ءسوزدىڭ استارى – ويدىڭ اسقارى

ۇلتتىق رۋحىمىزدىڭ وزەگى, ەلدىگىمىزدىڭ بەت-بەينەسى – قازاق ءتىلىنىڭ بايلىعىنا كوز جەتكىزگەن سايىن تامسانا تۇسەسىڭ. توقسان اۋىز ءسوزدى توبىقتاي تۇيىنگە سىيعىزعان حال­قىمىزدىڭ قولدانىسىنداعى ءبىر عانا ناقىل مەن ماقال-ماتەلدەرىنىڭ اۋقىمى ۇشان-تەڭىز. الۋان وي, تەرەڭ مازمۇنعا مۇرىندىق بولعان ءسوز تىركەستەرىنىڭ كەيبىرىنە بىردەن بويلاي الماي جاتاتىنىمىز بار. ويتكەنى, ءبىزدىڭ قازاق ايتار ويدى تۇسپالداپ, كوڭىلگە اۋىر تيمەيتىندەي ەتىپ جەتكىزۋ جاعىنان دا كەندە ەمەس. ويناسا دا ويلاپ سويلەۋگە  شەبەرلىك – ءتىل مادەنيەتىنىڭ ناقتى مىسالى ىسپەتتى. بۇل باعىتتا ءتۇ­بەگەيلى زەرتتەۋمەن شۇعىلدانباساق تا, ءوز تاجىريبەمىزدەن بىرنەشە مىسال كەلتىرمەكپىن. نىساناعا الىنعان سويلەم تىركەستەرىنىڭ نەگىزگى ماز­­مۇنى جاسىرىن تۇرعانىن كوپشىلىك اڭعارماي جۇرگەنىنىڭ كۋاسى دە بولىپ ءجۇرمىز. ءبىر قىزىعى, مىسالعا الىنىپ وتىرعان بۇل سويلەمدەردىڭ تۇپكى ماعىناسىنا قاراپايىم ادامداردى قويىپ ءتىل توڭىرەگىندەگى كەيبىر ماماندار دا دەن قويماي كەلە جاتقان سەكىلدى. سول سەبەپتى, وسى توڭىرەكتەگى بىرەر مى­سالدى كوپتىڭ نازارىنا ۇسىنىپ كورمەكپىن. «التىن سىرعا» –  اۋىزباستىرىق ءاسىلى, ايتىلۋ ءبىر بولەك تە, ماعىناسى باسقا بولىپ كەلەتىن سوزدەردى ءوز ورنىمەن قولدانعانعا نە جەتسىن. ءبىز مىسالعا الىپ وتىرعان تىركەس ءتۇيىنىنىڭ تاسالانىپ تۇرعانى سونشالىق, كوبىنەسە ايتىلۋى بويىنشا قا­بىل­دانىپ كەلە جاتقانداي.  ماسەلەن, «بالەننىڭ قۇلاعىنا التىن سىرعا» دەگەندى كەيبىر تەلەارنا تىلشىلەرى شەنەۋنىكتەرگە قۇلاققاعىس رەتىندە پايدالانىپ ءجۇر. نەگىزى, بۇل ءسوز سىن باعىتىندا ەمەس, ءوتىنىش رەتىندە ايتىلاتىنىن اڭعار­عان ابزال. ناقتىراق ايتقاندا, «مەن سەنىڭ قۇلاعىڭا التىن سىرعا تاعام, سەن بۇل جاعدايدى ەستىمەگەن نەمەسە كورمەگەن بول» – دەگەن مازمۇن دا ءبىلدىرىپ تۇر. ياعني, ەكى ادام اراسىنداعى اڭگىمەنى ءۇشىنشى بىرەۋ تىڭداپ وتىرعان, ەستىپ قالعان, بايقاپ قويعان  جاعدايدا, سول ادامدى كوزجۇمبايلىققا شاقىرۋعا قۇرىلعان ءتاسىل. كۋاگەردى ءوز دەگەندەرىنە ازىلمەن يكەمدەۋ بولىپ تابىلادى. ءتىپتى, اۋىزباستىرىقتىڭ ءبىر ءتۇرى دەسەك تە ورىنسىز ەمەس. جالپى, «جەڭگەمىزدىڭ قۇلاعىنا التىن سىر­عا» دەپ جۇرگەن بۇل ءسوزدىڭ شىعۋ تاريحىن مازمۇنىنا قاراي مولشەرلەۋگە بولار. ەرتەدە قالىڭدىعىنا ۇرىن كەلەتىن كۇيەۋدىڭ قىز جەڭگەسىنىڭ سەنىمىنە ەنۋدىڭ, بازىناسىن وتكىزۋدىڭ, بويجەتكەندەرمەن بايلانىسۋ توڭىرەگىندە تۋىندايتىن ماسەلەدە جول تابۋعا كوبىرەك ۇقسايدى. سوندىقتان,  ءوز ورنىمەن قولدانباعاندىقتان استارلى ءسوزدىڭ مازمۇنى ايدالادا قالىپ, وزىندىك قۇنىن جوعالتىپ الاتىنىن ەسكەرە بىلەيىك دەگىم كەلەدى. سۇمىرايدىڭ سۋعا قاتىسى جوق «سۇمىراي كەلسە سۋ قۇريدى» دەگەندى ءبارىمىز بىلەمىز ءارى رەتى كەلىپ جاتسا بىردەن قولدانىپ جاتامىز. الايدا, الگى ءبىر سۇمى­رايدىڭ سۋ ماسەلەسىنە ەش قاتىسى جوق كورى­نەدى. ايتۋشى مەن ەستۋشىنىڭ اراسىندا وزگەرىسكە ۇشىراعان بۇل ءسوزدىڭ دۇرىس ءماتىنى «سۇمىراي كەلگەندە» ەمەس, «سۋىر ايى كەلگەندە سۋ قۇريدى» ەكەن. ايتۋلى تىركەستىڭ شىعۋ تەگى ارعى بابالار زامانىمەن ساباقتاس. ەرتەرەكتە جىل مەزگىلدەرى مەن اي اتتارى باسقاشا اتالۋىمەن قاتار, ميزام, زاۋزا سەكىلدى امال (10-15 كۇندىك مەر­زىم) اتاۋ­لارى دا بولعان. سول سەكىلدى, قازىرگى شىلدەنىڭ شىلىڭگىر ىستىعىنىڭ ءبىر ءساتى بۇرىنىراقتا سۋىر ايى دەپ اتالىپتى. جاز ماۋسىمىنىڭ بەل ورتاسىنداعى اپتاپ ىستىقتا  دالا توسكەيىندەگى شاعىن بۇلاقتار مەن ساي-سالاداعى جىلعالاردىڭ سۋى قۇرعاپ قالاتىنى بار. قىر جايلاعان ەلدىڭ اڭقاسى كەۋىپ, ءتىلى اۋزىنا سىيماي شولدەي بەرەتىن كەزى دە وسى ءسات. ناعىز «سۋ سەمىز» ۋاقىت. «سۋ­ىر ايى كەلگەندە سۋ قۇريدىنىڭ» استارى, مىنە, وسىندا جاتىر. دالانىڭ سىرى مەن تابيعاتتىڭ تىلسىمىن تانىپ وسكەن بايىرعى قازاق ومىرىنە ۇڭىلگەن ادام بۇل مەرزىمنىڭ سۋىر ايى دەپ اتالعانىنا كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك. جايلاۋدىڭ سان الۋان قۇبىلىسىنا قانىپ وسكەن جاندار ءدال وسى شىلدەنىڭ ىستىعىندا سۋىرلاردىڭ تاس ۇستىندە جاعالاي قىزدىرىنىپ جاتقانىن كورگەن بولار. سول سە­بەپتەن دە, ول «سۋىر ايى» دەپ ەسەپتەلگەن سىڭايلى. ولاي بولسا, ورتامىزعا سۋىر ايىن كەرى قايتارىپ, سۇمىرايدى سۋ ماسەلەسىنەن بو­سا­تايىق. سۋدىڭ تولىسۋى مەن تارتىلۋىن سۇمىرايلارعا قاراتىپ قويعانىمىز جاراماس. «جاندارالعا» اينالعان جاندى الار ايتىلۋ مەن ەستىلۋى قابىسا بەرمەيتىن سويلەمدەر دە از ەمەس-اۋ. ەل ىشىندە «جاڭا باستىق – جاندارال» دەپ ماقالعا اينالىپ كەتكەن تىركەس بار. وسى ءسوزدىڭ دۇرىس ايتىلۋى «جاڭا باستىق جاندى الار» بولۋى كەرەك ەدى. ءسوز مازمۇنى سوڭعى نۇسقانى بەكىتە تۇسەدى. جاندى الار ءسوزى اۋىزشا قولدانىستا بىرىگىپ ەستىلەتىندىكتەن جىمداسىپ, جۇرت اراسىندا «جاندارال» بولىپ تاراپ كەتكەن. جالپى, ەل ىشىندە «جاندارال» دەگەن ءسوز دە جوق ەمەس. ەرتەرەكتە قازاق ورتاسىندا گەنەرال شەنىن جاندارال دەپ ايتۋشىلار دا از بولماعانى بەلگىلى. بىراق, جاندارالدىڭ جاندى الارعا ەش قاتىسى جوق. ولاي دەيتىنىمىز, «جاڭا باستىق جاندى الار» دەگەن ءسوز قولىنا قىزمەت تيسە قىزىنىپ شىعا كەلەتىن, ورىنسىز تا­لاپ قويعىش «شولاق بەلسەندىلەرگە» باعىتتالعان كەكەسىن. قازاننىڭ قۇپياسى بار ما؟ «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا, ءجۇز جىلدا – قازان» دەگەن ناقىل دا ءجيى قولدانىلادى. مىنە, وسى سويلەمدەگى «قازان» ءسوزى نەنى بىلدىرەدى, وسى توڭىرەكتە دە وي ءوربىتىپ كورسەك. قازاقتىڭ بۇكىل دالاسى ءۋالى سوزگە جۇگىنىپ تۇرعان كەز­دەن ايتىلىپ كەلە جاتقان ناقىلداردا باسى ارتىق ءسوز بولمايتىنىن ەسكەرسەك, قازان ءسوزىنىڭ بوسقا قولدانىلماعانى انىق. بۇل جەردە ءبىز وسى ساۋال ارقىلى قازان ءسوزى كادىمگى اس پىسىرەتىن قازان با, الدە باسقاداي ماعىنانى مەڭزەيتىن دۇنيە مە, ەكەۋىن ايىرۋ ماقساتىندا ءبىراز ورتاعا ساۋال جولداعان ەدىك. قىزىعۋشىلىق بىلدىرگەندەر قاتارى دا از بولعان جوق. ءتۇرلى بولجامدار ايتىلدى. سونىڭ ىشىندە كوكەيگە قونىمدىسىنا كەزەك بەرمەكپىز. ءبىزدىڭ ءتىل قورىمىزعا وزگە تىلدەن ءسىڭىسىپ كەتكەن سوزدەر بارشىلىق. قولدانىسىمىزدا اراب تىلىنەن ەنگەن كىسى ەسىمدەرى مەن ءتۇرلى اتاۋ­لار دا جوق ەمەس. كەلتىرىلگەن دەرەكتەرگە قاراعاندا قازان ءسوزىنىڭ ارابشا  ماعىناسى ءجۇز جىلدىقتىڭ اتاۋىن بىلدىرەدى ەكەن. ياعني, «قازان – ءجۇز جىلدا ءبىر عاسىر بولادى» دەگەنگە سايادى. ال, ەلۋ جىلدا ەكى ۇرپاق اۋىسىپ ءۇل­گەرە­تىندىكتەن ەلدىڭ كوزقاراسى, ۇعىمى, ۇستانىمى مۇلدەم جاڭاراتىندىعى تابيعي شىندىق. بايىپتاپ قاراساق, كەز كەلگەن بۋىننىڭ ءومىرى اكە زامانىنا جاقىن بولعانىمەن, اتا زامانىنان الدەقايدا ال­شاق جاتادى. وسىنشاما ويدى ءبىزدىڭ بۇرىنعى ءسوز شەبەرلەرىمىز «ەلۋ جىلدا – ەل جاڭا» دەپ ەكى-اق سوزبەن ەكشەي سالعانىنا قالاي قايران قالمايسىز؟ «ءبىر جوقتى, ءبىر جوق تابادى» دەگەندەي, ارابتىڭ عاسىر (كازان) ءسوزىن انىقتاي ءجۇرىپ, سول ەلدىڭ مۋسافير دەگەن ءسوزىن دە ەنشىلەپ العانىمىزعا كوز جەتكىزدىك. مۋسافير – ولار­دىڭ تىلىندە جولاۋشى دەگەندى بىلدىرەدى ەكەن.  دەمەك, وسى ارادا «ادام ۇيىنەن قىرىق قادام ۇزاعان سوڭ – ءمۇساپىر» دەپ جۇرگەن ماقالىمىزدىڭ دا مازمۇنى ءمۇساپىر ەمەس, جولاۋشى ەكەنى ناقتىلانا ءتۇسىپ تۇر. قۋ باستىڭ ءجونى باسقا... «توي دەگەندە قۋ باس دومالايدى» دەگەندى ەكىنىڭ ءبىرى ەش مۇدىرمەستەن ايتىپ جاتادى. وسى ءسوزدى توي-تومالاققا, مەرەكەلىك كەشتەرگە بارۋعا نەمەسە كەلۋگە «جەڭىلدىك» رەتىندە قولداناتىندار دا جەتكىلىكتى. «ءيا, توي دەگەندە قۋ باس دومالايدى دەگەن سوڭ كەلىپ قالدىق» دەپ ماساتتانعانداردى دا تالاي بايقادىق. را­سىندا سولاي ما, بايىپتاپ كورەلىك. «وي­لاي دا بىلگەن حالىققا, تويلاي دا بىلگەن لايىق» دەپ قادىر اقىن ايتپاقشى, قازاق جۇرتى دا جيىن-تويدى جاقسى كورگەنمەن, ونىڭ جاۋاپكەرشىلىگىن سەزىنە بىلگەن ەل. سول سەبەپتى دە, «كەلگەنشە قوناق, كەلگەن سوڭ ءۇي يە­سى ۇيالادى» دەپ تارازىنىڭ باسىن تەڭ ۇستاعان. مىسالعا الىپ وتىرعان «توي دەگەندە قۋ باس دومالايدىعا» كەلسەك, بۇل جەردە «قۋ باس» دەگەننىڭ الدىندا «تەك» ءسوزىنىڭ جاسىرىنىپ تۇرعانىنا ءمان بەرىلمەي ءجۇر. ءمان بەرگەندى قويىپ, كەيىنگى كەزدەرى «تا» جالعاۋىن قوسىپ «توي دەگەندە قۋ باس تا دومالايدى» دەپ ساۋىققۇمارلار «سىلتاۋىن» ودان سايىن ۇستەمەلەتىپ بارامىز. ءتىپتى, وسىلاي بولعاننىڭ وزىندە بۇل تىركەس نە ماعىنا ءبىلدىرىپ, قانداي ويعا قىزمەت ەتۋى مۇمكىن. وسى ءبىر تىركەستىڭ وزىنەن-اق بۇرىن­عىلاردىڭ ءسوز ساپتاۋ شەبەرلىگىن تانۋعا بولادى. «توي دەگەندە تەك قانا قۋ باس دومالايدى» دەگەن ويدى ادەمى اسپەتتەپ, جەل­وكپەلىكتى جۇگەندەي بىلگەن. «قۋ باس» ءسوزى شارتتى تۇردە ايتىلىپ تۇر. ول – «سالت باستى, ساباۋ قامشىلى» بويداقتارعا, الدى-ارتىن ەكشەي بەرمەيتىن جەڭىلتەكتەرگە, ءدۇبىر ەستىسە دۇرلىگىپ كەتەتىن اۋلەكىلەرگە قاراتىلىپ ايتىلعان ءسوز. ال, «قۋ باس تا» دەپ ايتساق, ول قۋراپ قالعان باس بولىپ شىعا كەلەتىندەي... و زاماندا دا, بۇ زاماندا دا تويعا بارىپ-قايتۋ دەگەنىڭىز جۇمىسى, مال باسى, شارۋاشىلىعى بار ادامعا اجەپتاۋىر ماسەلە. بارماساڭ توي يەسى وكپەلەيدى, بارساڭ جۇمىس-جايىڭدى رەتتەپ, دۇنيە-م ۇلىكتى تاپسىرىپ كەتەتىن سەنىمدى قول ىزدەۋىڭ كەرەك. لايىقتى تارتۋ-تارالعى  كەرەك ەكەنى جانە بار. وسىنداي جاۋاپكەرشىلىك تۇرعان كەزدە توي دەگەندە قانداي باستىڭ دومالاي جونەلەتىنىن اڭعارۋ قيىنعا سوقپاس. ياعني, ەشتەڭەنى بايىپتامايتىن قاڭباق باستار قاڭعالاقتاي جونەلەتىن شىعار. سوندىقتان, «توي دەگەندە قۋ باس دومالايدى» دەگەن ءسوزدىڭ قولدانىستاعى سالماعىن جەڭىلدەتۋدەن اۋلاق بولايىق.  قايرات سابىرباەۆ, جۋرناليست  سەمەي