اتپال ازاماتتىڭ ازاپتى جىلدارعا تولى عۇمىرى «حالىق جاۋى» اتانعان كەزەڭمەن دە ەرەكشەلەنەدى
بۇل ماقالانى جازۋىمىزعا قازاقستان كينەماتوگرافيستەر وداعىنىڭ تەڭ توراعاسى, رەسپۋبليكانىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى, بەلگىلى كينورەجيسسەر سلامبەك تاۋەكەلوۆ اعامىزدىڭ اقپاراتتىق ماعلۇماتى ۇلكەن وي سالدى, تۇرتكى بولدى. ول وبلىس باسشىلارىنا باعىشتاعان حاتتارىنا بۇرىنعى سوۆەت اۋدانىنىڭ (قازىرگى اققايىڭ) تۋماسى بەگالى بەيسەنباەۆتىڭ ازاماتتىق اسقاق بولمىسىن ايقارا اشىپ كورسەتەتىن ادامگەرشىلىك اسىل قاسيەتتەرىن, تاعدىردىڭ جازۋىمەن نەبىر تار جول, تايعاق كەشۋلەردەن وتكەنىن, قانداي قيىندىقتى باستان كەشسە دە, قارا نارداي قايىسپاي كوتەرگەن كونتەرلىگىن ارقاۋ ەتكەن. بەيبىت ومىردەگى جانكەشتى ەڭبەگىنىڭ, جەر دۇنيەنىڭ استان-كەستەنىن شىعارعان سۇم سوعىس ۋاقىتىنداعى ەرەن ەرلىك ىستەرىنىڭ ەسكەرۋسىز قالىپ بارا جاتقانىنا نالي وتىرىپ, جاس بۋىن تۇگىل اعا ۇرپاقتىڭ ءوزى ءجوندى بىلە بەرمەيتىن تۇلعالى ازامات جايلى تىڭ دەرەكتەردى العا تارتادى.
شىنىندا دا, ءۇش مايداندى باستان وتكەرۋىنىڭ, قازاقستاندىقتار اراسىندا العاشقىلاردىڭ قاتارىندا قىزىل تۋ وردەنىمەن ماراپاتتالۋىنىڭ ءوزى نەگە تۇرادى؟ باتىر وعلاننىڭ وردا بۇزار جاسىندا تۇتقىندالىپ, ون جىلعا يتجەككەنگە ايدالۋى ادامدى ايران-اسىر قالدىرادى. تاسادان تاس اتاتىن قويان جۇرەك قورقاقتاردىڭ ويدان قۇراستىرعان «دومالاق ارىزى» شىندىقتى شىبىن جانىن شىعا شىرقىراي قورعايتىن اسىل ازاماتتى ەمەندەي ءيىپ, مايىستىرعانمەن, سىندىرا الماعان. ويتكەنى, اۋىردىڭ ۇستىمەن, جەڭىلدىڭ استىمەن جۇرەتىن جالقاۋلار مەن ماسىلدارعا, جاتىپىشەر ارامتاماقتارعا جانى قاس ەدى. باقاي ەسەپ جاۋلارى ونىڭ بىربەتكەيلىگىن, تۋراشىلدىعىن, قوڭ ەتىنەن كەسىپ السا دا قىڭق دەمەيتىن قايسارلىعىن ىشتەي مويىندايتىن. بەتپە-بەت كۇرەسۋگە باتىلدارى جەتپەگەندىكتەن اياقتان شالۋ ارقىلى مۇرتتاي ۇشىرىپ, وماقاسا ءتۇسىرۋدى كوزدەپ, ۋاقىتشا بولسا دا, دەگەندەرىنە جەتكەن. بىراق اق الماستاي مۇقالماس مىنەزدى دەگەندەرىنە كوندىرە الماعان. ارىن ارامزالاردىڭ اياعىنا تاپتاتپاعان. ولە-ولگەنشە جانىنا قىلاۋداي كىر جۇقتىرماي وتكەن. بۇل قاسيەتتەر وعان اتا-اناسىنان دارىعان. اكەسى بەيسەنباي مەن شەشەسى زاعيپا 5 ۇل, 2 قىز وسىرگەن. جەكە شارۋاشىلىقپەن اينالىسىپ, ادال ەڭبەكتەرىمەن كۇن كورگەن. بالالارىن دا ادالدىققا, كىسى اقىسىن جەمەۋگە تاربيەلەپ, قارا قىلدى قاق جاراتىن اقيقات اۋىلىنان قيا كەتپەۋدى ءتالىم ەتىپ وتىرعان.
اكە ونەگەسىن ويىنا ءتۇيىپ ەرجەتكەن العىر جىگىت ورتا مەكتەپتى بىتىرگەن سوڭ بىردەن ەڭبەككە بىلەك سىبانا كىرىسەدى. جاستىعىنا قاراماستان, ارالاعاش اۋىلدىق كەڭەسىنىڭ حاتشىلىعىنا, كەڭەس دەپۋتاتتىعىنا سايلانادى. ول وتان الدىنداعى مىندەتتى بورىشىن وتەۋگە اتتانعاندا جاپونيا مەن كەڭەس وداعى اراسىنداعى قىرعيقاباقتىق ساياسي جانجالعا ۇلاسىپ تۇرعان بولاتىن. داۋلى جەرلەر ءۇشىن تالاستىڭ اقىرى ەكى ەلدى ءبىر-بىرىمەن سوعىسۋعا يتەرمەلەيدى. 1938 جىلدىڭ تاريح جىلناماسىنا «حاسان كولى», « حالكين-گول» دەگەن اتپەن ەنگەن شايقاستارعا قۇرامىندا بەگالى بەيسەنباەۆ بار 118-ءشى اتقىشتار پولكى دە ارالاسىپ, بارلىق كۇش-جىگەر شاپقىنشىلارعا تويتارىس بەرۋگە جۇمىلدىرىلادى. جاپون-كەڭەس مايدانىندا ەرەن ەرلىكتەرىمەن كوزگە تۇسكەن 148 جاۋىنگەر قىزىل تۋ وردەنىن كەۋدەگە تاعادى. ولاردىڭ ساپىندا قوس قازاقستاندىقتىڭ ءبىرى – بەگالى بەيسەنباەۆتىڭ بولۋىن قالاي ۇلىقتاساق تا جاراسادى.
بەگالىنىڭ ودان كەيىنگى جولى فيندەرمەن تۇيىسەدى. قوس تاراپ ماسەلەنى بەيبىت ىمىرادا شەشۋدىڭ ورنىنا قارۋعا جۇگىندى. مايداننىڭ قاق ورتاسىندا جۇرگەن اۋىلدىڭ قارادومالاق بالاسى بۇل رەتتە دە لايىقتى ەرلىك كورسەتە ءبىلدى. قاندى قاساپتان امان-ەسەن ورالعان ول كورشى اۋىلدىڭ جاڭىل ەسىمدى سۇلۋ بويجەتكەنىمەن كوڭىل جاراستىرىپ وتاۋ قۇردى. اۋداندىق اتقارۋ كوميتەتىنە جۇمىسقا ورنالاسىپ, بار ويى ەلگە قىزمەت ەتۋ بولدى. الماتىدا 6 ايلىق كۋرستى اياقتاعانى سول ەدى, «سوعىس» دەگەن سۋىق ءسوز ونىڭ دا ارقاسىنا شانشۋداي قادالىپ, تۇلا بويىن مۇزداتىپ سالا بەرەدى. 1941 جىلى العاشقى لەكپەن مايدان دالاسىنا اتتاندى. 132-ءشى پولك ساپىندا ۇرىسقا قاتىسىپ, روتا كومانديرى دارەجەسىنە دەيىن كوتەرىلىپ, كاپيتان اتاندى. 1942 جىلى اياعىنان اۋىر جاراقات الىپ, ۇزاق ەمدەلگەننەن كەيىن ەلگە ورالادى.
تاجىريبەسى مول ونى مۇنداعىلار قۇشاق جايا قارسى الىپ, ءتۇرلى جاۋاپتى قىزمەتتەرگە تارتادى. اۋداندىق اسكەري, قارجى بولىمدەرىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. قايدا جۇرسە دە, السىزدەرگە دەمەۋ جاساپ, بولىسىپ وتىرادى. الايدا, 1947 جىلى ناقاق جالا جابىلىپ, ون جىلعا سوتتالىپ كەتەدى. سانالى عۇمىرىنىڭ اتتاي التى جىلىن كولىمادا وتكىزىپ, سۋىق پەن اشتىقتىڭ زاردابىن ابدەن تارتادى. سوعان قاراماستان, ءتيىستى ورىندارعا بىرنەشە رەت قايىرىلىپ, ءوزىنىڭ كىناسىزدىگىن دالەلدەۋمەن بولدى. 1953 جىلى كسرو جوعارعى سوتىنىڭ پلەنۋمى ءىستى قايتا قاراپ, تۇركىستان اسكەري وكرۋگى تريبۋنالى ۇكىمىنىڭ كۇشىن جويادى. ەش قىلمىسى جوق بولسا دا جازىقسىز جاپا شەككەن ول اقىرى وسىلاي اقتالادى. تۋعان جەر توسىنە كەلىسىمەن اۋداندىق ونەركاسىپتىك كومبيناتىن, سميرنوۆ تىگىن فابريكاسىن باسقارادى. ادال ەڭبەگىمەن ەلگە تانىلىپ, اۋىل-ايماق الدىندا زور قۇرمەتكە بولەنەدى. قىزمەتتەس بولعان ارىپتەستەرى ونىڭ كۇرمەۋى قيىن كەز كەلگەن ماسەلەنى بىلگىرلىكپەن, ۇتقىرلىقپەن شەشە بىلەتىن قاسيەتىن الدىمەن اۋىزعا الادى.
باتىر ۇلدى ەسكە الۋعا ارنالعان تانىمدىق كەشتە جۇرەك تەبىرەنتەرلىك نەبىر ەستەلىكتەر ايتىلدى. ارداگەردىڭ ەسىمىن ەل جادىندا جاڭعىرتۋ ماقساتىمەن اۋداندىق تاريحي-ولكەتانۋ مۇراجايىندا كورمە ۇيىمداستىرىلدى. جۇرتشىلىق نازارىنا ۇسىنىلعان سۋرەتتەر مەن قۇجاتتاردىڭ كوشىرمەلەرىن قىزدارى ارنايى تاپسىرىپتى. مايدانگەر تۋرالى تۇسىرىلگەن دەرەكتى فيلمدە ءۇش بىردەي سويقان سوعىستىڭ كۋاگەرى جايلى جان-جاقتى بايان ەتىلدى. اكەلەرىنىڭ 100 جىلدىعىنا كەلگەن ۇرپاقتارى كىتاپحاناعا 100 كىتاپ تارتۋ ەتتى.
اۋدان تۇرعىندارى اققايىڭنان شىققان باتىر, ءۇش سوعىسقا قاتىسۋشى, قىزىل تۋ وردەنىنىڭ يەگەرى بەگالى بەيسەنباەۆتىڭ ەسىمىن ەلەۋسىز قالدىرماۋعا ءپاتۋالاستى. سميرنوۆ كەنتىندەگى ءبىر كوشەگە ەسىمىن بەرۋ, باسقا دا شارالار قاراستىرۋ كەرەك دەگەن شەشىمگە كەلىپ, ۇسىنىس-تىلەكتەرىن ونوماستيكالىق كوميسسياعا جىبەردى. ەرجۇرەك ۇلدىڭ ەسىمى قانداي قۇرمەتكە دە لايىق ەكەنىن ءومىر جولدارى مەن ەرلىك ىستەرى ايقىن ايعاقتاپ تۇر عوي. ولاي بولسا, ەر ەسىمى ەلەۋسىز قالماۋى ءتيىس.
ءومىر ەسقالي,
«ەگەمەن قازاقستان»
سولتۇستىك قازاقستان وبلىسى,
اققايىڭ اۋدانى
سۋرەتتەردى تۇسىرگەن تالعات تانىباەۆ
