تالاپ جانە ءتارتىپ
سوت اكتىلەرىنىڭ جۇزەگە اسۋىن قامتاماسىز ەتەتىن سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قۇزىرەتى جوعارعى سوت قاراماعىنان اجىراتىلىپ, ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ قاراۋىنا بەرىلدى. وسىعان وراي جاڭا جۇيەگە جاڭا قۇرىلىمدىق كۇيدە اۋىسقان كوميتەت قىزمەتىندە نە وزگەرىستەر بار ەكەنىن ءبىلۋ ماقساتىندا سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ كوميتەتىنىڭ توراعاسى گ. كيمگە جولىققان ەدىك.
– گەورگي ۆلاديميروۆيچ, سوتتاردىڭ بەدەلى ونىڭ شىعارعان شەشىمىنىڭ ءتۇپكىلىكتى ورىندالۋىندا جاتقانى بەلگىلى. الايدا حالىق اراسىندا سوت ورىنداۋشىسى تۋرالى ىنتاسىز, قاۋقارسىز, ءىسى ماردىمسىز جانە باياۋ قيمىلدايتىن شەنەۋنىكتىڭ جاعىمسىز بەينەسى قالىپتاسقان. ەندى كوميتەت جوعارعى سوت قۇرامىنان الىنىپ, ادىلەت مينيسترلىگىنە بەرىلگەندە نە وزگەرىس بولماق؟
– جوعارعى سوتتىڭ قۇرامىندا بولعان كەزدە كوميتەتتىڭ قىزمەتىنە سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋمەن قاتار, سوتتاردىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ, ولاردى ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋ كىرسە, قازىر ول قىزمەتتەن تولىقتاي بوساتىلدى. ەندى باستى نازار سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋىنا عانا بولىنەدى. ياعني, مينيسترلىككە اۋىسۋداعى باستى ماقسات – سوت شەشىمدەرىن ورىنداۋ قىزمەتىن جاقسارتۋ, سوت ورىنداۋشىلاردىڭ ءمارتەبەسىن كوتەرۋ.
سوتتار شىعارعان زاڭدى شەشىمدەردىڭ ورىندالماي كەلگەنى شىندىق. سوعان وراي بىلتىر «اتقارۋشىلىق ءىس جۇرگىزۋ جانە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مارتەبەسى تۋرالى» جاڭا زاڭ كۇشىنە ەندى. بۇل جاعدايدا مەملەكەت باسشىسىنىڭ سوت اكتىلەرىن ورىنداۋ ساپاسىن كوتەرۋ شەشىمىن جۇزەگە اسىرۋ شارالارىنىڭ ءبىرى رەتىندە جەكە سوت ورىنداۋشىلار ينستيتۋتىن ەنگىزۋ بولىپ تابىلدى. ويتكەنى, ءار ادامنىڭ ءوزى ءمۇددەلىلىك تانىتۋشى تاراپ رەتىندە سوت اكتىلەرىنىڭ ورىندالۋ ءوندىرىسىنىڭ بارىسى جايىندا تولىققاندى شىنايى اقپاراتتى ۋاقىتىلى الىپ وتىرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولۋى ءتيىس. ولار كوميتەتكە ءوز مىندەتىن دۇرىس اتقارماعان سوت ورىنداۋشىسى تۋرالى تىكەلەي ارىز تۇسىرە الۋى كەرەك. مۇنداي بايلانىس سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇمىسىنداعى ماڭىزدى قاعيدالاردىڭ ءبىرى – سوت شەشىمدەرىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ اشىقتىعىن جانە ماجبۇرلەپ ورىنداتۋ شارالارىن ءىس جۇزىندە جۇزەگە اسىرۋعا مۇمكىندىك بەرمەك.
– جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن ۇيىمداستىرۋ تۇرعىسىندا قانداي شارالار اتقارىلۋدا؟
– كوميتەت جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جۇمىس ىستەيتىن اتقارۋ وكرۋگتەرىن ايقىندادى. زاڭنىڭ نەگىزىندە جەكە جانە مەملەكەتتىك سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ قىزمەتىن رەتتەستىرەتىن اكتىلەر دايارلاندى. جەكە سوت ورىنداۋشىسى قىزمەتىمەن اينالىسۋ قۇقىعىنا بەرىلەتىن ليتسەنزيا بلانكىلەرى بەكىتىلدى. سونىمەن بىرگە, جەكە سوت ورىنداۋشىلارى بىرلەسە قىزمەت جاسايتىن ەكىنشى دەڭگەيلى بانكتەرمەن, سالىق ورگاندارىمەن, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن ءجانە ت.ب. مەكەمەلەرمەن دايىندىق جۇمىستارى جۇرگىزىلۋدە. مىسالى, بانكتەرمەن جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇمىستارىن ىڭعايلى شارتتارمەن نەسيەلەندىرۋ ءمۇمكىندىكتەرى, ساقتاندىرۋ كومپانيالارىمەن قىزمەتىن ساقتاندىرۋ جايى تالقىلانۋدا.
– جەكە سوت ورىنداۋشىلارىن ەنگىزۋدەن نە كۇتىلەدى؟
– ەڭ باستى كۇتىلىپ وتىرعان ناتيجە – سوت اكتىلەرىنىڭ شۇعىل ءارى ساپالى ورىندالۋى. مىسالى, اقش-تا سوت شەشىمدەرىن شەريفتەر مەن سوت پريستاۆتارى, جەكە زاڭ اگەنتتىكتەرى جۇزەگە اسىرادى. ال فرانتسيادا ماجبۇرلەپ ورىنداۋشىلار, گەرمانيادا سوت تىركەۋشىلەرى ورىندايدى. پوستكەڭەستىك ەلدەر ىشىندە بالتىق بويى ەلدەرىندە جەكە سوت ورىنداۋشىلارى ءتيىمدى جۇمىس اتقارىپ كەلەدى.
ءبىزدىڭ قوعامنىڭ دا جەكە سوت ورىنداۋشىلارى جۇيەسىن ەنگىزۋگە دايار ەكەندىگىنە سەنىمدىمىن. وعان بۇگىنگى كۇنى سوت اكتىلەرىن شىنايى ورىنداۋمەن اينالىسىپ, جۇمىس اتقارىپ وتىرعان كوللەكتورلىق جانە وزگە دە ۇيىمدار دالەل بولا الادى. ولاردىڭ قىزمەتى ەشبىر زاڭمەن رەتتەلمەگەنىمەن, تابىستى جۇمىس جاساۋدا. اتالعان ۇيىمدار قىزمەتتەرىن اسىرەسە بانكتەر مەن كاسىپكەرلىك قۇرىلىمدار كوپ تۇتىنۋدا. جەكە سوت ورىنداۋشىلارىنا كەلەر بولساق ولاردىڭ كورپۋسى بىرتىندەپ قالىپتاساتىن بولادى. بىراق بۇل سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ مەملەكەتتىك جۇيەدەن مۇلدە اجىراۋىنا جول بەرمەيدى.
– جەكە سوت ورىنداۋشىلارعا ەڭبەكاقى قالاي تولەنبەك؟
– ماتەريالدىق قىزىعۋشىلىق پەن جوعارعى جاۋاپكەرشىلىك سوت ورىنداۋشىلارىنىڭ جۇمىسىنا قاتىستى ەكى ماڭىزدى شارت ەكەندىگىن ايتقىم كەلەدى. سەبەبى, زاڭنىڭ 116-بابىنىڭ 1-بولىمىنە سايكەس «جەكە سوت ورىنداۋشىسى ءوز قىزمەتىن ءوزى قارجىلاندىرادى». ول ءوز كەزەگىندە بورىشكەردەن وندىرىلگەن قارجىنىڭ ەكى قۇرامداس تولەمدەرى ەسەبىنەن جۇزەگە اسىرىلادى: ۇكىمەت بەكىتكەن تاريفتەر بويىنشا ورىندالعان قىزمەتكە بايلانىستى تولەنەتىن سوما جانە اتقارۋ قۇجاتى تولىق نەمەسە ءىشىنارا ورىندالعان جاعدايدا سوت وندىرىسىنە ءتولەنەتىن سوما.
جەكە سوت ورىنداۋشىسىنا ءوز قىزمەتىنە بەكىتىلگەن تولەم كولەمىن وزگەرتۋگە تىيىم سالىنادى. ونىڭ ەڭبەكاقىسى اتقارۋ ءوندىرىسى اياقتالعاننان كەيىن م ۇلىكتىڭ نەمەسە وندىرىلگەن قارجىنىڭ 10 پايىزى كولەمىندە نەمەسە جەكە تۇلعالاردىڭ 10 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەرىنىڭ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ م ۇلىكتىك ەمەس سيپاتتاعى ورىنداۋ قۇجاتتارى بويىنشا 20 ايلىق ەسەپتىك كورسەتكىشتەرىنىڭ كولەمىندە ايقىندالادى. ول سوما تەك اتقارۋ قۇجاتى تولىق نەمەسە ءىشىنارا ورىندالعان جاعدايدا تولەنەدى. قارجىلىق سيپاتتاعى اتقارۋ قۇجاتى ءىشىنارا ورىندالعان جاعدايدا سوت ورىنداۋشىسى وندىرىلگەن سوماعا تەپە-تەڭ كولەمدە اقى الاتىن بولادى. ال بورىشكەردىڭ اتقارۋ قۇجاتىن ءوز ەركىمەن ورىنداۋى جاعدايىندا تولەم كولەمى ازايتىلادى. بارلىق تولەمدەردىڭ بورىشكەر ەسەبىنەن تولەنەتىندىگىنە ەرەكشە نازار اۋدارۋ قاجەت. سوندا بورىشكەر ءۇشىن سوت شەشىمىن ءوز ەركىمەن ورىنداۋدىڭ ءتيىمدى ەكەنى انىق.
– جالپى, سوت ورىنداۋشىلاردىڭ قازىرگى دەڭگەيى قاناعاتتاندىرا ما؟
– سوت ورىنداۋشىلىعىنىڭ قازىرگى دەڭگەيى ءبىزدى قاناعاتتاندىرمايدى. سوت شەشىمدەرىنىڭ تورتتەن ءبىرىنىڭ ورىندالماۋ سەبەپتەرى سوت اكتىلەرىن قاساقانا ورىندامايتىن جانە ورىنداۋعا كەدەرگى كەلتىرەتىن تۇلعالاردىڭ جازالانباۋىنان بولىپ وتىر. اتقارۋ ءوندىرىسى تۋرالى جاڭا زاڭنىڭ ەنگىزىلۋىمەن سوت ورىنداۋشىلارى بورىشكەرلەردىڭ رەسپۋبليكا اۋماعىنان شىعۋىن شەكتەۋ, زاڭدى تۇلعالاردىڭ ليتسەنزيالارىن ۋاقىتشا توقتاتۋ سىندى قوسىمشا قۇزىرەتتەرگە يە بولعاندىعىن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. وعان قوسا, قاساقانا جالتارعان بورىشكەرلەر كوميتەتتىڭ ارنايى سايتىنا شىعارىلاتىن سەنىمسىز تۇلعالار تىزىمىنە ەنگىزىلەتىن بولادى.
– بورىشكەر مەملەكەتتىك ورگانداردان ءوندىرىپ الۋ جاعدايىنا توقتالىپ وتسەڭىز.
– بورىشكەر مەملەكەتتىك مەكەمە بولعان جاعدايدا ونىڭ مۇلكىنەن سوت ورىنداۋشىسى ءوندىرىپ الا المايدى. مۇنداي بورىشكەر ءوز قارىزدارى بويىنشا تەك قارجىلاي وتەم جاساي الادى. ۇكىمەت اكتىسىنە سايكەس, مەملەكەتتىك مەكەمەلەر قولدانىستاعى زاڭنامادا كورسەتىلگەن نەگىزدەر بولعان جاعدايدا شەشىمدى بارلىق سوت ينستانتسيالارىندا شاعىم جاساۋعا مىندەتتى. بىراق, ورىنداۋعا تۇسكەننەن كەيىنگى سوت شەشىمىنە شاعىم جاساۋ سوت ورىنداۋشىسىنىڭ اتقارۋ ارەكەتتەرىن توقتاتا المايدى. اتقارۋ ءوندىرىسى تۋرالى جاڭا زاڭعا سايكەس, بورىشكەر سوت شەشىمىن ۋاقىتىلى ورىنداماعان جاعدايدا وسىماقى بەلگىلەيتىن نورما عانا قاراستىرىلعان.
– اليمەنت ءوندىرىپ الۋ قوعامىمىزدا بەلەڭ الىپ وتىرعان ماڭىزدى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى بولىپ وتىر...
– «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» زاڭنىڭ 155-بابىنىڭ 6-تارماعىنا سايكەس, اليمەنتتى تولەۋدەن جالتارعان بورىشكەردى ىزدەستىرۋ ۋاقىتىندا كامەلەتتىك جاسقا تولماعان بالانى اسىراۋعا اي سايىن ءتولەماقى تولەنەدى. بولاشاقتا بۇل سوما ونىڭ اتا-اناسىنان وندىرىلەدى, وتەلگەن قارجىنىڭ ون پايىزى بيۋدجەتكە جىبەرىلەدى. سوڭعى ۋاقىتقا دەيىن اليمەنت تولەۋدەن جالتارعان بورىشكەرلەرگە ىقپال ەتەتىن ءادىستەر بولمادى. قازىر جاڭا زاڭناما بويىنشا بورىشكەر اليمەنت تولەمەگەن جاعدايدا سوت ورىنداۋشىسى ونىڭ ەڭبەكاقىسى مەن وزگە دە تابىستارىنىڭ 70 پايىزىن وندىرە الادى.
– مەملەكەت پايداسىنا اكىمشىلىك ايىپپۇل ءوندىرۋ تۋرالى سوت شەشىمدەرى مەن وزگە دە مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ اكتىلەرى ورىندالۋسىز قايتارىلىپ جاتادى, وعان نە سەبەپ؟
– بۇل ساناتتاعى اتقارۋ قۇجاتتارى كوپ جاعدايدا زاڭ تالاپتارىنا جاۋاپ بەرمەيدى. ماسەلەن, اكىمشىلىك ايىپپۇل سالۋعا قۇزىرەتتى مەملەكەتتىك ورگاندار حاتتاما تولتىرۋ كەزىندە قۇقىق بۇزۋشىعا قاتىستى اقپاراتتى دۇرىس تولتىرمايدى. كوپ جاعدايدا مەملەكەتتىك ورگانداردىڭ ينسپەكتورلارى ايىپپۇل سالۋ حاتتاماسىندا قۇقىق بۇزۋشىنىڭ ايتقان مەكەن-جايىن كورسەتەدى, الايدا ورىنداۋ بارىسىندا بورىشكەرلەردىڭ ول مەكەن-جايلاردا تۇرمايتىندىقتارى انىقتالادى.
اڭگىمەلەسكەن الەكساندر تاسبولاتوۆ.
