جوق. باعدارلامانى ءىسكە اسىرۋدىڭ نەگىزى – بەس ينستيتۋتتىق رەفورما ءجانە ەلباسىنىڭ «100 ناقتى قادام» ۇلت جوسپارى. باعدارلامادا نەگىزگى كورسەتكىشتەر, قاعيدالار جانە باسىمدىقتار, سونداي-اق ماقساتتارعا قول جەتكىزۋ قۇرالدارىنىڭ تەتىكتەرى تۇجىرىمدالعان.
تاياۋدا الماتى اكىمدىگىندە وتكەن «الماتى-2020» دامۋ باعدارلاماسىن تالقىلاۋ جونىندە جۇمىسشى توبىنىڭ قورىتىندى جيىنىندا باعدارلاما جوباسى كوپشىلىكتىڭ تالقىلاۋىنا ۇسىنىلىپ, قالا تۇرعىندارىنىڭ تولىقتىرۋلارى, ۇسىنىستارى مەن تىلەكتەرى ەسكەرىلدى.
مىسالى, ءبىر اي كولەمى ىشىندە باعدارلاما جوباسىن تالقىلاۋعا بايلانىستى ازاماتتىق قوعام, كاسىپوداقتار مەن سالالىق ۇيىمدار وكىلدەرىمەن, ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەر مەن قارجى ۇيىمدارى, ءبىلىم مەن دەنساۋلىق ساقتاۋ سالالارى, باق باسشىلارىمەن, بلوگەرلەرمەن, «بولاشاق» باعدارلاماسى تۇلەكتەرىمەن, ءمادەنيەت, سپورتتىق قوعامداستىقتار قايراتكەرلەرىمەن, ساراپشىلارمەن, ءىرى ءوندىرىس ورىندارىنىڭ باسشىلارىمەن, شاعىن جانە ورتا بيزنەس وكىلدەرىمەن, ەتنومادەني ءبىرلەستىكتەر جەتەكشىلەرىمەن, زەينەتكەرلەرمەن جانە باسقا دا قوعامدىق ۇيىمداردىڭ مۇشەلەرىمەن كەزدەسۋلەر ۇيىمداستىرىلدى.
مىسالى, بۇگىنگى كۇنگە دەيىن 90-نان استام تاقىرىپتىق كەزدەسۋ ءوتىپ, وعان 12,5 مىڭنان اسا ادام قاتىسقان. جالپى, جوبانى تالقىلاۋعا قالا تۇرعىندارىنىڭ اراسىنان 417 مىڭ ادام قامتىلعان. بۇدان وزگە قالا اكىمدىگى جانىنان قۇرامىنا قوعامدىق پىكىردىڭ جەتەكشىلەرى, ۇەۇ باسشىلارى, ءماسليحات دەپۋتاتتارى, بيزنەس قوعامداستىعىنىڭ, «نۇر وتان» پارتياسىنىڭ, مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ وكىلدەرى ەنگەن قوعامدىق كەڭەس جۇمىس ىستەيدى.
ساراپتاما كورسەتكەندەي, جاناشىر ازاماتتار قالاداعى ەكولوگيالىق احۋالدى, قوعامدىق كولىكتىڭ جۇمىسىن, كوشەنى جارىقتاندىرۋ جۇيەسىن جاقسارتۋ, زاڭسىز كولىك تۇراقتارىن, ارىقتار جەلىلەرىن رەتكە كەلتىرۋ, بۇرىن وبلىس قۇرامىندا بولعان اۋداندار ماسەلەلەرىن شەشۋ جولدارىن ءىزدەستىرۋ, جەمقورلىق پەن قۇقىقبۇزۋشىلىق دەڭگەيىن تومەندەتۋ, بەلسەندى ازاماتتىق پوزيتسياسى بار تۇرعىنداردى قاتىستىرا وتىرىپ, اكىمدىك جانىنان قوعامدىق كوميسسيالار قۇرۋ ءجونىندە ناقتىلى ۇسىنىستارىن ءبىلدىرگەن. بۇل ۇسىنىس-پىكىرلەردىڭ بارلىعى جاڭا باعدارلامانىڭ ءتيىستى تارماقتارىنا ەنگىزىلدى جانە ولار جۇزەگە اسىرىلاتىن بولادى. كونتسەپتۋالدى ەمەس, ناقتىلى سيپاتقا يە ۇسىنىستاردىڭ بارلىعى باعدارلامانى جۇزەگە اسىرۋ جونىندەگى جوسپاردى جاساۋ بارىسىندا تولىق ەسكەرىلەدى.
مەرەيتوي قارساڭىندا «الماتىنىڭ 1000 جىلدىعى – 1000 قايىرىمدى ءىس» جوسپارى اياسىندا مەگاپوليستەگى G38 جاستار ۇيىمى بيزنەس-قاۋىمداستىقپەن, ۇكىمەتتىك ەمەس ۇيىمدارمەن جانە ءجاي عانا الماتىلىقتارمەن ۇدايى قارىم-قاتىناستا بولىپ, كومەككە مۇقتاج جاندارعا مىڭ ءتۇرلى قايىرىمدىلىق كورسەتتى.
وسىناۋ اكتسيا ۇوس ارداگەرلەرىن, قارتتاردى, تۇرمىسى ناشار وتباسىلار مەن كوپبالالى ۇيلەردى قامتىدى. قايىرىمدى جاستار بالالار ۇيلەرىنە دە بارىپ, مۇمكىندىگى شەكتەۋلى جاندارعا قارايلاسادى.
مىڭ مەيىرىمگە تولى ءتىرلىكتىڭ ىشىنە ءۇي جيناپ بەرۋ, ازىق-ت ۇلىك ساتىپ اپەرۋ, شيپاجايلارعا جولداما ۇيىمداستىرۋ, دەنساۋلىق ساقتاۋ مەكەمەلەرىندە ەمدەلۋگە سەپتەسۋدەن باستاپ, ءبارى-ءبارى كىردى.اكتسيانى ۇيىمداستىرۋشىلار وسىناۋ ساۋاپتى ىسكە قالاداعى جوو-لاردىڭ ستۋدەنتتەرىن تارتىپ, ولاردى جۇمىسپەن قامتاماسىز ەتتى.
مىڭ جىلدىق تاريحى بار الىپ شاھاردىڭ مۇنداي حالىققا جاقىن جاساعان قادامى بولاشاقتا دا جالعاسىن تابا بەرەتىن بولادى.
باۋىرجان بايبەك,
الماتى قالاسىنىڭ اكىمى
