25 جىلدىڭ 25 ءساتى
پرەزيدەنتتىڭ ءباسپاسوز قىزمەتى مەن «ەگەمەن قازاقستاننىڭ» بىرلەسكەن جوباسى
باعزى زامانداردا بابالارىمىز الداعىسىن بايىرقالاپ, كەلەر كۇننىڭ ەنشىسىن قاشاندا كوڭىلىنە تۇيە ءجۇرىپ تۇرمىس كەشكەن عوي. الىپ اۋماقتا اتقا قونىپ, جۇرتىنا جايلى قونىس ىزدەپ جورتقانىنىڭ ءوزى دە ەلدىڭ ەرتەڭىن ويلاعاندىق, كەلەشەكتىڭ تەرەڭىنە بويلاعاندىق ەمەس پە. ويلاماسا, اسان قايعى بابامىز جەلماياسىمەن جەلىپ ءجۇرىپ جەر ءجانناتى جەرۇيىقتى ىزدەپ, ءارلى-بەرلى سابىلار ما ەدى.
قۇدايعا شۇكىر, سول «كۇندىز وتىرماعان, تۇندە ۇيىقتاماعان» بابالاردىڭ تىلەۋى شىعار, تىنىمسىز تىرلىگىنىڭ ارقاسى بولار, الاش جۇرتى بۇگىندە الەمنىڭ توعىزىنشى تەرريتورياسى سانالاتىن الىپ اۋماققا تامىرىن جايىپ, جەرۇيىققا بەرگىسىز جەردە ءورىسىن كەڭەيتىپ, ءتۇتىنىن تۇتەتىپ وتىر. ول بۇگىن سولاي. ال ونىڭ ار جاعىندا, بۇل قازاق جۇرتىنىڭ كورمەگەنى جوق-تى. «جايىق ءۇشىن جانداسىپ, قيعاش ءۇشىن قىرىلعان» كەزى دە از بولمادى. بوداندىقتىڭ بۇعاۋى جانىنا قاتتى باتقان كەزدە عوي ماحامبەت سىندى اقيىق اقىننىڭ اقىرا وتىرىپ, كوكەيدەگى كۇيكىگە تولى ارمان-تىلەگىن ەرىكسىز اقتارعانى. «ەدىلدىڭ بويى ەن توعاي, ەل قوندىرسام دەپ ەدىم; جاعالاي جاتقان سول ەلگە, مال تولتىرسام دەپ ەدىم...», دەپ.
ماحامبەت سىندى ءور تۇلعالى بابالاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسىنىڭ جاقسىلىعىن اراعا عاسىرلار سالىپ ءۇرىم-بۇتاعى, ۇرپاعى كوردى. وسىدان شيرەك عاسىر بۇرىن عانا قازاق ەلى بوداندىق بۇعاۋىنان قۇتىلدى. وسى ۋاقىت ىشىندە كوشىن تۇزەپ, وركەنيەتتىڭ كەرۋەنىنە قوسىلىپ, تورتكۇل دۇنيەگە تانىلدى. تانىلعانى سول, تاۋەلسىز ەل رەتىندە باس قالاسىن – استاناسىن تورگە وزدىردى. قازاق حالقىنىڭ ەجەلدەن ۇستانعان داستۇرىنە ءسايكەس بابالاردىڭ وزىق ۇردىستەرىن جاڭعىرتا وتىرىپ, زامانا مىنبەرىنە كوتەرىلدى. كوتەرىلگەنى ەمەس پە, ەلباسى قازاقستان حالقىنىڭ اتىنان ءسوز الىپ, بۇۇ ءتارىزدى بيىك مىنبەردەن باستاماشىلدىق تانىتىپ, ۇلتىنىڭ ۇلاعاتتى قاسيەتىن جاھانعا ايگىلەپ ءجۇر.
ءجا, ايتارىمىزدى, كوڭىلگە تۇيگەنىمىزدى, قازاق ەلىنىڭ شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە الدىنا قويعان ارنالى ماقسات-مۇراتتارى, بولاشاققا باستايتىن ىزگى باستامالارى جونىندە رەت-رەتىمەن بايانداپ, وقىرمانعا جەتكىزىپ كورەلىك.
«قازاقستان-2030» قيال ەمەس!
ول كەزدە, 1997 جىلى قازاقستاننىڭ 2030 جىلعى دامۋ ستراتەگياسى جاريالانعان تۇستا حالىق بىتكەننىڭ كوڭىلى الاڭ ەدى. ەندى عانا تاۋەلسىزدىك الىپ, ءتاي-ءتاي باسقان مەملەكەت ءۇشىن 30 جىلدىڭ بەدەرىندەگى بەلەس تىم الىس, تىم ۇزاق سياقتى كورىنگەن. «ويعا العانىمىز ورىندالار ما ەكەن؟» دەپ, سارىۋايىمعا سالىنىپ, كوڭىلىنە كۇدىك ۇيالاتقاندار شوعىرى دا كوبىرەك بولاتىن. سول ساتتە وندايلاردى جازعىرۋ قيىن-تۇعىن. ويتكەنى, بۇرىنعى كەڭەستىك كەڭىستىكتەگى ەكونوميكالىق بايلانىستار شورت ءۇزىلىپ, ءوندىرىس اتاۋلى تۇرالاپ, حالىق ءبىتكەننىڭ بازار ارالاپ كەتكەن كەزى عوي. وتاندىق ەكونوميكانىڭ بويىنا قان جۇگىرىپ, الەۋمەتتىڭ الدەنۋىنە ءالى بىرنەشە جىل بار ەدى.
سويتسە, ماسەلەنىڭ قۇندىلىعى جىلدار جوڭكىلىمەن ەمەس, العا قويعان ماقساتتاردىڭ ورىندالۋىمەن ولشەنەدى ەكەن عوي. ەڭ باستىسى, ەلدىڭ الدىنا قويعان ستراتەگيالىق جوبالاردى جۇزەگە اسىرۋعا دەگەن ەرىك-جىگەرىندە, تۇعىرى بەكەم تاۋەكەلدە كورىنەدى. ءبىر كەزدەگى «قاسىم حاننىڭ قاسقا جولى» مەن «ەسىم حاننىڭ ەسكى جولى» دا, تاۋكە حاننىڭ «جەتى جارعىسى» دا حالىقتىڭ اسقارالى ارماندارىن اقيقاتقا اينالدىرۋ جولىندا جۇمىلدىرىلعان ءوز كەزەڭىنىڭ ستراتەگياسى ەمەس پە ەدى. ول زاماندا دا اتالعان قاعيداتتارعا كۇدىكپەن قاراعاندار از بولماعان شىعار؟ ەندەشە, اتاۋى باسقا بولعانىمەن, كەزىندەگى بابالاردىڭ ءجون-جوباسى مەن بۇگىنگى باعىت-باعدارىمىزدىڭ ماقساتى ءبىر ەكەندىگىنە ەندىگى جەردە ەشكىم كۇمان كەلتىرمەسە كەرەك-ءتى. تاۋەلسىز ەلدىڭ ءتىزگىنىن ۇستاعان ەلباسىنىڭ الداعى كۇننىڭ اتقارىلار اۋقىمدى شارۋاسى تۋرالى ايبىنى اسقاق بايانداماسىن بابالاردىڭ ءباتۋالى ءسوزىنىڭ زاڭدى جالعاسى دەپ قابىلدايتىنىمىز دا سول.
بۇگىنگى كۇننىڭ بيىگىنەن كوز تاستاي وتىرىپ, وسىدان 19 جىل بۇرىن قابىلدانعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعى ستراتەگياسى باسىمدىقتارىنىڭ قاي كەزدە دە وزەكتى ەكەنىنە كوز جەتكىزەمىز. 2030 جىلعا دەيىن دە, ودان كەيىن دە. ءتىپتى قاي ۋاقىتتا دا وزەكتى. ستراتەگياعا تەمىرقازىق بولعان جەتى باسىمدىقتىڭ قاي-قايسىسى دا تاۋەلسىزدىككە ەندى عانا قول جەتكىزگەن مەملەكەتتىڭ تۇعىرىن بيىكتەتىپ, ىرگەتاسىن بەكىتىپ, نىعايتۋ جولىنداعى قاداۋ-قاداۋ ماسەلە ەكەندىگى كوزگە ۇرىپ تۇر.
ءبىرىنشى باسىمدىق –
ۇلتتىق قاۋىپسىزدىك قازاقستان تۇگىلى كەز كەلگەن ەلدىڭ ماڭگىلىك ماسەلەسى دەر ەدىك. وسى باسىمدىق اياسىندا «اۋماقتىق تۇتاستىعىن تولىق ساقتاي وتىرىپ, قازاقستاننىڭ ەگەمەن مەملەكەت رەتىندە دامۋىن قامتاماسىز ەتۋ» بىرىزدىلىكپەن جالعاسىپ كەلەدى. تاۋەلسىزدىك العاننان كەيىنگى جىلدارى اۋماعىمىزدا ات ويناتىپ, تۇتاستىققا سەلكەۋ تۇسىرگىسى كەلگەن وقىس وقيعالار دا ورىن الدى. سەپاراتيستىك پيعىلداعى ارەكەتتەر دە قىلاڭ بەرىپ, وقتىن-وقتىن قاۋىپسىزدىگىمىزدىڭ بەرىكتىگىن سىناپ كورگىسى كەلگەندەر دە كەزدەستى. قۇدايعا شۇكىر, قاعاز جۇزىندە ءبىرجولا قاتتالعان باعدارىمىزداعى باسىمدىق ءىس ءجۇزىندە شىڭدالىپ, شىمىرلانىپ, تۇلەن تۇرتكەندەردى تاۋبەسىنە ءتۇسىرىپ, سابىرمەن جەڭە بىلدىك.
ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن قوعامنىڭ توپتاسۋى. ەكىنشى باسىمدىق بۇل. ءارى قاراي ستراتەگياعا ساي تۇجىرىمدى جالعاستىرساق تومەندەگىشە تۇيىندەلەدى: «قازاقستانعا ءبۇگىن جانە الداعى ونداعان جىلدار ىشىندە ۇلتتىق ستراتەگيانى جۇزەگە اسىرۋعا ءمۇمكىندىك بەرەتىن ىشكى ساياسي تۇراقتىلىق پەن ۇلتتىق بىرتۇتاستىقتى ساقتاپ, نىعايتا بەرۋ».
ىشكى ساياسي تۇراقتىلىقتىڭ مەملەكەتتىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, دامۋىندا ايرىقشا ءرول اتقاراتىنىن توڭىرەگىمىزدەگى ەلدەردىڭ تالايلى تاعدىرى ارقىلى تالاي مارتە كۋا بولدىق قوي. «تورتەۋ تۇگەل بولماي توبەدەگىنىڭ كەلەتىنىن» بابالارىمىز باياعىدا ايتىپ كەتكەنىمەن, وسى تاقىلەتتەس امانات-تۇجىرىمدى باسقالاردىڭ دا بابالارى ايتپادى دەيسىز بە. ايتتى, ارينە. ايتسە دە, ايتۋ بار دا, سول امانات-تىلەكتى جەرىنە جەتكىزە جۇزەگە اسىرۋ بار عوي.
وسى تۇرعىدان العاندا ەلباسىنىڭ ەلدىڭ ىشكى ىنتىماعى مەن حالىقتىڭ اۋىز بىرلىگى تۋرالى ءجيى اڭگىمە قوزعايتىنى دا بەكەر ەمەس. ايتىپ قانا قويماي, نۇرسۇلتان ءابىش ۇلى ۇلتتىق بىرتۇتاستىقتى قالىپتاستىرۋ بارىسىندا جان اياماي قىزمەت ەتىپ كەلەدى.
شەتەل ينۆەستيتسيالارى مەن ىشكى جيناقتالىمداردىڭ دەڭگەيى جوعارى اشىق نارىقتىق ەكونوميكاعا نەگىزدەلگەن ەكونوميكالىق ءوسۋ. ەكونوميكالىق ورلەۋدىڭ ناقتىلى, تۇرلاۋلى جانە بارعان سايىن ارتا تۇسەتىن قارقىنىنا قول جەتكىزۋ. 2030 جىلعى ستراتەگياداعى
ءۇشىنشى باسىمدىق بۇل.
قازىرگى كەزدە الەمدەگى قارجىلىق داعدارىستىڭ وتاندىق ەكونوميكاعا دا ءوزىنىڭ زاردابىن تيگىزىپ وتىرعانى بەلگىلى. سوعان سايكەس ەكونوميكالىق ءوسىم تومەندەگەنىمەن, ىشكى مۇمكىندىكتەردى پايدالانىپ, كورپەگە قاراي كوسىلىپ, ءوز وندىرىسىمىزگە باسىمدىق بەرىپ وتىرعان جايىمىز بار. بۇرىن-سوڭدى مۇناي مەن گازدىڭ ارقاسىندا قازىنا قورجىنى جوق-جىتىگىمىزدى جاماپ جاتسا, ەندىگى جەردە شيكىزاتتان گورى دايىن ءونىم وندىرۋگە بەت بۇردىق.
زادىندا, ادام بالاسى جاقسى تۇرمىسقا تەز بەيىمدەلەتىندەي مە قالاي؟ ايتپەسە, كەڭەستىك كەزەڭدە مەديتسينالىق كومەك كورسەتۋ, ءبىلىم بەرۋ تەگىن دەگەنىڭىزبەن, ونىڭ دا ءوز پروبلەماسى جەتىپ-ارتىلاتىن ەدى عوي. تەك اشىق ايتىلماي, «جابۋلى قازان جابۋلى كۇيىندە» قالعان سوڭ, ءبارى كەرەمەت سياقتى كورىنەتىن. سوڭعى ونشاقتى جىلدىڭ بەدەرىندە قازاقستان مەديتسينا سالاسىندا ۇلكەن تابىستارعا قول جەتكىزدى. شەتەلدەن اكەلىنگەن مەديتسينالىق جاراقتاردى ۇرشىقشا يىرەتىن كاسىبي ماماندار شوعىرى قالىپتاستى. مۇنى نە ءۇشىن ايتىپ وتىرمىز؟ جوعارىدا ءبىز اڭگىمەلەپ وتىرعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2030 جىلعى ستراتەگياسىنىڭ
ءتورتىنشى باسىمدىعى قازاقستان ازاماتتارىنىڭ دەنساۋلىعى, ءبىلىمى مەن ءال-اۋقاتىن جاقسارتۋعا باعىتتالعان.
ءبىلىم سالاسىنىڭ جەتىستىگى ءوز الدىنا. «بولاشاق» ارقىلى قاناتتانعان جاستار بۇگىندە ءار سالادا ەڭبەك ەتىپ ءجۇر. دەنساۋلىعى مىقتى, ءبىلىمى تەرەڭ قازاقستاندىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايى دا جاقسى بولۋى ءتيىس. ولاي بولسا, اتالعان باسىمدىقتا دا ەلدىڭ وركەندەۋىنە ولشەۋسىز ۇلەس قوسادى دەگەن سەنىمدەمىز.
ستراتەگيانىڭ
بەسىنشى باسىمدىعى ەنەرگەتيكا رەسۋرستارىنا قاتىستى, وتاندىق ەنەرگەتيكالىق رەسۋرستاردى ءتيىمدى پايدالانۋعا بايلانىستى. وسى ءتوڭىرەكتە ءبىر ماسەلەنى عانا ايتىپ وتسەك جەتكىلىكتى ءتارىزدى. مۇناي مەن گاز ەكسپورتتاۋدان تۇسكەن قارجى ۇلتتىق قورعا جيناقتالىپ, حالىقتىڭ تۇرمىسىن جاقسارتۋعا ءوز سەپتىگىن تيگىزدى. اسىرەسە, قارجىلىق داعدارىس كەزىندە حالىقتىڭ الەۋمەتتىك جاعدايىن قۇلدىراتىپ الماس ءۇشىن ۇكىمەت ۇلتتىق قوردىڭ كومەگىنە جۇگىندى.
سوڭعى كەزدەرى ەلىمىزدە ينفراقۇرىلىمعا باسا نازار اۋدارىلىپ, «نۇرلى جولدىڭ» ارقاسىندا ونداعان جىلدار بويى جوندەۋ كورمەگەن جولدار جاڭاشا قالىپقا ەنىپ, كولىك جانە بايلانىس سالاسى زاماناۋي تۇرعىدا جاندانا ءتۇستى. «باتىس قىتاي – باتىس ەۋروپا» جولى ازيا مەن ەۋروپانى جىبەك جولى ارقىلى جالعايتىن كۇرەتامىرعا اينالدى. مىنە, وسىنىڭ بارلىعى 2030 جىلعا ارنالعان ستراتەگيانىڭ
التىنشى باسىمدىعى اياسىندا جۇزەگە اسىرىلىپ كەلەدى.
مەملەكەتتىلىكتىڭ وزىق ونەگەسى ناعىز مەملەكەتشىلدەر كورپۋسىنىڭ قالىپتاسۋىمەن تىعىز بايلانىستى. وسى تۇرعىدان العاندا, ەلىمىزدىڭ 2030 جىلعا ارنالعان ستراتەگياسىنىڭ
جەتىنشى باسىمدىعىنىڭ كاسىبي مەملەكەت قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعانى دا بەكەر ەمەس. ويتكەنى, ەلدىڭ وركەندەۋى, الدىنا قويعان اسقارالى مىندەتتەر مەن ۇلتتىق جوبالار ناعىز مەملەكەتشىل جانداردىڭ جانكەشتىلىگىمەن ىسكە اسادى.
ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ قازاقستاننىڭ 2030 جىلعى ستراتەگياسىنا قاتىستى جولداۋدىڭ سوڭىندا: «قازاقتىڭ حالىق ماقالى «شاپشاڭ جۇرگەنگە شاڭ جۇقپاس» دەيدى. سوندىقتان دا بىزگە – ۋاقىت تورەشى. مۇراتىنا جۇرگەن جەتەدى» دەپ تۇيىندەگەن ەدى. ستراتەگيا جاريالانعاننان بەرگى 19 جىلدىڭ بەدەرىندە ەل ومىرىندە تالاي-تالاي وڭ وزگەرىستەردىڭ بولۋى, جەتىستىكتەر جىلناماسى قازاقستاننىڭ جوعارى قارقىنمەن دامىپ كەلە جاتقانىنىڭ كۋاسى دەر ەدىك.
«2030» بەن «2050» ستراتەگيالارىنىڭ اراسىندا...
الاش قايراتكەرى احمەت بايتۇرسىن ۇلىنىڭ ەلدىك ماسەلەسى توڭىرەگىندەگى اڭگىمە اۋانىن تومەندەگىشە قايىرعانى بار ەدى: «باسقادان كەم بولماس ءۇشىن ءبىز ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋىمىز كەرەك. ءبىلىمدى بولۋعا وقۋ كەرەك, باي بولۋعا كاسىپ كەرەك. كۇشتى بولۋعا بىرلىك كەرەك. وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك».
«وسى كەرەكتەردىڭ جولىندا جۇمىس ىستەۋ كەرەك» دەمەكشى, ەلىمىز تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى شيرەك عاسىر شەڭبەرىندە ەلباسى قازاقستاننىڭ «ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋ» جولىندا ۇزدىكسىز ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. ونى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋدان ايقىن كورۋگە بولادى. سوڭعى 19 جىلدىڭ شاماسىندا
مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ مولشەرى جيىرما دەگەن ساندى دوڭگەلەكتەپتى. مەملەكەتتىڭ باعىت-باعدارىن ايقىنداپ, ونىڭ زامانا تالابىنا ساي ءىس-قيمىلىن ۇيلەستىرۋدە ءاربىر جولداۋدىڭ ورنى بولەك.
«قازاقستان-2030» ستراتەگياسىنا قاتىستى تۇڭعىش جولداۋ تۋرالى جوعارىدا جان-جاقتى باياندادىق. ال كەلەسى جولداۋلاردا كوتەرىلگەن ماسەلەلەر ولاردىڭ تاقىرىپتارىنان-اق ايقىن اڭعارىلادى. «قوعامدى دەموكراتيالاندىرۋ, جاڭا جۇزجىلدىقتاعى ەكونوميكالىق جانە ساياسي رەفورما», «جاڭا جۇزجىلدىقتاعى تۇراقتىلىق پەن قاۋىپسىزدىك», «ەرىكتى, ءتيىمدى جانە قاۋىپسىز قوعام» –
اتتارى ايتىپ تۇرعانداي, قوعامنىڭ ءورىسىن كەڭەيتىپ, قاۋىپسىزدىك ماسەلەلەرىن شەشۋگە باعىتتالادى. ال ءۇش جىل قاتارىنان ەلباسى جولداۋى ەلدەگى جاعداي تۋرالى ىشكى جانە سىرتقى ساياساتتاعى نەگىزگى باعىتتارعا ارنالعان ەكەن. بۇل جولداۋلار 2001, 2002, 2003 جىلداردىڭ ەنشىسىنە تيەدى.
جولداۋلاردىڭ كەلەسى ءبىر شوعىرى ەكونوميكالىق احۋالمەن استاسىپ جاتىر. ياعني
تاقىرىپتارى «باسەكەگە قابىلەتتى قازاقستان ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى ەكونوميكا ءۇشىن, باسەكەگە قابىلەتتى حالىق ءۇشىن», «قازاقستان ەكونوميكالىق, الەۋمەتتىك جانە ساياسي جەدەل جاڭارۋ جولىندا» نەمەسە «قازاقستان ءوز دامۋىنداعى جاڭا سەرپىلىس جاساۋ قارساڭىندا» اتتى بولىپ كەلەدى.
مەملەكەت باسشىسى ەڭ الدىمەن,
ەكونوميكاعا باسىمدىق بەرۋ كەرەكتىگىن ۇنەمى ايتىپ وتىرادى. سول سەبەپتى دە ەلگە «كەرەكتەردىڭ» ىشىندە ەكونوميكانىڭ اتى وزىپ تۇر.
جولداۋدىڭ باسىم بولىگى ەكونوميكاعا باعىتتالاتىنى دا سول. «قازاقستاننىڭ ءال-اۋقاتىن ارتتىرۋ – مەملەكەتتىك ساياساتتىڭ باستى ماقساتى», «داعدارىستان جاڭارۋ مەن دامۋعا», «جاڭا ونجىلدىق – جاڭا ەكونوميكالىق ورلەۋ – قازاقستاننىڭ جاڭا مۇمكىندىكتەرى», «الەۋمەتتىك ەكونوميكالىق جاڭعىرتۋ – قازاقستان دامۋىنىڭ باستى باعىتى» بولىپ جالعاسا بەرەدى.
«جاڭا الەمدەگى جاڭا قازاقستان», «قازاقستان جولى – 2050»: ءبىر ماقسات, ءبىر مۇددە, ءبىر بولاشاق», «نۇرلى جول – بولاشاققا باستار جول» اتتى جولداۋلار دا قازاقستان حالقىنىڭ «ءبىلىمدى, باي ءھام كۇشتى بولۋى» ءۇشىن نەگىزگى باعىت-باعدارعا اينالدى.
بۇل جولداۋدىڭ ءجونى بولەك...
راس, ورنى بولەك. ويتكەنى, قازاقستان قۇلاشىن كەڭگە جايىپ, الداعى قىرىق جىلدىڭ جوسپارىنا قانات قاعىپ, ارمان-مۇراتىن وسى كەزەڭگە تاعى ءبىر شەگەندەپ قويدى. ولاي بولسا, «قازاقستان-2050» ستراتەگياسى «قالىپتاسقان مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنا» اينالاتىنى انىق. بۇل تۋرالى 2012 جىلعى 14 جەلتوقسانداعى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ پرەزيدەنتى –ەلباسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا
«جاھاندىق داعدارىستىڭ جالعاسۋىنىڭ اسەرىنەن الەمدە بولىپ جاتقان وزگەرىستەر ءبىزدى ۇرەيلەندىرمەيدى. ءبىز ولارعا دايىنبىز. ءبىزدىڭ ەندىگى مىندەتىمىز – ەگەمەندىك جىلدارى قول جەتكىزگەننىڭ بارلىعىن ساقتاي وتىرىپ, ءححى عاسىردا ورنىقتى دامۋدى جالعاستىرۋ.
ءبىزدىڭ باستى ماقساتىمىز – 2050 جىلعا قاراي مىقتى مەملەكەتتىڭ, دامىعان ەكونوميكانىڭ جانە جالپىعا ورتاق ەڭبەكتىڭ نەگىزىندە بەرەكەلى قوعام قۇرۋ.
مىقتى مەملەكەت ەكونوميكالىق جەدەل ءوسۋ جاعدايىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن اسا ماڭىزدى بولماق.
مىقتى مەملەكەت كۇنكورىس ساياساتىمەن ەمەس, جوسپارلاۋ ساياساتىمەن, ۇزاق مەرزىمدى دامۋمەن جانە ەكونوميكالىق وسۋمەن اينالىسادى» دەگەن بولاتىن. ۇلتتىق ستراتەگيانىڭ تەمىرقازىق-تۇعىرىن سوڭعى سويلەم تۇبەگەيلى بەكىتىپ, قادىرىمىزدى ارتتىرىپ, بەدەلىمىزدى بيىكتەتەتىن ەل بولاشاعىنىڭ باعىت-باعدارىن ءبىرجولا ايقىنداپ بەردى.
مەملەكەتتىڭ جاڭا ساياسي باعىتىنىڭ باستاۋى «قالىپتاسقان قازاقستاننىڭ» قىسقا مەرزىمدەگى ءجۇرىپ وتكەن جولى تۋرالى ءسوز بولىپ, «كوزقاراسىمىزداعى ماڭىزدى سەرپىلىس» – ەلدىڭ 2030 جىلعا ارنالعان ستراتەگياسى توڭىرەگىندە, ونداعى ماقساتتاردىڭ ورىندالعانى حاقىندا جان-جاقتى ايتىلدى.
جولداۋدا ايتىلعان قۋاتتى دا تابىستى مەملەكەت, دەموكراتيالاندىرۋ مەن ىرىقتاندىرۋدىڭ ورنىقتى پروتسەسى, ەتنيكالىق جانە ءدىني توپتاردىڭ كەلىسىم مەن تاتۋلىعى, قوعامداعى تۇراقتىلىق پەن كەلىسىمدى قامتاماسىز ەتەتىن كۇشتى الەۋمەتتىك ساياسات, الەمدىك قاۋىمداستىق تانىعان ەل, يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ رەجىمىن ىلگەرىلەتۋدەگى قازاقستاننىڭ باستى ءرولى سياقتى قاداۋ-قاداۋ ماسەلەلەردىڭ قاي-قايسىسى دا قازاق ەلىنىڭ بىرىزدىلىكپەن جۇزەگە اسىرىپ كەلە جاتقان جۇمىسىنىڭ ناتيجەسى دەپ باعامداۋعا بولادى. وسىلاردىڭ ءاربىرى مەملەكەتتىلىكتىڭ ىرگەسىن بەكىتىپ, الەمدىك ارەناداعى بەدەلىن ورنىقتىرۋعا وزىندىك ۇلەس قوساتىنىن, قاراپايىم تىلمەن ايتقاندا, «قاسىقتاپ جيناعان ابىروي» ەكەنى ءمالىم. ونى ەلباسىنىڭ ءوزى دە وسى جولداۋدا اشىق ايتقان-دى: «بۇگىنگى كۇنى ءبىزدىڭ ارقايسىمىز «2030» ستراتەگياسى ىسكە استى, زاماناۋي قازاقستان ورنىقتى» دەپ ايتا الامىز. بۇل ءبىزدىڭ بىرلىگىمىزدىڭ, تاباندى دا قاجىرلى ەڭبەگىمىزدىڭ ناتيجەسى, ۇمتىلىستارىمىز بەن ءۇمىتتەرىمىزدىڭ جاندى كورىنىسى».
وسىلايشا, مەملەكەت باسشىسى 2030 جىلعا ارنالعان ستراتەگياعا قورىتىندى جاساي كەلىپ, الدىمىزدا جاڭا مىندەتتەر تۇرعاندىعىن ايتا وتىرىپ,
«ءبىز مەملەكەتىمىزدىڭ ۇزاق مەرزىمدى كەزەڭگە باعدارلانعان ودان ءارى دامۋ ۆەكتورىن كۇشەيتۋگە ءتيىسپىز», دەدى.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنىڭ باستى باعىت-باعدارى ءححى عاسىردىڭ ون جاھاندىق سىن قاتەرى توڭىرەگىندە ءوربىدى. قازىرگىدەي الماعايىپ زاماندا قاۋىپ-قاتەردىڭ الدىن الماسا, ونىڭ قاي-قايسىسى دا ءبۇيىردەن تيگەن بۇيىدەي وسال ەمەستىگى بەلگىلى. دەموگرافيالىق تەڭگەرىمسىزدىك دەيسىز بە, ازىق-ت ۇلىك قاۋىپسىزدىگى مە, سۋ تاپشىلىعى ما, الەۋمەتتىك تۇراقسىزدىق پا, تابيعي رەسۋرستاردىڭ سارقىلۋى دەيسىز بە, وسىلاردىڭ ءبارىنىڭ دە قاتەرى كۇشتى. جاھاندانۋ زامانىندا وقشاۋلانا ءومىر ءسۇرۋ استە مۇمكىن ەمەس, ەندەشە, ەتەك-جەڭىڭدى جيناپ, سىرتقى ىقپالداستىققا, قاۋىپ-قاتەرلەرگە قولداناتىن مەملەكەتتىڭ امال-ايلاسى دا بولۋى ءتيىس. 2050 جىلعا باعىتتالعان ستراتەگيادا وزەكتى پروبلەمالاردىڭ كوتەرىلۋى مەملەكەت باسشىسىنىڭ وسىنداي ويلارىمەن ورىلەدى.
«ءبىز قايدا بارا جاتىرمىز؟» دەگەن ساۋال قاراپايىم قازاقستاندىقتاردى دا مازالايتىنى تۇسىنىكتى. كوپشىلىكتى مازالايتىن وسى ساۋالعا ءبىز اڭگىمە وزەگى ەتىپ وتىرعان جولداۋدا مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆ تومەندەگىشە جاۋاپ بەرەدى.
«قازاقستان 2050 جىلعا قاراي الەمنىڭ ەڭ دامىعان وتىز ەلىنىڭ قاتارىندا بولۋى ءتيىس.
دامۋشى ەلدەر اراسىندا وسى كلۋبتاعى ورىنعا باسەكەلەستىك قاتال بولماق. كۇن استىنداعى ورىن تەك ەڭ مىقتىلارعا ارنالعانىن ناقتى سەزىنە وتىرىپ, ۇلتىمىز جاھاندىق ەكونوميكالىق تايتالاسقا دايىن بولۋعا ءتيىس».
زامانىندا اسان قايعى بابامىزدىڭ جەرۇيىقتى ىزدەپ سابىلعانى دا, وسىدان ون عاسىردان اسا ۋاقىت بۇرىن ءال-فارابي بابامىزدىڭ «قايىرىمدى قالانىڭ باسشىسى قانداي بولۋى كەرەك؟» دەگەن تۇرعىدا فيلوسوفيالىق تراكتات جازۋى دا, بەرتىندە ءاليحان بوكەيحان باستاعان الاش قايراتكەرلەرىنىڭ ۇلتتىق مەملەكەت قۇرۋداعى تالپىنىسى دا بابالاردان بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان ەلدىك ءۇشىن كۇرەستىڭ بىرىزدىلىگىن اڭعارتاتىنداي. ەندىگى جەردە تاۋەلسىزدىك الىپ, ءوز بيلىگىمىز ءوز قولىمىزعا تيگەن تۇستا الەمدەگى 30 وزىق ەلدىڭ قاتارىنان كورىنۋگە دەگەن ۇمتىلىس سول بايىرعى بابالاردىڭ ارمان-اڭسارىنىڭ ءىس جۇزىندەگى كورىنىسى بولماقشى. بۇل جونىندە مەملەكەت باسشىسىنىڭ ءوزى دە: «ەلدىك مۇرات جولىنداعى ۇلى ەرلىك ارقاشان اتالارىمىزدىڭ بويىنان تابىلعان.
بابالارىمىز ءتىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولسا, ءبىز ءاردايىم ءىرى بولۋ ءۇشىن ءبىر بولۋىمىز كەرەك» دەگەن-ءدى. بابالارىمىزدىڭ ءتىرى قالۋى ءۇشىن جانتالاسى, ءسوز جوق, ۇرپاعىنىڭ ءىرى بولۋىنا ءۇلكەن ءمىندەت پەن جاۋاپكەرشىلىك جۇكتەيتىنى تاعى ءسوزسىز.
«بۇل دۇنيەدە ءبىزدىڭ ءبىر عانا وتانىمىز بار, ول – تاۋەلسىز قازاقستان.
ءبىز بولاشاققا كوز تىگىپ, تاۋەلسىز ەلىمىزدى «ماڭگىلىك ەل» ەتۋدى مۇرات قىلدىق.
«قازاقستان-2050» ستراتەگياسى وسىناۋ ماڭگىلىك جولداعى بۋىندار بىرلىگىنىڭ, ۇرپاقتار ساباقتاستىعىنىڭ كورىنىسى.
تاۋەلسىز ەلدى ءوز قولىمەن قۇرعان بۋىننان باستالعان ۇلى ىستەردى كەيىنگى ۇرپاقتىڭ لايىقتى جالعاستىراتىنىنا كامىل سەنەمىن.
بابالاردىڭ ەرلىگى, بۇگىنگى بۋىننىڭ ەرەن ىستەرى جانە جاس ۇرپاقتىڭ جاسامپازدىعى اراسىندا ساباقتاستىق بولسا عانا, ءبىز «ماڭگىلىك ەل» بولامىز». ەلباسى «قازاقستان-2050» ستراتەگياسىنا ارنالعان جولداۋدىڭ سوڭىن وسىلايشا تۇيىندەدى.
قادىر اقىن ايتپاقشى, « ۇلى ماقسات قويماساق الدىمىزعا, بولا المايمىز ەشقاشان ۇلى حالىق». ولاي بولسا, «ماڭگىلىك ەل» – ءبىزدىڭ ۇلى ماقساتىمىز. قازاقتىڭ «ماڭگىلىك ەل» ارقىلى ۇلى حالىق اتانۋىنا ابدەن قۇقى بار. بابالاردىڭ ازاتتىق ءۇشىن ارپالىسى ۇرپاعىن وسىعان ۇندەيدى ەمەس پە!
جيىرماسىنشىنىڭ دا ورنى ەرەك...
قيىن كەزەڭدە تىعىرىقتان شىعاتىن جولدى ىزدەۋ, داعدارىستىڭ حالىققا تۇسەتىن سالماعىن ازايتۋ مەملەكەتتىڭ نەگىزگى مىندەتىنىڭ ءبىرى ەمەس پە. قاراپ وتىرساڭىز, قازاق ەلى تاۋەلسىزدىك العاننان بەرگى كەزەڭدە ەڭسەسىن تىكتەپ ۇلگەرمەي جاتىپ, قارجىلىق داعدارىستىڭ بىرنەشە تولقىنى سوققانى ءمالىم. سوڭعى بىرەر جىلدا دا كومىرسۋتەگىنە باعا تومەندەپ, قازىناعا تۇسەتىن قارجى كولەمى ازايدى. الايدا, كۇللى دۇنيەدە داعدارىس بولىپ جاتىر ەكەن دەپ, سارىۋايىمعا سالىنار بولساق, ودان ەكونوميكامىز ورگە باسسا, قانە. ەلباسىنىڭ ۋاقىت تالابىنا ساي حالقىنا جىگەر بەرەتىن جولداۋ ارناۋى وسىنىڭ نىشانى ىسپەتتى. مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازارباەۆتىڭ بىلتىرعى 30 قاراشاداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋى «قازاقستان جاڭا جاھاندىق ناقتى احۋالدا: ءوسىم, رەفورمالار, دامۋ» دەپ اتالادى.
«ءبىز ءبارىمىز كوپتەگەن سىناقتارعا توتەپ بەردىك, شىنىقتىق جانە نىعايدىق. ءبىز ءوزىمىزدىڭ بۇكىل تاريحىمىزدا كوز كورمەگەن تابىستى ەكونوميكالىق دامۋ قارقىنىنا قول جەتكىزدىك. ءبىزدىڭ حالقىمىز بۇعان دەيىن ەشقاشان بۇگىنگىدەي جاقسى ءومىر سۇرگەن ەمەس. ءبىز كوپ نارسەلەرگە قول جەتكىزدىك» دەگەن بولاتىن ەلباسى اتالعان جولداۋىندا.
قاي زاماندا دا كۇيرەكتىككە سالىنعاننىڭ كۇيمەسى ىلگەرى جۇرمەي, جانىن جالداپ, جىگەر قوسقاننىڭ ءجۇرىسى جەدەلدىككە ۇلاسادى ەمەس پە. قاي ۋاقىتتا دا ەڭبەكشىل حالىق ءوز نەسىبەسىنەن قۇرالاقان قالمايتىنى باعزىدان ءمالىم.
«قازىر «مەن ءالسىزبىن» دەپ ەشنارسەدەن تايۋعا جارامايدى. ءالسىزدىڭ ءالدى بولۋى, ءالدىنىڭ ءالسىز بولۋى وسى زاماندا قيىن ەمەس. جىگەر كەرەك, قايرات كەرەك. كۇرەستىڭ اتى – كۇرەس. جىلاماعان بالاعا ەمشەك بەرمەيدى» دەگەن بولاتىن وسىدان 90 جىل بۇرىن الاش قايراتكەرى سماعۇل سادۋاقاس ۇلى. جاھاندىق جاعدايدا جانكەشتىلىكتىڭ, ەسەلەنگەن جىگەر مەن قاجىر-قايراتتىڭ قاجەت ەكەندىگى ءسوزسىز».
ەلدىڭ ەڭسەسى جىعىلىپ, ۋاقىت سىنىنان مۇقالماي ءوتۋ ءۇشىن مەملەكەت الدىنداعى احۋالدى ەگجەي-تەگجەيلى زەرتتەپ, كۇنىنە قىرىق اۋناقشىپ وتىرعان الەمدىك ساياساتقا وراي ءوز بايلامىن جاساۋى ءتيىس. ەل پرەزيدەنتى وسىعان وراي, قازاقستان حالقىنا جولداۋىندا ءوز تۇجىرىمىن دا جەتكىزدى: «جاڭا جاھاندىق ءومىر شىندىعىنىڭ سىن-قاتەرلەرىنە ءبىز ءوزىمىزدىڭ ناقتى مۇمكىندىكتەرىمىز نەگىزىندەگى ءبىرتۇتاس ءىس-قيمىل ستراتەگياسىن قارسى قويۋىمىز كەرەك».
مەملەكەت باسشىسىنىڭ وتكەن جىلعى 30 قاراشاداعى قازاقستان حالقىنا جولداۋىنىڭ باستى ەرەكشەلىگى, داعدارىستان شىعۋدىڭ باستى تەتىگى بولىپ تابىلاتىن ەكونوميكاعا ايرىقشا ءمان بەرىلدى.
ەلباسى ايتپاقشى, «جاھاندىق داعدارىس – ول تەك قاۋىپ قانا ەمەس, سونىمەن بىرگە, جاڭا مۇمكىندىكتەر». قازاق ەلى جاڭا مۇمكىندىكتەر اياسىندا الداعى ۋاقىتتا داعدارىسقا قارسى الەۋەتىن جۇمىلدىرىپ باعادى. ەڭ باستىسى, ەندىگى جەردە شيكىزات رەسۋرستارىنا دەگەن تاۋەلدىلىكتەن ارىلاتىن ەكونوميكانى قالىپتاستىرۋعا باسىمدىق بەرىلىپ وتىر.
داعدارىسقا قارسى جانە قۇرىلىمدىق جاڭارۋلاردىڭ بەس باعىتى بويىنشا جوسپارلاردى جۇزەگە اسىرۋ قولعا الىندى. قازىرگىدەي قارجى ساياساتى قالت-قۇلت ەتىپ, قۇبىلىپ تۇرعان ساتتە «قارجى جۇيەسىن جىلدام تۇراقتاندىرۋ, ونى جاھاندىق ناقتى احۋالعا ءسايكەستەندىرۋ» ماڭىزدى مىندەتتىڭ بىرىنە اينالدى.
ەنشىسى بولىنبەگەن ەن قازاقتىڭ قازانى – بيۋدجەت ساياساتىن وڭتايلاندىرۋ دا كەزەك كۇتتىرمەيتىن ماسەلە. قازىنا قورجىنىن مولايتۋدىڭ الۋان ءتۇرلى امالدارىنا جۇگىنىپ, كىرىس پەن شىعىستىڭ بۇكىل جۇيەسى قايتا قارالىپ, كىرىس بازاسىن ۇلعايتۋعا باسا نازار اۋدارىلادى. سونداي-اق, 2017 جىلدىڭ قاڭتارىنان باستاپ كىرىستەر مەن شىعىستاردى جاپپاي دەكلاراتسيالاۋ كۇشىنە ەنەتىن بولادى.
ەكونوميكالىق ءوسىمدى قامتاماسىز ەتۋدە ىشكى رەسۋرستاردى مەيلىنشە ىسكە قوسۋ قاجەت, باسقالاي ايتقاندا,
جەكەشەلەندىرۋ مەن ەكونوميكالىق باسەكەلەستىكتى ىنتالاندىرۋ ءوز كەزەگىندە ەكونوميكانىڭ الدەنۋىنە جول اشادى.
الەۋمەتتىك ساياساتقا دا باسا نازار اۋدارىپ, 2016 جىلدىڭ 1 قاڭتارىنان باستاپ دەنساۋلىق ساقتاۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىڭ ەڭبەكاقىسى ورتاشا العاندا – 28 پايىزعا دەيىن, ءبىلىم بەرۋ سالاسى قىزمەتكەرلەرىنىكى – 29 پايىزعا دەيىن, الەۋمەتتىك قورعاۋداعى قىزمەتكەرلەردىكى 40 پايىزعا ارتتى. سونداي-اق, «ب» كورپۋسىنداعى مەملەكەتتىك قىزمەتشىلەردىڭ ەڭبەكاقىسى 30 پايىزعا ءوستى.
تاعى ءبىر اتاپ وتەتىنى, مەملەكەت باسشىسىنىڭ بىلتىرعى قازاقستان حالقىنا ارناعان جولداۋىنا سايكەس, 2017 جىلدان باستاپ جاڭا جوبا – بارشاعا ارنالعان تەگىن كاسىبي-تەحنيكالىق ءبىلىم» باعدارلاماسى جاريالانىپ, ۇكىمەت وسى باعدارلامانى ازىرلەپ جاتىر.
جاھاندىق داعدارىسقا قاراماستان مەملەكەت الەۋمەتتىك احۋالدى باقىلاۋىندا ۇستاپ كەلەدى. بۇل تۋرالى ءوز ويىن قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازارباەۆ جولداۋداعى ءتۇيىندى سوزىندە جەتكىزدى. «داعدارىستىڭ ءبارى وتكىنشى, وتەدى دە كەتەدى. ەل تاۋەلسىزدىگى, ۇلت مۇراتى, ۇرپاق بولاشاعى سياقتى ۇلى قۇندىلىقتار عانا ماڭگى. مەن ايتىپ وتكەننىڭ بارلىعى جەڭۋگە بولاتىن, ءبىز جەڭە الاتىن بوگەتتەر. ءبىز كولدەنەڭ شىققان كەدەرگىلەرگە كىدىرمەي, دامىعان 30 ەلدىڭ قاتارىنا قوسىلۋ ماقساتىنا قادام باسامىز.
رۋحى بيىك, ەڭبەگى ەرەن, بىرلىگى مىعىم ماڭگىلىك ەل بولۋ ءۇشىن ءبىزدە ءبارى بار. تاۋەلسىزدىكتىڭ تۋىن جەلبىرەتىپ, تۇعىرىن نىعايتقان ءبىزدىڭ تاريح الدىندا ءجۇزىمىز جارقىن! ءبىزدىڭ تىرەگىمىز – تاۋەلسىزدىك, تىلەگىمىز – تۇراقتىلىق, بىلەگىمىز – بىرلىك!»
ەندەشە, ءبىز دە ءوز تاراپىمىزدان بولاشاقتا قازاق ەلىنىڭ تىرەگى مىقتى, تىلەۋى تۇراقتى, بىلەگى كۇشتى بولسىن دەگىمىز كەلەدى.
عابيت ىسكەندەر ۇلى,
«ەگەمەن قازاقستان»
