قايتارىم بولماي, قازىنا تولمايدى

بۇرىن دا, قازىر دە اۋىل شارۋاشىلىعى مينيسترلىگى تاراپىنان اگرارلىق وزەكتى ماسەلەلەر بويىنشا ءبىرشاما ءىس-شارالار اتقارىلىپ كەلەدى جانە ولاردىڭ ماڭىزدىلىعى ەش كۇمان تۋدىرماسا كەرەك. دەگەنمەن, ەلباسىمىز دا بىرنەشە مارتە ايتىپ كەلە جاتقانداي, اۋىل شارۋاشىلىعىنا مەملەكەت تاراپىنان ايتارلىقتاي قولداۋ, كومەكتەر كورسەتىلىپ جاتقانىمەن, ولاردىڭ قايتارىمىنىڭ ويداعىداي بولماي وتىرعاندىعى اۋىل شارۋاشىلىعى عالىم-ماماندارىن ويلاندىرۋى ءتيىس. بۇگىندە اۋىل شارۋاشىلىعى سالاسىن سۋبسيديالاۋ جۇيەسىنىڭ كوپتاراپتىلىعىنان, ياعني اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرى, مال, داقىلدار جانە شارۋاشىلىق قۇرىلىمدارى تۇرلەرى بويىنشا جەكە­-جەكە اتقارىلۋى بۇل باعىتتا مەملەكەتتىك رەتتەۋ, باقىلاۋ تەتىكتەرى تيىمدىلىكتەرىن تومەندەتىپ, اۋىلشارۋاشىلىق وندىرىسىندە ەڭبەك ونىمدىلىگى مەن ءونىم كولەمىن ارتتىرۋعا بالەندەي اسەر ەتە الماي وتىر. «الا قويدى بولە قىرىققان جۇنگە جارىمايدى» دەگەندەي, بۇل ءۇردىس ءارى قاراي دا جالعاسا بەرەتىن بولسا, ەلىمىزدە كەلەشەكتە, اسىرەسە, مال شارۋاشىلىعى ونىمدەرىن سىرتتان ساتىپ الۋ ءتيىمدى بولاتىن جاعدايعا كەلۋىمىز ابدەن مۇمكىن. سوندىقتان دا, مەملەكەتتىك سۋبسيديالاۋ جۇيەسى ءۇش باعىتپەن شەكتەلۋى كەرەك سياقتى. سونداي-اق, سۋبسيديالاۋ ءتارتىبى, جالپىعا تۇسىنىكتى جاعدايلارعا بايلانىستى, اقشالاي ەمەس, اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەرگە, ولاردىڭ مەنشىكتىك, قۇرىلىمدىق ەرەكشەلىكتەرىنە قاراماي, ماقساتتى قىزمەتتەر كورسەتۋ جولىمەن اتقارىلۋى ءتيىمدى بولادى. دەمەك, ءبىرىنشى ءارى باستى باعىت ءتۇرلى اۋىل­شارۋا­شىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەر پايدالاناتىن جەرلەردىڭ توپىراق قۇنارلىلىعىن, جايىلىمدىقتار مەن شابىندىقتاردىڭ مالازىعىن­دىق قۇندىلىعىن تۇراقتى جەتىلدىرىپ وتىرۋ بولۋى كەرەك. وسىعان وراي, رەسپۋبليكالىق, وبلىستىق دەڭ­گەي­­لەر­دە ورتالىقتاندىرىلعان قارجى قورى ەسە­بىنەن بۇل شارانى ارنايى قۇرىلعان شارۋا­شى­لىق قۇرىلىمدارى ارقىلى اتقارۋ ءتيىمدى بولار ەدى. مىسالى, بۇرىن وبلىستىق دەڭگەيدە قۇ­رىلعان «پلودوروديە», «سەلحوزحيميا», «سەل­حوز­ۆودوسنابجەنيە» دەگەن بىرلەستىكتەر ءوڭىر­دىڭ اۋىلشارۋاشىلىق جەرلەرى قۇنارلىلىعىن ارت­­تىرۋعا, سۋلاندىرۋعا قاتىستى ماسەلەلەردى وڭ­تاي­لى شەشىپ وتىردى. سۋبسيديالاۋدىڭ ەكىنشى باعىتى – اسىل تۇقىمدى مال باستارىن, جوعارى سا­پالى ءداندى داقىل, مالازىعىندىق وسىمدىكتەر تۇقىم­دارىن ساتىپ الۋعا كومەك كورسەتۋ بولعانى ءجون. ءۇشىنشى باعىت اۋىلشارۋاشىلىق ءوندىرىسىن يننو­ۆاتسيالىق ونىمدەرمەن قامتاماسىز ەتۋ دەپ ايتار ەدىم. بۇل ۇسىنىلىپ وتىرعان سۋبسيديالاۋ جۇيەسى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋشىلەردىڭ ءتۇر-تۇستەرىنە قاراماي وندىرىسكە قاجەتتى جاعدايلاردى قامتاماسىز ەتىپ, باسەكەلەستىككە لايىقتى اۋىل­شارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋگە جول اشادى. بۇگىندە تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى جالپى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ باسىم بولىگىن (67%) ءوندىرىپ وتىرعانىمەن, سوڭعى جىلدارى ولاردىڭ ۇلەس سالماعىنىڭ تومەندەۋى بايقالادى. دەمەك, بۇل ءۇردىس كەلەشەكتە جالعاسا بەرەتىن بولسا, اۋىل تۇرعىندارىنىڭ قاتارى سيرەپ, تابيعي تازا اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىنىڭ كولەمى دە ازاياتىنى اقيقات. وسىعان وراي بۇل پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ ەكى جولى ۇسىنىلادى: ءبىرىنشىسى – بۇگىندە رەسمي ەمەس تۇردە تاۋارلى اۋىلشارۋاشىلىق ونىمدەرىن وندىرۋمەن اينالىساتىن شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارىنا مەملەكەتتىك قولداۋ جۇيەسىن قالىپتاستىرىپ, ماتەريالدىق-تەحنيكالىق قامتاماسىز ەتۋدە جاندى كومەكتەر كورسەتىپ, شاعىن كاسىپكەرلىك قۇرىلىم مارتەبەسىنە اۋىسۋىنا (ترانسفورماتسيا) ىنتالاندىرۋ, ەكىنشىسى – شاعىن, جەكە قوسالقى, وتباسى شارۋاشىلىقتارى نەگىزىندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن قۇرۋ. بۇگىندە تاجىريبە كورسەتىپ وتىرعانداي, ەكىنشى­سى­نىڭ تيىمدىلىگى مەن تاجىريبەدە يگەرىلۋ مۇمكىندىگى جوعا­رى. دەگەنمەن, اۋىلدىق ەلدى مەكەندەر كولەمىندە اۋىلشارۋاشىلىق كووپەراتيۆتەرىن, اتاپ ايتقاندا, جايىلىمدىق جەرلەر قۇنارلىلىعىن ارتتىرۋعا, مال ازىعىن دايىنداۋعا جانە ونىمدەردى قابىلداپ, ساقتاۋعا, ت.ب. قىزمەتتەر اتقارۋعا قاجەتتى ارنايى تەحنيكالارمەن, قوندىرعىلارمەن جابدىقتاۋ ءۇشىن ايتارلىقتاي قارجىلىق كومەك قاجەت بولادى. وسىدان دا بولار, كەيبىر وڭىرلەردە جاڭادان قابىلدانعان «اۋىل شارۋاشىلىعى كووپەراتيۆتەرى تۋرالى» زاڭدى ورىنداۋدى عانا ماقسات ەتىپ, «مال تۇقىمدارىن جاقسارتۋ» باعدارلاماسى ەسەبى­نەن كۇن كورىپ وتىرعان سانى بار, ساپاسى جوق اۋىل­شارۋا­شىلىق كووپەراتيۆتەرى جەتەرلىك. سوندىقتان اۋىل­دىق ەلدى مەكەندەردەگى ءالى دە بولسا جەتە ءتۇسىن­بەۋ­شى­لىك جاعدايلاردى ەسكەرىپ, ءۇش نەمەسە بەس­جىلدىق باع­دار­لاما اياسىندا, ءبىرىنشى جىلى ەلى­مىزدىڭ ءار ءوڭىرىن­دە ءبىر-بىردەن اۋىلشارۋاشىلىق كوو­پە­­را­تيۆ­تەرىن قاناتقاقتى جوبا رەتىندە, تاجىريبەلى عالىم-ما­مان­داردى قاتىستىرا وتىرىپ قۇرسا, ءتيىمدى بولار ەدى. كاكىمجان سارحانوۆ, اۋىل شارۋاشىلىعى عىلىمدارىنىڭ دوكتورى